كەزدەسۋ ءمانماتىنى
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ءساتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ونىڭ نەگىزى رەسەي, قىتاي جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى سەكىلدى الەمدىك ساياساتتاعى باستى كۇشتەرمەن تىعىز ءارى تەڭ دارەجەدەگى قارىم-قاتىناستى ۇستانۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ دامۋى سوڭعى ەكى ونجىلدىقتا اتالمىش ستراتەگيالىق ۇشتاعان نەگىزىندە جۇزەگە استى.
سونىمەن بىرگە بيلىككە دونالد ترامپ كەلگەلى اقش-تىڭ جاھاندىق ءىس-قيمىلىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلگەن. اق ۇيدەگى جاڭا اكىمشىلىك ساياساتتىڭ نەگىزگى بەلگىسى «الدىمەن امەريكا» ۇستانىمى بولدى, بۇل ۆاشينگتوننىڭ جەكە دامۋ ماسەلەلەرىنە دەن قويعانىن بىلدىرەدى.
اتاپ وتەرلىگى, د.ترامپتىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى ورتالىق ازيا ايماعىنداعى مەملەكەتتەرگە اقش ىقپالىنىڭ تومەندەۋىنە دايىندالۋ قاجەت دەگەن ءتۇرلى تالقىلاۋلار مەن پىكىرلەرگە تۇرتكى بولدى. الايدا اقش پەن ورتالىق ازياعا قاتىستى سوڭعى وقيعالار مەن ۇردىستەر, سونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ اۋعانستانعا كومەكتى ۇلعايتىپ, وسى ەلدەگى امەريكالىق قۇرامدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان جاڭا ستراتەگياسىن جاريالاۋى ۆاشينگتون ءۇشىن ايماقتىڭ ورنى مەن ءرولىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى.
الداعى ساپار
اتاپ ءوتۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ الداعى ساپارى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن دونالد ترامپتىڭ 2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بولعان تەلەفون ارقىلى سويلەسۋىنىڭ ناتيجەسى. اڭگىمە بارىسىندا اقش پرەزيدەنتى قازاقستاندىق ارىپتەسىن ۆاشينگتونعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعان ەدى. بۇل فاكت قازاقستاننىڭ اقش-تا ورتالىق ازيا ايماعى مەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كەلىسسوزدەر بويىنشا نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرىلاتىنىن بىلدىرەدى. بۇعان بىرنەشە فاكتور سەبەپكەر.
بىرىنشىدەن, ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا قازاقستان ەڭ مودەرنيزاتسيالانعان ءارى تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت, بۇل وزگە ەلدەر الدىنداعى ماڭىزدى ارتىقشىلىعىمىز بولىپ تابىلادى جانە استانا مەن ۆاشينگتونعا اۋقىمدى ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىل جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار قازاقستان امەريكالىق ينۆەستيتسيالاردىڭ باسىم بولىگى شوعىرلانعان ورتالىق ازيانىڭ ءىرى ەكونوميكاسى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە امەريكالىق كاپيتال ۇلەسى بار 425 كومپانيا قىزمەت ەتۋدە, ال اقش-تىڭ تىكەلەي ينۆەستيتسيالارىنىڭ مولشەرى 1993 جىلدان بەرگى ارالىقتا $26 ملرد-نى قۇرادى. سونداي-اق اقش كوزقاراسى بويىنشا, قازاقستان ايماقتىق ينتەگراتسيا ماسەلەسىندە ۇلكەن الەۋەتكە يە.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت, رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى شيەلەنىستەگى قازاقستاننىڭ ۇستانىمى امەريكالىق باسشىلىق تاراپىنان وڭ باعاعا يە. اقش تۇيتكىلدى گەوساياسي قايشىلىقتى شەشۋدەگى دەلدال رەتىندە تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن اتقارىپ وتىرعان استانانى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ماڭىزدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى.
ەڭ باستىسى, اقش باسشىلىعى قازاقستان مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستاعى كوشباسشىلىعىن مويىندايدى. 2017 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە اقش باستاماسىمەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ قاۋپى تاقىرىبىنا ارنالعان مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىس بارىسىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسون جاھاندىق قارۋسىزداندىرۋ مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋداعى قازاقستاننىڭ رولىنە جوعارى باعا بەردى.
تيللەرسوننىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدا بىرەگەي دانا مىسال بولىپ تابىلادى. اقش-پەن سەرىكتەسە وتىرىپ قازاقستان ءوز اۋماعىنداعى بارلىق بۇرىنعى كەڭەستىك قارۋ مەن سوعان بايلانىستى يادرولىق تەحنولوگيالاردى جويىپ, ياقتش-عا (يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت) يادروسىز مەملەكەت رەتىندە قوسىلدى.
ساپاردىڭ كۇن ءتارتىبى
ەكى مەملەكەتتىڭ ءوزارا دامىتۋى قاجەت ەڭ باسىم باعىتى ەكونوميكا بولىپ تابىلادى. اسىرەسە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سەرىكتەستىگى ەلىمىز بەن وزگە ءىرى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىمەن سالىستىرعاندا ماردىمسىز. 2017 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمى $1,5 ملرد-نى عانا قۇرادى.
وسىعان بايلانىستى استانا مەن ۆاشينگتونعا بيزنەس وكىلدەرى اراسىنداعى كەلىسسوزدەردى كۇشەيتۋگە نازار اۋدارۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن اقش-پەن جوعارى تەحنولوگيالار جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت سالاسى بويىنشا سەرىكتەستىكتى جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى.
امەريكا قۇراما شتاتتارى يننوۆاتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق ءوندىرىستى دامىتۋ بويىنشا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە. تەحنولوگيا سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇراتىنى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتكەن «استانا كلۋبى» وتىرىسىندا مالىمدەگەن بولاتىن.
ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستى باعدارى – حالىقارالىق تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس. استانا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدى الاڭى اۋعانستان بولىپ تابىلادى. اۋعانستانداعى جاعدايلار قازاقستان ءۇشىن دە, ترامپ اكىمشىلىگى ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا ەلىمىز بەن اقش-تىڭ ارنايى قىزمەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا اقپارات الماسۋ مەن كەڭەستەر وتكىزۋ وتە وزەكتى ماسەلە. سوندىقتان ايماق قاۋىپسىزدىگى مەن بۇل باعىت بويىنشا ءىس-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
سونىمەن بىرگە استانا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن دە قامتيدى. پرەزيدەنت ترامپتىڭ جاڭا اكىمشىلىگى قازاقستانمەن يادرولىق سالادا سەرىكتەستىكتى ارتتىرۋ باعىتىنا باسىمدىق بەرەدى. 2017 جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاقستان اۋماعىندا اشىلعان ماگاتە باقىلاۋىنداعى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ جۇمىسى سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرادى.
قازاقستان مەن اقش باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا گۋمانيتارلىق سەرىكتەستىك سالاسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنبەك. بۇل جەردە باسىم باعىت رەتىندە ءبىلىم سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى اتاپ وتۋگە بولادى. قازاقستاندىق جاستاردىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلگە بارىپ ءبىلىم الۋدا كوبىرەك تاڭدايتىن مەملەكەتتىڭ ءبىرى اقش ەكەنى بەلگىلى. قازاقستاننىڭ ءبىلىم مەكەمەلەرى اقش-تىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن اكادەميالىق سەرىكتەستىكتى قالىپتاستىرۋعا مۇددەلى.
وسىلايشا بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن جاقسى بازا ءارى بارلىق جاعداي جاسالعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الداعى ساپارى دا ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ديالوگتى نىعايتاتىنى ءسوزسىز.
ەرجان سالتىباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ (اەسي) ديرەكتورى
