فەمينيزمنىڭ بۇدان اسقان مىسالىنىڭ كەرەگى دە جوق. بىراق... بىراق نە نارسە دە مولشەرىنەن اسقاننان كەيىن ءبىر شيكىلىگى كورىنبەي قويمايدى. اشۋلانسا, قازان عانا ەمەس, وڭ-تەرىسى, اۋىر-جەڭىلىنە قاراماي, قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالاسىن قايناتىپ جىبەرەتىن حانىمداردىڭ قاي ىستە دە الدا جۇرەتىنىن كۇن سايىن ۇلگى تۇتىپ, ماقتانىش ەتىپ جۇرگەنىمىزدە, ەرلەرىمىز مەشەل تارتىپ بارا جاتىر ەكەن. ءداستۇرلى قازاق وتباسىنداعى «ەر ازامات – بالا-شاعاسىن اسىراۋشى, ايەل – ۇقساتۋشى» ۇعىمى پاتريارح قوعامنىڭ قاتپارىندا قالماسا دا, ورىندارىنىڭ الماسىپ, الىستاپ بارا جاتقانى وتكىر سەزىلىپ كەلەدى. «قىزىم تۇرمىسقا شىققاندا ءجۇزى جارقىن بولىپ, قولىنا كوسەۋ ۇستاپ بارماي, قاتىرما قاعازىمەن بارسىن» دەگەن اكە-شەشەنىڭ نيەتىندە قىلاۋ جوق. امال نەشىك, بۇعان گەندەر مەن قىزدىڭ اتا-اناسى الاقايلاعانىمەن, ەر بالالارعا قاراعاندا قىزداردىڭ جوعارى بىلىمگە كوبىرەك ۇمتىلىپ, جۇمىستى دا ەرتەرەك تاۋىپ, بۇرىنىراق «وزىمەن-ءوزى» بولىپ جاتقاندىعىنىڭ استارىندا قازاق قوعامىن ىشتەن كەمىرگەن زۇلمات جاسىرىنىپ جاتىر.
بالا تاربيەسىنە اكەسى مەن اناسى بىردەي جاۋاپتى دەسەك تە, نەگىزىنەن تاربيەگە انانىڭ ىقپالى كوبىرەك سىڭەدى. قالاداعى دا, دالاداعى دا اتا-انالاردىڭ وتباسىنداعى ءبىر-ەكى ەر بالانى ءجونسىز وبەكتەپ, داۋىل تۇگىلى جەلگە قارسى تۇرا المايتىن جاسىق ەتىپ ءوسىرىپ جاتقانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە بولسا, وعان بۇگىنگى اقىلى وقۋدىڭ اۋىرتپالىعى تۇسكەندە, قىزدارىنا كۇش سالىپ, «قارا جۇمىس ىستەسە دە ولمەيدى, ءبىر نانىن تاۋىپ جەيدى» دەپ وسى ءبىردى-ەكىلى ۇلدى دا وقىتپاي, ءبىلىمسىز ەتىپ قوعامعا توعىتىپ جاتقان قاسىرەتى كەلىپ قوسىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ماسەلە پىسىق قىزدا دا, جىگەرسىز ۇلدا دا ەمەس, و باستان ۇل بالاعا تاربيەنى دۇرىس بەرمەگەن, دۇرىس باعىت سىلتەمەگەن اتا-انادا بولىپ وتىر. جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىنا جىل سايىن جۇزدەپ قوسىلاتىن ماماندىعى جوق جىگىتتەرگە اتا-اناسى «نەگە مال تاپپايسىڭ؟» دەپ ايتا المايدى. اۋىلدا نە وقۋ جوق, نە توقۋ جوق, تەككە جۇرگەن سابازدارعا «ديپلوممەن اۋىلعا» كەلگەن قىزدىڭ قاراي قويۋى دا ەكىتالاي. ەل بولعان سوڭ, ارينە, ءىشىنارا جوعارى ءبىلىمدى قىزدىڭ اۋىل جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعىپ, تاتۋ-ءتاتتى جاراسىپ كەتەتىن كەزدەرى بولادى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, وقۋ وقىماسا دا, قالاعا كەلىپ, ءارتۇرلى كاسىپ ۇيرەنىپ, تىرشىلىك دەپ تىربانىپ جۇرگەن جىگىتتەر دە بارشىلىق. قولىندا قاتىرما قاعازى بار جوعارى ءبىلىمدى قىزدار ونداي جىگىتتەردى دە مەنسىنە بەرمەيدى. بىراق, وڭ جاقتا وتىرىپ قالۋدان قورىققان كەيبىر قىزدار امالسىز ۋاقىت ءوتىپ بارا جاتقان سوڭ تاۋەكەل ەتىپ, ديپلومسىز جىگىتتەرگە تۇرمىسقا شىعىپ جاتادى. الايدا اقىل-ويى مەكتەپ دەڭگەيىندە قالىپ قويعان, تانىم كوكجيەگى بىلىممەن كەڭەيمەگەن ينفانتيل جىگىتپەن ءبىلىمدى قىزدىڭ نەكەسى ۇيلەسىم تاپقان باقىتتى نەكەلەردىڭ قاتارىنان بولا بەرمەيدى. سول كەمشىلىگىن بۇركەمەلەپ, ءۇيدىڭ دە, ايەلدىڭ دە قوجاسى ەكەنىن ءسات سايىن ءبىلدىرىپ وتىرۋ ءۇشىن, ايەلىنىڭ ءاربىر تۇيمەدەي كەمشىلىگىن تۇيەدەي ەتىپ بەتىنە باسىپ, دورەكى مىنەز تانىتادى. ارينە, بۇل مادەنيەت كورگەن قىزدىڭ جانىنا مۇڭ سالادى. سويتسە دە كۇيەۋىنىڭ جاعىمسىز مىنەزىنىڭ وزىنەن جاقسىلىق تاۋىپ, بالالارى ءۇشىن شىداپ-باعىپ, وتباسى بۇتىندىگىن ساقتايدى.
ال كەيبىر ءوزىن ءوزى جاقسى كورەتىن ءوزىمشىل كەلىنشەكتەر وتباسىن ساقتاعان كۇننىڭ وزىندە, تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ, ەرىنە شاي قويىپ بەرۋگە ەرىنەتىنىنە قاراماستان, وسكەندە ءوز ۇلىنىڭ ايەلىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستايتىن ناعىز ەركەك بولعانىن قالايدى. قاراپ تۇرساڭىز, ءبارى دە كەشەگى كەكىلى جەلبىرەگەن كىشكەنە ۇلدىڭ, بۇگىنگى وتاعاسىنىڭ وتباسى تىزگىنىن بەرىك ۇستاعانىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. «جامان ءۇيدى قوناعى بيلەپ جاتسا», قوناعى عانا ەمەس, بالاسى مەن ايەلى بيلەپ جاتسا, ول ايەلدىڭ ەمەس, ۇيەلمەنىنە ۇلگى بولا الماعان ازاماتتىڭ السىزدىگىنەن. ايەلىنىڭ ءبىز وكشەسىنىڭ استىندا بيلەي جونەلەتىن ەركەكتەن, اۋىل مەن ەلدى ايتپاعاندا, ءوز بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا بەدەلى بار بالا تۋادى دەگەنگە ەشقاشان سەنۋگە بولمايدى.
ۇشىنشىدەن, دويىر كۇيەۋدىڭ توبە قۇيقانى شىمىرلاتار بالاعاتى مەن تەپكىسىنە شىداي الماعان, ياكي كەرىسىنشە, جۋاس, سول مىنەزىنە قاراي جالقاۋ بولىپ جولىعاتىن جىلبىسقىلىعىنا ۇزاق توزۋگە شىدامى تاۋسىلعان ايەلدەر اراداعى 2-3 بالاعا قاراماستان اجىراسۋعا بەل بۋىپ جاتادى. مىسالى, 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 59 007 جۇپ وتاۋ قۇرعان, التى اي وتپەي جاتىپ 729 جۇپ اجىراسىپ ۇلگەرگەن. ءاربىر ءۇشىنشى نەكە بۇزىلاتىن قازاقستان اجىراسۋ بويىنشا الەمدە ونىنشى, ال تمد ەلدەرى ىشىندە رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىن ءۇشىنشى ورىن الادى. ەرلى-زايىپتىلار اجىراسقاننان كەيىن 90 پايىزعا دەيىن بالالار اناسىنىڭ تاربيەسىندە قالادى. قالاي بولعاندا دا ولار – اكەسىز, اكەنىڭ قاباعىن, اكە عانا بەرە الاتىن مىنەزدى كورمەي, بىلمەي وسەدى. ەكى بالامەن اجىراسقان كەلىنشەك ەندى ەكى جەردە جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. الىستاعى اكە تۇرماق, كۇندىز-ءتۇنى جۇمىستا جۇرگەن جانىنداعى شەشەسىنىڭ مەيىرىمىنە جارىماي, كۇنى-ءتۇنى تەلەديدار مەن ءديۆيديدىڭ تاربيەسىمەن ەر جەتىپ جاتقان بالا قانشاما. قوعامعا تاعى دا ويسىز, ماقساتسىز, جاسىق, ەڭبەكسىز مال تابۋدى عانا قيالدايتىن جالقاۋ, جاتىپىشەرلەر كەلىپ قوسىلادى. ءتىپتى, وسى جانكەشتى انالاردىڭ كوپشىلىگى «بالام ەشكىمنەن كەم بولماسىن» دەپ, جالقاۋ ۇلىنا اقىلى ديپلوم الىپ بەرسە دە, جاستايىنان ءبىلىمدى جولداس ەتپەگەندىكتەن, وقىعان ماماندىعىنا سايكەس جۇمىس ىستەي الماي, اقىرىندا ديپلومدى تاكسيست نەمەسە «وحراننيك» بولىپ شىعادى.
بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن ماڭگى باقيعا ءتۇسىپ قالۋ ءۇشىن سۇراق بىلايشا قويىلۋى ءتيىس: «وتباسى مەن وتانىنا قورعان بولار ەر بالانىڭ قادىر-قاسيەتىن قايتسەك كوتەرەمىز جانە ولاردىڭ ار-وجدانى مەن ابىرويى بيىك بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» ايتپەسە قانشاما وتباسىلاردىڭ ۇكىلەپ ءۇمىت كۇتكەن, ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميا بىتىرگەن وقۋى جەتكىلىكتى قىزدارى ومىردەن بوس قالعان, ءبىلىمسىز ۇلدارىنا قور بولعان ۇستىنە قور بولا بەرەدى. قوعامدى رۋحاني جارىمجان جىگىتتەرمەن قامتاماسىز ەتە بەرگەن سايىن ولاردىڭ اتا-انالارى باسقا ءۇيدىڭ قىزدارىنىڭ باقىتسىز بولۋىنا سەبەپكەر. وتباسى تۇگىلى, ءوز باسىن اسىراي الماي, بىلىمسىزدىگىنەن, جۇمىسسىزدىعىنان قورىنىپ, قورقاقتاپ ۇيلەنبەي جۇرگەن ۇلدارىن «قالادا نە كوپ, كۇيەۋ تاپپاي قاقتىعىپ جۇرگەن كارى قىز كوپ, نەگە بىرەۋىنە ۇيلەنىپ المايسىڭ» دەپ قايرايتىندار ناعىز ءوزىمشىل قاتىگەزدەر. ال قاي اتا-انا ماپەلەگەن قىزدارىنىڭ ماماندىقسىز مال باعىپ, قاربىز ەگىپ, قارا سورپاسى اعىپ ساۋدادا جۇرگەن, ودان قالسا كارتا ويناپ, قولى بوساسا شاڭىراققا قاراپ شالقاسىنان ءتۇسىپ جاتقان ونەرسىز, كاسىپسىز كۇيەۋگە شىققانىن قالايدى دەيسىز؟
«اكە-شەشە بولۋ دا – سىناق قاتال»,– دەيدى فاريزا اقىن «بالا» اتتى ولەڭىندە. اڭگىمە اتا-انانىڭ بالالارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن «ۇل» تۋرالى بولعانىمەن, ۇل-قىز دەپ بولىنبەيتىن تۇتاس ۇرپاق تاعدىرىنا الاڭداعاننان ايتىلىپ جاتىر. «قىز بالانى وقىتقان دۇرىس پا, ەر بالانى ما؟» دەگەن قيامپۇرىس ساۋالدى, «ەكەۋىن دە وقىتۋ كەرەك» دەگەن ەشكىمگە ابىروي اپەرمەس مايموڭكەنى سىلىپ تاستاپ, ءبىر اقيقاتتى تانيتىن كەز جەتتى. ول – ەر بالانى قانداي جولمەن بولسا دا ءبىلىمدى ەتىپ ءوسىرۋ, قايتسە دە مارتەبەسىن كوتەرۋ. بۇگىنگى كۇنى ەر بالا تاربيەسىنەن تىسقارى قالىپ جاتقان بۇل كەمشىلىكتى قاتەلىك قانا ەمەس, قىلمىس دەپ ساناساق تا بولادى. ۇل بالالاردىڭ ماماندىقسىز ومىردەن بوس قالۋى قىزداردىڭ ولاردى كوزگە ىلمەۋىنە, سول سەبەپتى كارى قىزداردىڭ سانىنىڭ ارتۋىنا, جات ەل جىگىتتەرىنىڭ قارماعىنا تۇسۋىنە جانە وتباسىندا ءرولى تومەن وتاعاسىلاردىڭ كوبەيىپ, ەر مەن ايەل تابيعاتىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلىپ سوعىپ جاتىر. «بەسىك تەربەتكەن», «الەم تەربەتكەن» ايەل تۋرالى اسقاق سوزدەردى قويا تۇرالىق تا, وتباسىنا يە بولا الاتىن وتاعاسى-جىگىتتەردى تاربيەلەۋگە كۇش سالساق, قانەكەي, اياۋلى انالار؟ ءبارى دە اينالىپ كەلگەندە ءسىزدىڭ قىزىڭىزدىڭ باقىتى ءۇشىن عوي.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
