قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا – 20 جىل
ءبىز ۇلى بابالارىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق تابىستارىن لايىقتى ماقتان تۇتامىز. ولار كۇردەلى تاريحي كەزەڭدەردە ەل مۇددەلەرىن شەبەر قورعاعان. الايدا, قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا تاۋەلسىزدىككە يە بولۋمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتى ءتىپتى كۇردەلى جاعدايلاردا قايتا جاسالعان. ءبىزدىڭ قازىرگى زامانعى سىرتقى ساياسي قىزمەتتىڭ تاجىريبەسى جانە شەتەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمىز بولعان جوق, بىلىكتى كادرلاردىڭ ۇلكەن جەتىمسىزدىگى بايقالدى. قازىر ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ مايتالماندارىنىڭ, كسرو ءسىم جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەن ءبىزدىڭ كادرلىق ديپلوماتتاردىڭ, ەلدىڭ ءتاجىريبەلى ساياساتكەرلەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋمەن جاڭا ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى قۇرىلۋىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن جەدەل جاعدايدا شەشۋگە ءماجبۇر بولدىق.
سوناۋ 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار نەگىزىندەگى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعىمدى سىرتقى ورتانى قۇرۋدان» تۇراتىن سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقساتىن ايقىندادى. كەيىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كەڭ تانۋىنا جانە قولداۋىنا يە بولعان بەلگىلى حالىقارالىق باستامالاردى قوسا العاندا, ءدال ەلباسى قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. قول جەتكىزىلگەن ەلەۋلى تابىستار قازاقستان پرەزيدەنتى ىسكە اسىرىپ جاتقان سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ قيسىندىلىعى مەن دانالىعىنىڭ ايقىن دالەلىنە اينالدى.
شەتەلدەردە ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ, بىتىمگەرلىك باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, حالىقارالىق جانە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, شەتەلدىك ارىپتەستەرگە قازاقستان جونىندەگى وبەكتيۆتى اقپاراتتى جەتكىزۋ قازاقستاننىڭ باستى سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارى بولادى.
تاريحي ولشەم بويىنشا وتە قىسقا مەرزىمدە قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاۋاپتى سۋبەكتىسى رەتىندەگى بەدەلىن بەكىتتى. مەملەكەتىمىز وزەكتى الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋ جانە جاڭا الەمدىك ءتارتىپتى قۇرۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسۋدا. بۇگىن قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا تۇراقتىلىقتىڭ, مەملەكەت دامۋىنىڭ قارقىندى جانە وركەندەگەن مودەلىنىڭ گەنەراتورى رەتىندە لايىقتى باعاسىن الىپ وتىر.
قازاقستان ىرگەلەس ەلدەرمەن الەمدەگى ەڭ ۇزاق قۇرلىق شەكارالارىن حالىقارالىق شارتتارمەن بەكىتىپ, كورشىلەس جانە الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن دوستىق جانە ءوزارا پايدالى ىنتىماقتاستىق قاتىناستارىن قۇردى. بۇگىن ەلىمىز 138 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. قازاقستاننىڭ شەتەلدەردە 70-تەن استام ديپلوماتيالىق ميسسيالارى, كاسىبي ديپلوماتتارىنىڭ جەتكىلىكتى سانى بار. شەتەلدەرمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتارالىق, ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدە 3 مىڭنان استام ءارتۇرلى سالالارداعى حالىقارالىق شارتتار جاسالدى.
قازاقستاننىڭ وڭىردەگى جانە الەمدەگى وسە ءتۇسىپ وتىرعان بەدەلى تۇتاستاي العاندا بىرقاتار سىرتقى ساياسي باستامالاردىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋىمەن ايشىقتالسا, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ قالىپتاستىرىلۋىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بەلسەندى قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە جانە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ قارقىندى وسىمىنە, سىرتقى الەممەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى ۇدەمەلى كەڭەيتۋگە نەگىزدەلۋدە. وسى جىلدار ىشىندە ەلباسىنىڭ جۇزدەگەن جۇمىس جانە رەسمي ساپارلارى, سونداي-اق شەتەلدەردىڭ مەملەكەتتەر, ۇكىمەتتەر, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى باسشىلارىنىڭ قازاقستانعا ساپارلارى وتكىزىلدى.
1992 جىلى ەرىكتى تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ەلباسىنىڭ حالىقارالىق باستامالارىنىڭ ارقاسىندا قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋدىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولا وتىرىپ, قازاقستان الەمنىڭ جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالارىنان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن الدى. ءوز كەزەگىندە, جاعىمدى سىرتقى جاعدايلاردىڭ قۇرىلۋى شەت ەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كەڭ تارتىلۋىنا, قازاقستان حالقى ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارىلاۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
2010 جىلعى ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت بارىسىندا اقش پرەزيدەنتى ب.وباما ەلباسىن «حالىقارالىق تاراتپاۋ ۇدەرىسىنىڭ كوشباسشىسى» دەپ اتادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە وتكەن بۇۇ با 66-سەسسياسىنداعى سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قىزمەتتى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى باستامالاردىڭ جاڭا جيناعىن ۇسىندى. ەلباسى يادروسىز الەم ستراتەگياسىنىڭ بالاماسىزدىعى جونىندە ءمالىمدەدى, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق قارۋدى قولدانۋدان جانە قولدانۋ قاۋپىنەن باس تارتۋى تۋرالى كونۆەنتسيانى قابىلداۋ ونىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. جاپونياداعى اەس اپاتى تۇرعىسىنان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اتوم ەنەرگەتيكاسىن قاۋىپسىز پايدالانۋدىڭ امبەباپ جانە مىندەتتى قاعيدالارىن دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.
قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارى سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نەگىزدەرىن – ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى بەكىتتى, ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن جانە جاڭا تەحنولوگيالارىن تارتۋ ءۇشىن جاعىمدى سىرتقى ورتانى قۇرۋ ونىڭ باسىمدىقتارى بولىپ قالۋدا.
ەلباسىنىڭ دانا جانە كوپقىرلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا 130-دان استام ملرد. دوللار تارتىلدى, جان باسىنا شاققانداعى تابىس 9 مىڭ دوللاردان استى. قازاقستان – ورتالىق ازياعا كەلگەن بارلىق سىرتقى ينۆەستيتسيالاردىڭ 80%-دان استامىنىڭ قابىلداۋشىسى. ءاربىر ىسكە اسىرىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبا – ۇلتىمىزدىڭ جانە قازاقستاننىڭ ءاربىر جەكە ازاماتىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كەپىلى. ينۆەستيتسيالار مەن يننوۆاتسيالار جاڭا مىڭجىلدىقتاعى جاڭا قازاقستاننىڭ قوزعالتقىش كۇشتەرى بولىپ تابىلادى. حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسىمى ءۇشىن ءسىم قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاردى, يننوۆاتسيالاردى جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋ ءىسى بويىنشا كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىستى جالعاستىرۋدا.
رەسەي فەدەراتسياسىمەن وداقتاستىق قاتىناستاردى دامىتۋ – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ ءسوزسىز جەتىستىگى. بۇگىن رف-مەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى جەتىستىكتەرى وڭىرلىك ينتەگراتسيادا, سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋ كەڭىستىگىندە جاتىر. قر جانە رف تاندەمى زور ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ بەرىك فاكتورىنا اينالىپ وتىر.
شىعىستاعى ۇلى كورشىمىز – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بارلىق باعىتتى قامتيتىن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ قازاقستان سىرتقى ساياساتى سىندارلىلىعىنىڭ ايعاعى. جاھاندىق ىقپالى ارتا ءتۇسىپ وتىرعان وسى ەلمەن ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتۋ ارقىلى ەلىمىز ارىپتەستىك الەۋەتىن ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدا.
ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دانەكەرلەرى قازاقستاندى امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن بايلانىستىرۋدا. بۇل فاكت ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ 2006 جانە 2010 جىلدارعى بىرىككەن مالىمدەمەلەرىندە كورىنىس تاپقان. ءوزارا قىزمەتتەستىكتىڭ قول جەتكىزىلگەن دەڭگەيى وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن بەكىتۋ, حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرۋ, ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىندەگى ءوزارا ءتيىمدى جانە تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلۋدە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جىلدارى ىشىندە ەۋرووداقپەن بەلسەندى ساياسي ۇنقاتىسۋ ساقتالۋدا. «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە قازاقستان نەگىزگى ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى ارىپتەستىكتىڭ اسا جوعارى دەڭگەيىنە شىعارا الدى. ەۋرووداق ەلدەرى بۇگىن قازاقستاننىڭ الەمدەگى باستى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەو ەلدەرىنەن وزىق تەحنيكانى جانە تەحنولوگيالاردى تارتۋ قازاقستاننىڭ ءسوزسىز جەتىستىگىنە اينالدى.
قازاقستان ەو-نىڭ بەرىك جانە جاۋاپتى ەنەرگەتيكالىق ارىپتەسى بولىپ قالۋدا. قازاقستان ەۋروپاعا قۋات كوزدەرىن جەتكىزۋدە وپەك-كە كىرمەيتىن ەلدەر ىشىندە رەسەي مەن نورۆەگيادان كەيىن ءۇشىنشى ورىن الادى. ەۋروپالىق ارىپتەستەرگە كوپجاقتى نەمەسە ەكىجاقتى پىشىندە «قازاقستان – ەو: 2020» ەنەرگەتيكالىق حارتياسىن دايىنداۋ جانە قابىلداۋ ءجونىندە ۇسىنىس جاسالدى. ءبىزدىڭ ەۋروپا ەلدەرىمەن كوپقىرلى ىنتىماقتاستىعىمىز قر مەن ەو اراسىنداعى جاڭا ارقاۋلىق كەلىسىمدە كورىنىس تابۋى قاجەت.
ەۋروپالىق باعىتتا قول جەتكىزىلگەن تابىستار قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋ تۋرالى شەشىم الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي ۇستانىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ورتالىق ازياداعى ءوز ۇستانىمدارىن نىعايتتى. وتانىمىز وڭىرلىك ەكونوميكانى بەلسەندى ينۆەستيتسيالاۋ مەن قازىرگى كەزدەگى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە بىرگە قارسى تۇرۋدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ بويىنشا ساياسات ءجۇرگىزۋدە. قاۋىپسىزدىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, ەڭبەك ميگراتسياسى پروبلەمالارى مەن ءوڭىر ءومىرىنىڭ باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرى نازارىمىزدان تىس قالماق ەمەس.
2010 جىلعى كوكتەمدە جانە جازدا ورىن العان وقيعالاردان كەيىن قىرعىزستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارعا نازار سالا وتىرىپ, قازاقستان باۋىرلاس قىرعىز حالقىنا گۋمانيتارلىق جاردەم قولىن سوزدى جانە كومەكتەسۋدىڭ مەملەكەتارالىق باعدارلاماسىن دايىنداپ, قابىلداۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى.
قازاقستان اۋماعىنان حالىقارالىق تەرروريزم, ەسىرتكى ترافيگى, ءدىني ەكسترەميزم قاتەرلەرى شىعاتىن اۋعانستاننىڭ تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋىنا مۇددەلى. ەلىمىزدە اۋعان جاستارىن وقىتۋ ءۇشىن 50 ملن. دوللار ءبولۋ جونىندەگى باستامانى قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ يرا-عا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىمى دە الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قاناعاتپەن اتاپ ءوتىلدى.
سىرتقى ساياسات جانە ديپلوماتيا ارقاشاندا ەلدىڭ الەۋەتى مەن قۋاتىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە قالا بەرەدى. ءبىز قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان كوپۇلتتى ەلىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە حالىقارالىق ارەنادا تابىستى وكىلدىك ەتۋدەمىز.
ەلىمىزدىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردەگى كوپجاقتى قۇرىلىمدار جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋى حالىقارالىق بەدەلىمىزدىڭ كۇشەيۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇل رەتتە قازاقستان قىزمەتى بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيدالارىنا سايكەس كەلەتىن حالىقارالىق ۇيىمداردا عانا كورىنىپ وتىر.
بۇۇ مۇشەسى رەتىندە, وتكەن جىلدار ىشىندە قازاقستان وسى بەدەلدى كوپجاقتى ۇيىمدا كورنەكتى ورىنعا يە بولا الدى. قازاقستاندىق باستامالاردىڭ بىرقاتارىن الەمدىك قوعامداستىق قولدادى, بۇل ەلىمىزدىڭ جاعىمدى حالىقارالىق بەدەلىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاردەمدەستى. كەيبىرەۋلەرى ىلگەرىلەتۋ كەزەڭىندە تۇر. ءسويتىپ, قازاقستان بۇۇ بىتىمگەرلىك كۇش-جىگەر قورىن قۇرۋدى, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق-ەكولوگيالىق ستراتەگيانى قابىلداۋدى ۇسىندى, «جاسىل كوپىر» كەڭ اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستامانى جانە بىرقاتار باسقا يدەيالاردى العا شىعاردى. مەملەكەتىمىز 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە كوممۋنيكاتسيالار سياقتى ادامزاتتىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى سالالارداعى ۇنقاتىسۋ ءۇشىن جاھاندىق تۇعىرناما بولىپ تابىلاتىن يۋنەسكو-مەن ىنتىماقتاستىعى ۇدەمەلى تۇردە دامۋدا. يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇراسى تىزىمىندە قازاقستاندىق وبەكتىلەردىڭ بولۋىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاستىرىلۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا وعان قازاقستاننىڭ مادەني جانە تابيعي مۇراسىنىڭ ءۇش ۇلگىسى – «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى», «تامعالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنىڭ پەتروگيفتەرى» جانە «سارىارقا – سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالالارى مەن كولدەرى» ەنگىزىلگەن. يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ تاياۋداعى سەسسياسىندا 2013 جىلدان باستاپ 2022 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق دەكاداسىن جاريالاۋ جونىندەگى ۇسىنىسى قابىلدانعان.
قازاقستان اوسشك-ءنى بەدەلدى فورۋم رەتىندە بەكىتۋ بويىنشا جۇمىستى دايەكتى جۇرگىزۋدە. قازىرگى كەزدە الەمدىك قوعامداستىق ەلىمىز باستاماسىن ازياداعى قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى بويىنشا ءۇنقاتىسۋ مەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋ, ءپاتۋا نەگىزىندە شەشىمدەر الۋ جانە شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىرەگەي مەملەكەتارالىق الاڭ رەتىندە قابىلداۋدا.
ەقىۇ-داعى توراعالىق جانە 2010 جىلى استانادا وسى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ەقىۇ-داعى توراعالىق وتانىمىزدىڭ جىلناماسىنا جارقىن تارماق بولىپ ماڭگىلىككە ەندى, ال استانا ءسامميتى XXI عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىنداعى ەڭ ءىرى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
قازاقستانىڭ 2010-2011 جىلدارداعى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىعى تابىستى بولدى. 2011 جىلعى 15 ماۋسىمدا استانادا وتكەن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ مەرەيتويلىق وتىرىسى ەلىمىزدى شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. سامميت قورىتىندىلارى سىرتقى ساياساتتىڭ جاھاندىق جانە ءوڭىرلىك ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى قازاقستانىڭ ءرولى مەن ورنىن ودان ءارى جوعارىلاتا ءتۇستى.
2011 جىلعى 28-30 ماۋسىمدا استانادا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى وتىرىسى الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىن اۋدارعان ماڭىزدى وقيعا رەتىندە تىركەلدى. استانا كەزدەسۋى مۇسىلمان قوعامداستىعى ءۇشىن اعىمداعى جىلداعى ەڭ ءىرى ساياسي وقيعا قاتارىندا ەستە قالدى. توراعالىق بارىسىندا يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى كەڭەيتۋدى قوسا العاندا, بىرقاتار يدەيالاردى باستاما رەتىندە كوتەرۋ جوسپارلانعان.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان كوپجاقتى ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندەگى بايلانىستاردى قوسا العاندا, تمد ەلدەرىمەن قاتىناستاردى دامىتۋعا ماڭىزدى ورىن بەرىپ كەلەدى. «تاۋەلسىز ەلدەر اراسىنداعى بولاشاق قاتىناستاردىڭ نەگىزىندە ۇلتتاردىڭ بابالارىمىزدىڭ بىرنەشە ۇرپاعى تاربيەلەگەن رۋحاني بىرلىگى جاتاتىن بولادى», دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ سوناۋ 1991 جىلدىڭ وزىندە-اق. قازاقستاندىق تاراپتىڭ باستاماسى بويىنشا, تمد-نى ودان ءارى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى جانە ونى ىسكە اسىرۋ بويىنشا نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارى ماقۇلدانعان. وسى قۇجاتتار ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان باعىتتارىن ايقىندايدى جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ قىزمەتىن «جانداندىرۋعا» ارنالعان.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز وڭىردەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇقشۇ شەڭبەرىندەگى ءوزارا قىزمەتتەستىكتى دامىتۋ, ونىڭ الەۋەتىن جوعارىلاتۋ بويىنشا كۇش-جىگەردى ودان ءارى قولدانۋعا نيەتتى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق شەڭبەرىندەگى قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى ءىرى جەتىستىكتەرمەن سيپاتتالۋدا. نەگىزگى كۇش-جىگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋدى اياقتاۋعا شوعىرلانعان. 2010 جىلى قر-دىڭ ەۋرازەق-تاعى توراعالىعى جىلىندا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف قولدانىسقا ەنگىزىلدى, كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەندى. قازىرگى ۋاقىتتا 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ينتەگراتسيانىڭ كەلەسى كەزەڭىن – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى ىسكە قوسۋ ءۇشىن قاجەتتى ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان سولتۇستىكاتلانتيكالىق شارتى ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى ارىپتەسىنە اينالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قر قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا اليانسپەن ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن بەلسەندى پايدالانۋدا. توتەنشە ازاماتتىق جوسپارلاۋ, عىلىم جانە جاريا ديپلوماتيا سالاسىندا ناتو-مەن ىنتىماقتاستىق ناتيجەلى دامۋدا.
جوعارى حالىقارالىق بەدەلى مەن ەۋروپالىق دەموكراتيا سالاسىنداعى كوشباسشىلىق ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ەۋروپا كەڭەسىمەن ءوزارا ءتيىمدى ءارىپتەستىك قاتىناستاردى نىعايتۋعا مۇددەلى. ەلىمىز كونستيتۋتسيالىق قۇقىق بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك ورگان – ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسىنىڭ (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋدا.
2004 جىلعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە قازاقستان پارلامەنتى مەن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامۋدا.
ءوزىنىڭ ىشكى تاجىريبەسىن – ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ جانە نىعايتۋدىڭ مودەلىن پايدالانىپ, قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى امبەباپ كوپىر ءرولىن اتقارۋعا تالپىنۋدا. 2007 جىلعى جەلتوقساندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 62-ءشى سەسسياسىنىڭ قارارىندا كورىنىس تاپقان 2010 جىلدى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسى الەم مادەنيەتى مەن دىندەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋعا قازاقستاننىڭ قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى بولدى.
ەلباسىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ قۇرىلتايىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى حالىقارالىق قاقتىعىستاردى شەشۋ جانە قازىرگى كەزدەگى قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن الەمدىك دىندەردىڭ رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك الەۋەتىن بىرىكتىرۋدەگى قازاقستاننىڭ ناقتى ۇلەسىنە اينالدى. ەلىمىزدە وسىعان دەيىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش قۇرىلتايى بولىپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا 2012 جىلعى مامىردا ءتورتىنشى قۇرىلتايدى وتكىزۋگە دايىندىق بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا تۇركى الەمى حالىقتارىنىڭ رۋحاني مۇراسىن بىرىكتىرۋ جانە قايتا قۇرۋ ماسەلەسىنە ەلەۋلى ءمان بەرىلۋدە. 2009 جىلى قازاندا ناحچىۆان قالاسىندا (ازەربايجان) قول قويىلعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن (تمىك) قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋشىلەردىڭ ءبىرى دە قازاقستان بولدى. تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ سول ماقساتقا قىزمەت ەتۋدە, ونىڭ رەسمي اشىلۋى 2010 جىلى مامىردا استانادا ءوتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازانىندا الماتىدا تمىك-نىڭ العاشقى ءسامميتى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قاتىسۋشىلار تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان الماتى دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
وتكەن جىلدار ىشىندە قازاقستان گۋمانيتارلىق قۇقىق جانە ادام قۇقىعى سالاسىنداعى 49 كوپجاقتى امبەباپ كونۆەنتسيالاردىڭ قاتىسۋشىسى بولدى. مەملەكەتىمىز ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇرىلىمدارمەن تۇراقتى ىنتىماقتاستىق ورناتتى جانە ۇلتتىق زاڭناما مەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ودان ءارى سايكەس كەلتىرۋ بويىنشا ولارمەن بەلسەندى ءوزارا ءىس-ارەكەت تانىتتى. 2010 جىلدىڭ اقپانىندا قازاقستان بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ شەڭبەرىندە ءوزىنىڭ ءبىرىنشى امبەباپ مەرزىمدى شولۋىنان ءساتتى ءوتتى, ول ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ەلىمىزدە قول جەتكىزىلگەن وڭ ۇدەرىستەردى بەينەلەدى.
2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنى ورىنداۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايانداماسىنىڭ ءبىرىنشى قورعالۋى ءوتتى, ول ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇلتتىق جۇيەسىن ودان ءارى جاقسارتۋ بويىنشا ماقساتتى جۇمىستىڭ بولىگى بولىپ تابىلدى.
اۋماعىندا ارال تەڭىزى جانە بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق الاڭى سياقتى قاتەرلى ايماقتارى بار قازاقستان قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە جاھاندىق كليماتتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن سىرتقى ساياسي تەتىكتەر قولدانۋدا. ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنا توراعا بولا وتىرىپ, قازاقستان قوردى ۇيىمداستىرۋشى ەلدەرمەن بىرگە 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ارال تەڭىزى باسسەينى مەملەكەتتەرىنە كومەك كورسەتۋ بويىنشا ءىس-قيمىلدار باعدارلاماسىن دايىنداۋعا بەلسەندى كىرىستى. كليمات وزگەرىسى بويىنشا كوپەنگاگەن كەلىسىمىن ورىنداي باستادى جانە پارنيكتى گازداردى شىعارۋدى تومەندەتۋ بويىنشا وزىنە ەلەۋلى ساندىق مىندەتتەمەلەر الدى.
كاسپي جاعالاۋى مەملەكەتى رەتىندە قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋعا زور نازار اۋدارۋدا. مەملەكەتىمىز اتالعان ماسەلە بويىنشا ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا بەرىكتىك تانىتۋدا جانە كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى اراسىندا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپى قابىلدانعان قاعيدالارى مەن نورمالارىنا نەگىزدەلگەن تۇراقتى جانە دوستىق قاتىناستار ورناتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. كاسپي تەڭىزىندەگى تۇراقتىلىق پاكتىسىن جاساسۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىسى دا قازاقستان بولىپ تابىلادى.
ەسىرتكى قاتەرىنە قارسى تۇرۋدا بۇۇ-عا بەلسەندى جاردەمدەسۋگە ادالدىعىن راستاي وتىرىپ, قازاقستان ءوز اۋماعىندا ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس ءجونىندەگى ورتالىقازيالىق وڭىرلىك اقپاراتتىق جانە ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاسادى.
قازاقستان تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى بارلىق ون ءۇش حالىقارالىق امبەباپ كونۆەنتسيالارعا قوسىلدى. مەملەكەتىمىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدا جانە جىل سايىن بۇۇ كونترتەرروريستىك كوميتەتىنە جاسالعان جۇمىس تۋرالى ۇلتتىق باياندامانى ۇسىنۋدا.
قازىرگى كەزدەگى قازاقستاندىق ديپلوماتيا مەملەكەت جانە ونىڭ ازاماتتارى ءومىرىنىڭ بارلىق دەرلىك سالالارىمەن ىرگەلەس. بۇگىن ساياساتتى, ەكونوميكانى, كولىكتى, مەديتسينانى, مادەنيەتتى, سپورتتى, عىلىمدى, ءبىلىمدى جانە ءومىردىڭ باسقا سالالارىن ديپلوماتيانىڭ قاتىسۋىنسىز نەمەسە جاردەمدەسۋىنسىز ەلەستەتۋ قيىنعا ءتۇسەدى. وسىنىڭ بارلىعى بىزدەن جوعارى ءبىلىكتىلىكتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, تاجىريبەنى, ەڭبەكسۇيگىشتىكتى جانە پاتريوتتىقتى تالاپ ەتەدى.
مىسالى, شەتەلدەردەگى ازماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ قر ءسىم كونسۋلدىق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قر ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, جىل سايىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەرگە 4 ملن.-نان استام ساپارلارى ىسكە اسىرىلادى.
كوپ جاعدايدا كونسۋلدار ادۆوكات رەتىندە قىزمەت ەتۋگە, سونداي-اق توتەنشە جاعدايلار – تابيعي اپاتتار, تەحنوگەندى اپاتتار نەمەسە «ىستىق نۇكتەلەردەگى» اسكەري ءىس-قيمىلدار كەزىندە وتانداستارىمىزعا كومەك كورسەتۋگە اركەز دايىن.
كۇن سايىن شەتەلدەردەگى قازاقستاندىق كونسۋلدار جۇزدەگەن ازاماتتارىمىزعا كومەك كورسەتۋدە. ديپلوماتتارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگى ارقاسىندا بەلگىلى ساياسي قاقتىعىستار كەزىندە قازاقستان ازاماتتارىن ەگيپەتتەن جانە ليۆيادان شىعىنسىز شىعارۋعا; يسلانديا جانارتاۋىنىڭ سالدارىنا بايلانىستى ەو اۋەجايلارىندا قالىپ قويعان جولاۋشىلارىمىزعا كومەك كورسەتۋگە; اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىزىندا بولعان جاپونياداعى فۋكۋسيما اەس-ىنەن ساۋلە تاراۋى كەزىندە قازاقستاندىقتارعا قولداۋ كورسەتۋگە ءمۇمكىندىك تۋدى.
قازىرگى ۋاقىتتا 15 ەلمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تولقۇجاتىن ۇستاۋشىلاردى ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ەو-نىڭ كونسۋلدىق قىزمەتتەرىمەن ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ بويىنشا كونسۋلتاتسيالار تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلۋدە.
20 جىل ىشىندەگى ديپلوماتيالىق قىزمەتتى قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان سىرتقى ساياسي باعىت وتە ناتيجەلى جانە ءساتتى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ءبىز ۇلى بابالارىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق تابىستارىن لايىقتى ماقتان تۇتامىز. ولار كۇردەلى تاريحي كەزەڭدەردە ەل مۇددەلەرىن شەبەر قورعاعان. الايدا, قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا تاۋەلسىزدىككە يە بولۋمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتى ءتىپتى كۇردەلى جاعدايلاردا قايتا جاسالعان. ءبىزدىڭ قازىرگى زامانعى سىرتقى ساياسي قىزمەتتىڭ تاجىريبەسى جانە شەتەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمىز بولعان جوق, بىلىكتى كادرلاردىڭ ۇلكەن جەتىمسىزدىگى بايقالدى. قازىر ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ مايتالماندارىنىڭ, كسرو ءسىم جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەن ءبىزدىڭ كادرلىق ديپلوماتتاردىڭ, ەلدىڭ ءتاجىريبەلى ساياساتكەرلەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋمەن جاڭا ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى قۇرىلۋىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن جەدەل جاعدايدا شەشۋگە ءماجبۇر بولدىق.
سوناۋ 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار نەگىزىندەگى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعىمدى سىرتقى ورتانى قۇرۋدان» تۇراتىن سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقساتىن ايقىندادى. كەيىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كەڭ تانۋىنا جانە قولداۋىنا يە بولعان بەلگىلى حالىقارالىق باستامالاردى قوسا العاندا, ءدال ەلباسى قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. قول جەتكىزىلگەن ەلەۋلى تابىستار قازاقستان پرەزيدەنتى ىسكە اسىرىپ جاتقان سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ قيسىندىلىعى مەن دانالىعىنىڭ ايقىن دالەلىنە اينالدى.
شەتەلدەردە ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ, بىتىمگەرلىك باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, حالىقارالىق جانە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, شەتەلدىك ارىپتەستەرگە قازاقستان جونىندەگى وبەكتيۆتى اقپاراتتى جەتكىزۋ قازاقستاننىڭ باستى سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارى بولادى.
تاريحي ولشەم بويىنشا وتە قىسقا مەرزىمدە قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاۋاپتى سۋبەكتىسى رەتىندەگى بەدەلىن بەكىتتى. مەملەكەتىمىز وزەكتى الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋ جانە جاڭا الەمدىك ءتارتىپتى قۇرۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسۋدا. بۇگىن قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا تۇراقتىلىقتىڭ, مەملەكەت دامۋىنىڭ قارقىندى جانە وركەندەگەن مودەلىنىڭ گەنەراتورى رەتىندە لايىقتى باعاسىن الىپ وتىر.
قازاقستان ىرگەلەس ەلدەرمەن الەمدەگى ەڭ ۇزاق قۇرلىق شەكارالارىن حالىقارالىق شارتتارمەن بەكىتىپ, كورشىلەس جانە الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن دوستىق جانە ءوزارا پايدالى ىنتىماقتاستىق قاتىناستارىن قۇردى. بۇگىن ەلىمىز 138 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. قازاقستاننىڭ شەتەلدەردە 70-تەن استام ديپلوماتيالىق ميسسيالارى, كاسىبي ديپلوماتتارىنىڭ جەتكىلىكتى سانى بار. شەتەلدەرمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتارالىق, ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدە 3 مىڭنان استام ءارتۇرلى سالالارداعى حالىقارالىق شارتتار جاسالدى.
قازاقستاننىڭ وڭىردەگى جانە الەمدەگى وسە ءتۇسىپ وتىرعان بەدەلى تۇتاستاي العاندا بىرقاتار سىرتقى ساياسي باستامالاردىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋىمەن ايشىقتالسا, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ قالىپتاستىرىلۋىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بەلسەندى قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە جانە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ قارقىندى وسىمىنە, سىرتقى الەممەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى ۇدەمەلى كەڭەيتۋگە نەگىزدەلۋدە. وسى جىلدار ىشىندە ەلباسىنىڭ جۇزدەگەن جۇمىس جانە رەسمي ساپارلارى, سونداي-اق شەتەلدەردىڭ مەملەكەتتەر, ۇكىمەتتەر, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى باسشىلارىنىڭ قازاقستانعا ساپارلارى وتكىزىلدى.
1992 جىلى ەرىكتى تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ەلباسىنىڭ حالىقارالىق باستامالارىنىڭ ارقاسىندا قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋدىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولا وتىرىپ, قازاقستان الەمنىڭ جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالارىنان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن الدى. ءوز كەزەگىندە, جاعىمدى سىرتقى جاعدايلاردىڭ قۇرىلۋى شەت ەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كەڭ تارتىلۋىنا, قازاقستان حالقى ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارىلاۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
2010 جىلعى ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت بارىسىندا اقش پرەزيدەنتى ب.وباما ەلباسىن «حالىقارالىق تاراتپاۋ ۇدەرىسىنىڭ كوشباسشىسى» دەپ اتادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە وتكەن بۇۇ با 66-سەسسياسىنداعى سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قىزمەتتى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى باستامالاردىڭ جاڭا جيناعىن ۇسىندى. ەلباسى يادروسىز الەم ستراتەگياسىنىڭ بالاماسىزدىعى جونىندە ءمالىمدەدى, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق قارۋدى قولدانۋدان جانە قولدانۋ قاۋپىنەن باس تارتۋى تۋرالى كونۆەنتسيانى قابىلداۋ ونىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. جاپونياداعى اەس اپاتى تۇرعىسىنان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اتوم ەنەرگەتيكاسىن قاۋىپسىز پايدالانۋدىڭ امبەباپ جانە مىندەتتى قاعيدالارىن دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.
قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارى سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نەگىزدەرىن – ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى بەكىتتى, ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن جانە جاڭا تەحنولوگيالارىن تارتۋ ءۇشىن جاعىمدى سىرتقى ورتانى قۇرۋ ونىڭ باسىمدىقتارى بولىپ قالۋدا.
ەلباسىنىڭ دانا جانە كوپقىرلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا 130-دان استام ملرد. دوللار تارتىلدى, جان باسىنا شاققانداعى تابىس 9 مىڭ دوللاردان استى. قازاقستان – ورتالىق ازياعا كەلگەن بارلىق سىرتقى ينۆەستيتسيالاردىڭ 80%-دان استامىنىڭ قابىلداۋشىسى. ءاربىر ىسكە اسىرىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبا – ۇلتىمىزدىڭ جانە قازاقستاننىڭ ءاربىر جەكە ازاماتىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كەپىلى. ينۆەستيتسيالار مەن يننوۆاتسيالار جاڭا مىڭجىلدىقتاعى جاڭا قازاقستاننىڭ قوزعالتقىش كۇشتەرى بولىپ تابىلادى. حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسىمى ءۇشىن ءسىم قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاردى, يننوۆاتسيالاردى جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋ ءىسى بويىنشا كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىستى جالعاستىرۋدا.
رەسەي فەدەراتسياسىمەن وداقتاستىق قاتىناستاردى دامىتۋ – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ ءسوزسىز جەتىستىگى. بۇگىن رف-مەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى جەتىستىكتەرى وڭىرلىك ينتەگراتسيادا, سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋ كەڭىستىگىندە جاتىر. قر جانە رف تاندەمى زور ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ بەرىك فاكتورىنا اينالىپ وتىر.
شىعىستاعى ۇلى كورشىمىز – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بارلىق باعىتتى قامتيتىن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ قازاقستان سىرتقى ساياساتى سىندارلىلىعىنىڭ ايعاعى. جاھاندىق ىقپالى ارتا ءتۇسىپ وتىرعان وسى ەلمەن ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتۋ ارقىلى ەلىمىز ارىپتەستىك الەۋەتىن ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدا.
ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دانەكەرلەرى قازاقستاندى امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن بايلانىستىرۋدا. بۇل فاكت ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ 2006 جانە 2010 جىلدارعى بىرىككەن مالىمدەمەلەرىندە كورىنىس تاپقان. ءوزارا قىزمەتتەستىكتىڭ قول جەتكىزىلگەن دەڭگەيى وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن بەكىتۋ, حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرۋ, ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىندەگى ءوزارا ءتيىمدى جانە تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلۋدە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جىلدارى ىشىندە ەۋرووداقپەن بەلسەندى ساياسي ۇنقاتىسۋ ساقتالۋدا. «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە قازاقستان نەگىزگى ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى ارىپتەستىكتىڭ اسا جوعارى دەڭگەيىنە شىعارا الدى. ەۋرووداق ەلدەرى بۇگىن قازاقستاننىڭ الەمدەگى باستى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەو ەلدەرىنەن وزىق تەحنيكانى جانە تەحنولوگيالاردى تارتۋ قازاقستاننىڭ ءسوزسىز جەتىستىگىنە اينالدى.
قازاقستان ەو-نىڭ بەرىك جانە جاۋاپتى ەنەرگەتيكالىق ارىپتەسى بولىپ قالۋدا. قازاقستان ەۋروپاعا قۋات كوزدەرىن جەتكىزۋدە وپەك-كە كىرمەيتىن ەلدەر ىشىندە رەسەي مەن نورۆەگيادان كەيىن ءۇشىنشى ورىن الادى. ەۋروپالىق ارىپتەستەرگە كوپجاقتى نەمەسە ەكىجاقتى پىشىندە «قازاقستان – ەو: 2020» ەنەرگەتيكالىق حارتياسىن دايىنداۋ جانە قابىلداۋ ءجونىندە ۇسىنىس جاسالدى. ءبىزدىڭ ەۋروپا ەلدەرىمەن كوپقىرلى ىنتىماقتاستىعىمىز قر مەن ەو اراسىنداعى جاڭا ارقاۋلىق كەلىسىمدە كورىنىس تابۋى قاجەت.
ەۋروپالىق باعىتتا قول جەتكىزىلگەن تابىستار قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋ تۋرالى شەشىم الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي ۇستانىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ورتالىق ازياداعى ءوز ۇستانىمدارىن نىعايتتى. وتانىمىز وڭىرلىك ەكونوميكانى بەلسەندى ينۆەستيتسيالاۋ مەن قازىرگى كەزدەگى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە بىرگە قارسى تۇرۋدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ بويىنشا ساياسات ءجۇرگىزۋدە. قاۋىپسىزدىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, ەڭبەك ميگراتسياسى پروبلەمالارى مەن ءوڭىر ءومىرىنىڭ باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرى نازارىمىزدان تىس قالماق ەمەس.
2010 جىلعى كوكتەمدە جانە جازدا ورىن العان وقيعالاردان كەيىن قىرعىزستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارعا نازار سالا وتىرىپ, قازاقستان باۋىرلاس قىرعىز حالقىنا گۋمانيتارلىق جاردەم قولىن سوزدى جانە كومەكتەسۋدىڭ مەملەكەتارالىق باعدارلاماسىن دايىنداپ, قابىلداۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى.
قازاقستان اۋماعىنان حالىقارالىق تەرروريزم, ەسىرتكى ترافيگى, ءدىني ەكسترەميزم قاتەرلەرى شىعاتىن اۋعانستاننىڭ تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋىنا مۇددەلى. ەلىمىزدە اۋعان جاستارىن وقىتۋ ءۇشىن 50 ملن. دوللار ءبولۋ جونىندەگى باستامانى قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ يرا-عا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىمى دە الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قاناعاتپەن اتاپ ءوتىلدى.
سىرتقى ساياسات جانە ديپلوماتيا ارقاشاندا ەلدىڭ الەۋەتى مەن قۋاتىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە قالا بەرەدى. ءبىز قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان كوپۇلتتى ەلىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە حالىقارالىق ارەنادا تابىستى وكىلدىك ەتۋدەمىز.
ەلىمىزدىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردەگى كوپجاقتى قۇرىلىمدار جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋى حالىقارالىق بەدەلىمىزدىڭ كۇشەيۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇل رەتتە قازاقستان قىزمەتى بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيدالارىنا سايكەس كەلەتىن حالىقارالىق ۇيىمداردا عانا كورىنىپ وتىر.
بۇۇ مۇشەسى رەتىندە, وتكەن جىلدار ىشىندە قازاقستان وسى بەدەلدى كوپجاقتى ۇيىمدا كورنەكتى ورىنعا يە بولا الدى. قازاقستاندىق باستامالاردىڭ بىرقاتارىن الەمدىك قوعامداستىق قولدادى, بۇل ەلىمىزدىڭ جاعىمدى حالىقارالىق بەدەلىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاردەمدەستى. كەيبىرەۋلەرى ىلگەرىلەتۋ كەزەڭىندە تۇر. ءسويتىپ, قازاقستان بۇۇ بىتىمگەرلىك كۇش-جىگەر قورىن قۇرۋدى, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق-ەكولوگيالىق ستراتەگيانى قابىلداۋدى ۇسىندى, «جاسىل كوپىر» كەڭ اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستامانى جانە بىرقاتار باسقا يدەيالاردى العا شىعاردى. مەملەكەتىمىز 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە كوممۋنيكاتسيالار سياقتى ادامزاتتىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى سالالارداعى ۇنقاتىسۋ ءۇشىن جاھاندىق تۇعىرناما بولىپ تابىلاتىن يۋنەسكو-مەن ىنتىماقتاستىعى ۇدەمەلى تۇردە دامۋدا. يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇراسى تىزىمىندە قازاقستاندىق وبەكتىلەردىڭ بولۋىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاستىرىلۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا وعان قازاقستاننىڭ مادەني جانە تابيعي مۇراسىنىڭ ءۇش ۇلگىسى – «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى», «تامعالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنىڭ پەتروگيفتەرى» جانە «سارىارقا – سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالالارى مەن كولدەرى» ەنگىزىلگەن. يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ تاياۋداعى سەسسياسىندا 2013 جىلدان باستاپ 2022 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق دەكاداسىن جاريالاۋ جونىندەگى ۇسىنىسى قابىلدانعان.
قازاقستان اوسشك-ءنى بەدەلدى فورۋم رەتىندە بەكىتۋ بويىنشا جۇمىستى دايەكتى جۇرگىزۋدە. قازىرگى كەزدە الەمدىك قوعامداستىق ەلىمىز باستاماسىن ازياداعى قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى بويىنشا ءۇنقاتىسۋ مەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋ, ءپاتۋا نەگىزىندە شەشىمدەر الۋ جانە شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىرەگەي مەملەكەتارالىق الاڭ رەتىندە قابىلداۋدا.
ەقىۇ-داعى توراعالىق جانە 2010 جىلى استانادا وسى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ەقىۇ-داعى توراعالىق وتانىمىزدىڭ جىلناماسىنا جارقىن تارماق بولىپ ماڭگىلىككە ەندى, ال استانا ءسامميتى XXI عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىنداعى ەڭ ءىرى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
قازاقستانىڭ 2010-2011 جىلدارداعى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىعى تابىستى بولدى. 2011 جىلعى 15 ماۋسىمدا استانادا وتكەن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ مەرەيتويلىق وتىرىسى ەلىمىزدى شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. سامميت قورىتىندىلارى سىرتقى ساياساتتىڭ جاھاندىق جانە ءوڭىرلىك ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى قازاقستانىڭ ءرولى مەن ورنىن ودان ءارى جوعارىلاتا ءتۇستى.
2011 جىلعى 28-30 ماۋسىمدا استانادا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى وتىرىسى الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىن اۋدارعان ماڭىزدى وقيعا رەتىندە تىركەلدى. استانا كەزدەسۋى مۇسىلمان قوعامداستىعى ءۇشىن اعىمداعى جىلداعى ەڭ ءىرى ساياسي وقيعا قاتارىندا ەستە قالدى. توراعالىق بارىسىندا يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى كەڭەيتۋدى قوسا العاندا, بىرقاتار يدەيالاردى باستاما رەتىندە كوتەرۋ جوسپارلانعان.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان كوپجاقتى ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندەگى بايلانىستاردى قوسا العاندا, تمد ەلدەرىمەن قاتىناستاردى دامىتۋعا ماڭىزدى ورىن بەرىپ كەلەدى. «تاۋەلسىز ەلدەر اراسىنداعى بولاشاق قاتىناستاردىڭ نەگىزىندە ۇلتتاردىڭ بابالارىمىزدىڭ بىرنەشە ۇرپاعى تاربيەلەگەن رۋحاني بىرلىگى جاتاتىن بولادى», دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ سوناۋ 1991 جىلدىڭ وزىندە-اق. قازاقستاندىق تاراپتىڭ باستاماسى بويىنشا, تمد-نى ودان ءارى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى جانە ونى ىسكە اسىرۋ بويىنشا نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارى ماقۇلدانعان. وسى قۇجاتتار ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان باعىتتارىن ايقىندايدى جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ قىزمەتىن «جانداندىرۋعا» ارنالعان.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز وڭىردەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇقشۇ شەڭبەرىندەگى ءوزارا قىزمەتتەستىكتى دامىتۋ, ونىڭ الەۋەتىن جوعارىلاتۋ بويىنشا كۇش-جىگەردى ودان ءارى قولدانۋعا نيەتتى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق شەڭبەرىندەگى قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى ءىرى جەتىستىكتەرمەن سيپاتتالۋدا. نەگىزگى كۇش-جىگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋدى اياقتاۋعا شوعىرلانعان. 2010 جىلى قر-دىڭ ەۋرازەق-تاعى توراعالىعى جىلىندا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف قولدانىسقا ەنگىزىلدى, كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەندى. قازىرگى ۋاقىتتا 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ينتەگراتسيانىڭ كەلەسى كەزەڭىن – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى ىسكە قوسۋ ءۇشىن قاجەتتى ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان سولتۇستىكاتلانتيكالىق شارتى ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى ارىپتەسىنە اينالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قر قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا اليانسپەن ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن بەلسەندى پايدالانۋدا. توتەنشە ازاماتتىق جوسپارلاۋ, عىلىم جانە جاريا ديپلوماتيا سالاسىندا ناتو-مەن ىنتىماقتاستىق ناتيجەلى دامۋدا.
جوعارى حالىقارالىق بەدەلى مەن ەۋروپالىق دەموكراتيا سالاسىنداعى كوشباسشىلىق ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ەۋروپا كەڭەسىمەن ءوزارا ءتيىمدى ءارىپتەستىك قاتىناستاردى نىعايتۋعا مۇددەلى. ەلىمىز كونستيتۋتسيالىق قۇقىق بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك ورگان – ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسىنىڭ (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋدا.
2004 جىلعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە قازاقستان پارلامەنتى مەن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامۋدا.
ءوزىنىڭ ىشكى تاجىريبەسىن – ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ جانە نىعايتۋدىڭ مودەلىن پايدالانىپ, قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى امبەباپ كوپىر ءرولىن اتقارۋعا تالپىنۋدا. 2007 جىلعى جەلتوقساندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 62-ءشى سەسسياسىنىڭ قارارىندا كورىنىس تاپقان 2010 جىلدى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسى الەم مادەنيەتى مەن دىندەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋعا قازاقستاننىڭ قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى بولدى.
ەلباسىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ قۇرىلتايىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى حالىقارالىق قاقتىعىستاردى شەشۋ جانە قازىرگى كەزدەگى قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن الەمدىك دىندەردىڭ رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك الەۋەتىن بىرىكتىرۋدەگى قازاقستاننىڭ ناقتى ۇلەسىنە اينالدى. ەلىمىزدە وسىعان دەيىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش قۇرىلتايى بولىپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا 2012 جىلعى مامىردا ءتورتىنشى قۇرىلتايدى وتكىزۋگە دايىندىق بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا تۇركى الەمى حالىقتارىنىڭ رۋحاني مۇراسىن بىرىكتىرۋ جانە قايتا قۇرۋ ماسەلەسىنە ەلەۋلى ءمان بەرىلۋدە. 2009 جىلى قازاندا ناحچىۆان قالاسىندا (ازەربايجان) قول قويىلعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن (تمىك) قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋشىلەردىڭ ءبىرى دە قازاقستان بولدى. تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ سول ماقساتقا قىزمەت ەتۋدە, ونىڭ رەسمي اشىلۋى 2010 جىلى مامىردا استانادا ءوتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازانىندا الماتىدا تمىك-نىڭ العاشقى ءسامميتى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قاتىسۋشىلار تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان الماتى دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
وتكەن جىلدار ىشىندە قازاقستان گۋمانيتارلىق قۇقىق جانە ادام قۇقىعى سالاسىنداعى 49 كوپجاقتى امبەباپ كونۆەنتسيالاردىڭ قاتىسۋشىسى بولدى. مەملەكەتىمىز ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇرىلىمدارمەن تۇراقتى ىنتىماقتاستىق ورناتتى جانە ۇلتتىق زاڭناما مەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ودان ءارى سايكەس كەلتىرۋ بويىنشا ولارمەن بەلسەندى ءوزارا ءىس-ارەكەت تانىتتى. 2010 جىلدىڭ اقپانىندا قازاقستان بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ شەڭبەرىندە ءوزىنىڭ ءبىرىنشى امبەباپ مەرزىمدى شولۋىنان ءساتتى ءوتتى, ول ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ەلىمىزدە قول جەتكىزىلگەن وڭ ۇدەرىستەردى بەينەلەدى.
2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنى ورىنداۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايانداماسىنىڭ ءبىرىنشى قورعالۋى ءوتتى, ول ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇلتتىق جۇيەسىن ودان ءارى جاقسارتۋ بويىنشا ماقساتتى جۇمىستىڭ بولىگى بولىپ تابىلدى.
اۋماعىندا ارال تەڭىزى جانە بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق الاڭى سياقتى قاتەرلى ايماقتارى بار قازاقستان قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە جاھاندىق كليماتتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن سىرتقى ساياسي تەتىكتەر قولدانۋدا. ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنا توراعا بولا وتىرىپ, قازاقستان قوردى ۇيىمداستىرۋشى ەلدەرمەن بىرگە 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ارال تەڭىزى باسسەينى مەملەكەتتەرىنە كومەك كورسەتۋ بويىنشا ءىس-قيمىلدار باعدارلاماسىن دايىنداۋعا بەلسەندى كىرىستى. كليمات وزگەرىسى بويىنشا كوپەنگاگەن كەلىسىمىن ورىنداي باستادى جانە پارنيكتى گازداردى شىعارۋدى تومەندەتۋ بويىنشا وزىنە ەلەۋلى ساندىق مىندەتتەمەلەر الدى.
كاسپي جاعالاۋى مەملەكەتى رەتىندە قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋعا زور نازار اۋدارۋدا. مەملەكەتىمىز اتالعان ماسەلە بويىنشا ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا بەرىكتىك تانىتۋدا جانە كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى اراسىندا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپى قابىلدانعان قاعيدالارى مەن نورمالارىنا نەگىزدەلگەن تۇراقتى جانە دوستىق قاتىناستار ورناتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. كاسپي تەڭىزىندەگى تۇراقتىلىق پاكتىسىن جاساسۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىسى دا قازاقستان بولىپ تابىلادى.
ەسىرتكى قاتەرىنە قارسى تۇرۋدا بۇۇ-عا بەلسەندى جاردەمدەسۋگە ادالدىعىن راستاي وتىرىپ, قازاقستان ءوز اۋماعىندا ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس ءجونىندەگى ورتالىقازيالىق وڭىرلىك اقپاراتتىق جانە ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاسادى.
قازاقستان تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى بارلىق ون ءۇش حالىقارالىق امبەباپ كونۆەنتسيالارعا قوسىلدى. مەملەكەتىمىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدا جانە جىل سايىن بۇۇ كونترتەرروريستىك كوميتەتىنە جاسالعان جۇمىس تۋرالى ۇلتتىق باياندامانى ۇسىنۋدا.
قازىرگى كەزدەگى قازاقستاندىق ديپلوماتيا مەملەكەت جانە ونىڭ ازاماتتارى ءومىرىنىڭ بارلىق دەرلىك سالالارىمەن ىرگەلەس. بۇگىن ساياساتتى, ەكونوميكانى, كولىكتى, مەديتسينانى, مادەنيەتتى, سپورتتى, عىلىمدى, ءبىلىمدى جانە ءومىردىڭ باسقا سالالارىن ديپلوماتيانىڭ قاتىسۋىنسىز نەمەسە جاردەمدەسۋىنسىز ەلەستەتۋ قيىنعا ءتۇسەدى. وسىنىڭ بارلىعى بىزدەن جوعارى ءبىلىكتىلىكتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, تاجىريبەنى, ەڭبەكسۇيگىشتىكتى جانە پاتريوتتىقتى تالاپ ەتەدى.
مىسالى, شەتەلدەردەگى ازماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ قر ءسىم كونسۋلدىق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قر ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, جىل سايىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەرگە 4 ملن.-نان استام ساپارلارى ىسكە اسىرىلادى.
كوپ جاعدايدا كونسۋلدار ادۆوكات رەتىندە قىزمەت ەتۋگە, سونداي-اق توتەنشە جاعدايلار – تابيعي اپاتتار, تەحنوگەندى اپاتتار نەمەسە «ىستىق نۇكتەلەردەگى» اسكەري ءىس-قيمىلدار كەزىندە وتانداستارىمىزعا كومەك كورسەتۋگە اركەز دايىن.
كۇن سايىن شەتەلدەردەگى قازاقستاندىق كونسۋلدار جۇزدەگەن ازاماتتارىمىزعا كومەك كورسەتۋدە. ديپلوماتتارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگى ارقاسىندا بەلگىلى ساياسي قاقتىعىستار كەزىندە قازاقستان ازاماتتارىن ەگيپەتتەن جانە ليۆيادان شىعىنسىز شىعارۋعا; يسلانديا جانارتاۋىنىڭ سالدارىنا بايلانىستى ەو اۋەجايلارىندا قالىپ قويعان جولاۋشىلارىمىزعا كومەك كورسەتۋگە; اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىزىندا بولعان جاپونياداعى فۋكۋسيما اەس-ىنەن ساۋلە تاراۋى كەزىندە قازاقستاندىقتارعا قولداۋ كورسەتۋگە ءمۇمكىندىك تۋدى.
قازىرگى ۋاقىتتا 15 ەلمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تولقۇجاتىن ۇستاۋشىلاردى ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ەو-نىڭ كونسۋلدىق قىزمەتتەرىمەن ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ بويىنشا كونسۋلتاتسيالار تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلۋدە.
20 جىل ىشىندەگى ديپلوماتيالىق قىزمەتتى قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان سىرتقى ساياسي باعىت وتە ناتيجەلى جانە ءساتتى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
