رەسپۋبليكامىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي, مادەني جانە عىلىمي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالعان بۇل كىتاپ – عاسىرلارعا بەرگىسىز ۇلى داۋىردەن قالىپتاسقان تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ شەجىرەسى ىسپەتتەس. ويتكەنى ونى وسى تاۋەلسىز ەلدىڭ شىعۋ «تەگىن», قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن, دامۋ باعىتتارىن جاقسى بىلەتىن ادام جازدى. كىتاپتىڭ مازمۇندىق جەلىسى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان, عىلىمي تۇرعىدا دايەكتەلگەن, دالەلدى جانە ناقتى فاكتىلەرگە نەگىزدەلىپ تۇسىنىكتى تىلمەن قىسقا دا نۇسقا جازىلعان. ونىڭ ەرەكشەلىگى – ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءار ءىستىڭ باسىندا بولىپ, ولاردى يدەيالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىپ, ءوزى كورىپ, ءوز قولىمەن اتقارعان جۇمىستارىن وسى كىتابىندا وي ەلەگىنەن وتكىزۋىندە جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ ەل تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى بار ءىس-شارالاردىڭ جوسپارلانۋ كەزەڭىنەن باستاپ, ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسى مەن ناتيجەلەرىنە دەيىن تىكەلەي ءوزىنىڭ باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىرۋى, بارلىعىنان حاباردار بولىپ, ماسەلەنى تەرەڭ مەڭگەرۋى وقىرماندار تاراپىنان مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرىپ, ونىڭ جەكە پىكىرىن بىلۋگە دەگەن ۇمتىلىس تۋدىراتىنى تۇسىنىكتى نارسە.
ەلباسى ءوزى سالعان «قازاقستاندىق جولدى» اراعا شيرەك عاسىر ۋاقىت سالىپ قايتا ءجۇرىپ وتكەندەي. ونى سارالاپ, سول كەزدەرى قابىلدانعان شەشىمدەر نەگىزىندە ەسكى قاعيدالاردى قالاي قيراتىپ, باتىل رەفورمالار جۇرگىزىپ, يننوۆاتسيالاردى ومىرگە ەنگىزگەندىگىن دالەلدى كورسەتكەن. كىتاپتا جاڭا ساياسي جۇيە قۇرۋدىڭ وزىندىك, تەك قازاقستانعا عانا ءتان ەرەكشەلىكتەرى ايقىندالعان, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى مەن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى كورىنىس تاپقان. «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداتىنىڭ شەشۋشى ءرول اتقارعاندىعىنا كوڭىل اۋدارىلعان. وسى ناتيجەلەردىڭ نەگىزىندە جيناقتالعان جەكە تاجىريبەسى مەن ساياسي ۇستانىمدارىن ەلباسى تاعى دا ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ەلدىڭ, حالىقتىڭ بولاشاعىنا باعدارلانعان جاڭا ستراتەگيالىق جوسپارلاردى رەت-رەتىمەن ۇسىنىپ, ولاردى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى مەن العىشارتتارىنا توقتالعان.
داعدارىستاردى ەڭسەرىپ, جاڭعىرۋ پروتسەستەرىن ىلگەرىلەتۋ بارىسىندا كوپتەگەن جاڭاشىل ەكونوميكالىق, ساياسي مەحانيزمدەر مەن قاعيداتتار پايدالانىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ەلباسى داعدارىستاردى سەرپىلىس ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانىپ, قالىپتى جاعدايلاردان عانا ەمەس, سونداي-اق داعدارىستان دا ۇپايىن جوعالتپاي, پايدامەن شىعىپ وتىردى. ولار ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ, دامىتىپ وتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
پرەزيدەنتتىڭ ءمىنسىز لوگيكاعا نەگىزدەلگەن باسىم باعىتتاردى دۇرىس ايقىنداۋىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكا سالاسىنداعى تابىستارىمىز سايىپ كەلگەندە ساياسي رەفورمالارعا ۇلاستى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءوستى, ەلدە تۇراقتىلىق ورنادى, ازاماتتاردىڭ ەتنوستىق سيپاتىنا قاراماستان زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىنە, ياعني ۇلتارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە قول جەتكىزگەندىگىمىز اتالمىش كىتاپتىڭ ارقاۋىنا اينالعان. ەلباسى ەڭبەگىندە سىرتقى ساياساتتىڭ ايقىن جانە مىزعىماس باسىمدىقتارىنا دا ەگجەي-تەگجەيلى توقتاعان. كوپۆەكتورلىق قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياساتىمىز قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلىن كوتەرگەندىگى, ونى حالىقارالىق ساحنادا تانىمال ەتكەندىگى دە ناقتى كورىنىس تاپقان. وسىنىڭ بارلىعىن تالداي كەلە, ن.ءا.نازارباەۆ «مەملەكەتتىك قۇرىلىس پەن دامۋدىڭ ايرىقشا قازاقستاندىق ۇلگىسى قالىپتاستى دەۋگە تولىق نەگىز بار», دەپ قورىتادى.
ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى – بولاشاققا جول سالعان جەتىستىكتەردىڭ اتالۋىندا. ەلباسى ولاردىڭ قاتارىنا جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاجى – استانانىڭ سالىنۋىن, قازاقستان حالقىن ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە قالىپتاستىرۋدىڭ باستالعاندىعىن جانە قازاقستاندىق دامۋ مودەلىنىڭ جاسالعاندىعىن جاتقىزادى. تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا پرەزيدەنتتىڭ جاسامپازدىق ءداۋىرى – تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەرىن نەگىزدەپ, تۇجىرىمداۋىن وراسان زور ماڭىزى بار وقيعا دەپ قاراستىرعان ءجون.
ءبىر سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ءححى عاسىرداعى قازاقستان تابىسىنىڭ كىلتى رەتىندە جاڭعىرۋ ۇعىمىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, «جاڭعىرۋ – مەنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمنىڭ باستى وزەگى», دەگەن بولاتىن. ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە تۇسى دا وسىندا بولسا كەرەك. ويتكەنى بۇل جۇمىس قازاقستاندى جاڭعىرتۋدىڭ ءۇش تولقىنىن جۇيەلى تۇردە زەردەلەۋ نەگىزىندە جازىلعان.
بۇل عىلىمي جانە ساياسي تۇرعىدان العاندا مۇلدەم جاڭا كوزقاراس, ال مەتودولوگيالىق جاعىنان كەلگەندە دە ورىندى ۇستانىم. سەبەبى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق ن.ءا.نازارباەۆ ەل دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىن, بولاشاعىن ايقىنداۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل ءبولدى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر اراسىندا العاش بولىپ ستراتەگيالىق باعدارلامالار قالىپتاستىرىپ, ونى كەزەڭدەرگە ءبولىپ, ارالىق قىسقا جانە ورتا مەرزىمدى جوسپارلار جاساۋدى قولعا الدى. جاسامپازدىق ءداۋىرىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانىپ, پرەزيدەنتتىك يسنتيتۋتتىڭ نىعايۋى داعدارىستى ەڭسەرۋگە, ۇزاق مەرزىمدىك «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى نەگىزىندە مەملەكەتتىڭ جۇيەلى دامۋىنا جاعداي جاسادى.
بەتبۇرىستىق سيپات العان وسىنداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە قوعامدىق دامۋ ءۇردىسى ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى ارقىلى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىن انىقتاپ, ولاردى ءتيىستى جوسپارلار نەگىزىندە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىردى.
وسىلايشا, سوناۋ 90-جىلداردىڭ باس كەزىنەن باستاۋ العان جاڭعىرۋ پروتسەسى وزىندىك لوگيكاسى بار, جۇيەلى سيپاتقا يە بولىپ, بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋ كەزەڭىمەن ءوز جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ونىڭ ديالەكتيكالىق باستاۋىندا دا, ونىڭ قايناعان ورتاسى مەن كىندىگىندە دە, دامۋ پروتسەسىندە دە, قازىرگى جاhاندانۋ زامانىندا حالقىمىزدىڭ رۋحاني مايەگىن نىعايتىپ, ونى ءارى قاراي جالعاستىرۋ جولىندا دا ەلباسى تۇردى. ەندەشە جاڭعىرۋ ساياساتىنىڭ ءۇش تولقىنىنىڭ باسىن قوسىپ ساراپتاۋ, زەردەلەۋ, سول جاڭعىرۋلاردىڭ كونتەكستىندە بولاشاققا باعىتتالعان تاعدىرشەشتى قورىتىندىلار جاساپ, ستراتەگيالىق جوسپارلار قۇرۋ ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەنشىسىنە تيگەنى دە زاڭدى نارسە.
بۇل كىتاپتىڭ ماڭىزدىلىعى قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ تابيعاتى مەن ەۆوليۋتسياسىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ زەرتتەۋگە ارنالعاندىعىندا. وسى جاعدايدىڭ ءوزى ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان ەڭبەككە تەك تاريحي پۋبليتسيستيكا جانرى تۇرعىسىنان عانا قاراۋدى ازدىق ەتەتىن سياقتى. ونى تولىققاندى عىلىمي باسىلىم, باي جانە قۇندى دەرەككوز رەتىندە قاراستىرعان ورىندى شىعار.
وعان نەگىز دە بار. اۆتور كىتاپتى جازۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ تۇپنۇسقالىق جازبالارىن, مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى كەڭىنەن پايدالانعان. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسى تالداپ وتىرعان ستراتەگيالىق قۇجاتتار, جالپىۇلتتىق باعدارلامالار مەن رەسمي شەشىمدەردىڭ بارلىعى كەزىندە ەلباسىنىڭ جەكە باستاماسىمەن, ۇسىنىسىمەن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلىپ, ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن وتكەن ماجىلىستەردە جان-جاقتى تالقىلاۋدان وتكەن دۇنيەلەر. ماسەلەن, كىتاپتا ارنايى قاراستىرىلعان ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى ايتقاندارىمىزدىڭ دالەلى بولا الادى. ولارعا پرەزيدەنتتىڭ قايتادان ورالىپ, تاريحي كەزەڭدەرمەن, جاڭارۋ ساياساتىمەن بايلانىستىرا جۇيەلەۋى وسى كىتاپتىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى قىرى دەپ ەسەپتەيمىن.
ءبىز ءبىر اقيقاتتى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك سياقتى. كەڭەس داۋىرىندە تاريحىمىزدى جازۋدان قاساقانا شەتتەتىلىپ ءوز تاريحىمىزدى باسقالاردىڭ جازعانىنان وقۋعا ءماجبۇر بولدىق. سوندىقتان ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا اشىلماعان «اقتاڭداقتار» جەتىپ ارتىلادى. ەندىگى جەردە, تاۋەلسىزدىك العان كەزىمىزدە, تاريحىمىزدى بۇرمالاۋعا, جۇلمالاۋعا, «جاڭا اقتاڭداقتار» تۋدىرۋعا جول بەرۋدىڭ ەشبىر قيسىنى جوق. ويتكەنى ول ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى نارسە. ەندىگى قاتەلىگىمىز ول ءوز تامىرىمىزعا ءوزىمىز بالتا شاپقانمەن تەڭ بولادى.
سوندىقتاندا بولار, مەملەكەت باسشىسى بۇل ەڭبەگىندە ء«بىزدىڭ ازاماتتارىمىز, اسىرەسە, جاستارىمىز باعدارىمىزدىڭ نە ءۇشىن جانە قالاي ايقىندالعانىن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قانداي جاعدايدا ومىرگە كەلىپ, قۇرىلعانىن, ونى قالىپتاستىرۋدا قانداي ادامداردىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارعاندىعىن, سول كەزدە قانداي وقيعالار بولعانىن بىلۋگە ءتيىس», دەگەندى ايتادى. وسىنىڭ بارلىعىن وي تارازىسىنان وتكىزۋ بارلىعىمىزعا قاجەت ەكەندىگىن ەسكەرتەدى.
ەندەشە بۇگىنگى تاڭداعى تاريحي, قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەردىڭ بەل ورتاسى ەمەس, باستاۋىندا تۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» ەڭبەگى نەگىزىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كانوندىق تاريحىن جازىپ, سوعان سۇيەنە وتىرىپ وقۋلىقتار ماسەلەسىندەگى ولقىلىقتاردى جونگە كەلتىرۋدى قولعا الۋ قوعامدىق عىلىم (اسىرەسە تاريحشىلار) وكىلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس سياقتى.
ويتكەنى بۇل كىتاپ – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ داڭقتى تاريحىن بىلۋگە جانە تۇسىنۋگە, ەلىمىزدى ماقتان ەتىپ, حالقىمىزدىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كۇشەيتەتىن ەڭبەك. ونىڭ ۇستىنە ول – دەرەكتەردى تالداۋ, وقيعالارعا وبەكتيۆتى باعا بەرۋ, تاريحي ۇدەرىستەردى بولاشاق تۇرعىسىنان تەرەڭ ءتۇسىنۋ, وتكەنگە قازىرگى كەزەڭ تۇرعىسىنان كوز سالۋ جانە بولاشاقتى ويلاي وتىرىپ, وتكەندى ۇمىتپاۋ سياقتى ازاماتتىق, عىلىمي ۇستانىم نەگىزىندە جازىلعان قولدانبالى سيپاتى بار جۇمىس.
ن.ءا.نازارباەۆ كىتابىندا تاريحتان وزىمىزگە جانە ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاجەتتى تاعىلىم الا ءبىلۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلە: «تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ باستى تاعىلىمى مىنادا: كەز كەلگەن تىعىرىقتان جول تاۋىپ, كەدەرگىنى – مۇمكىندىككە, تاۋەكەلدى تابىسقا اينالدىرىپ, ەڭ اسقاق ارمانعا قول جەتكىزۋ اركىمنىڭ ءوز قولىندا... ۇلى تاريح كەمەل كەلەشەككە جەتەلەيدى», دەيدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلباسى تاريحتى قوعامدى ۇيىستىرۋدىڭ قۋاتتى فاكتورى رەتىندە قاراستىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرگەن.
ولاي بولسا, جوعارىداعى سوزدەردى پرەزيدەنت بەكەردەن-بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. سەبەبى اينالامىزدى قانتوگىستى ازامات سوعىسىنىڭ ءورتى شارپىپ جاتقاندا ءبىز سول قايعى-قاسىرەتتى بولدىرمادىق: «ويتكەنى 1991 جىلى ارقايسىمىز جۇرەك قالاۋىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, تىلەككە تىلەك, بىلەككە بىلەك قوسىپ, ورتاق شاڭىراق استىنا بىرىگىپ, بەرەكە-بىرلىكتىڭ, ىنتىماق پەن دوستىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتىك. بۇل – ءبىزدىڭ ۇكىلى ءۇمىتىمىز, ءبارىمىزدى باقىتقا جەتەلەگەن باياندى تاڭداۋىمىز بولدى», دەيدى پرەزيدەنت. سوندىقتان ول كىتابىن جاسامپاز, بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتىپ ۇستاعان حالقىنا ارناۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان بار. راسىندا دا, ەلباسى اتاپ وتكەندەي, ادام تاعدىرى وتانىمەن تاعدىرلاس. ۇلتارالىق جەتىستىگىمىز – قوعامدىق ءومىر مەن ونىڭ جاڭا تاريحىنىڭ بارىسىن انىقتايتىن ۇلى قۇندىلىق دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. ەلباسى ايتقانداي ء«بارىمىز بىرگە – ءبىرتۇتاس حالىقپىز, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز – ونىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگىمىز».
كىتاپتا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلۋى, وعان تونگەن سىن-قاتەرلەر, ۇلى بەتبۇرىس كەزەڭنىڭ قىر-سىرى, قياعا قۇلاش سەرمەۋ كەزەڭىمىز, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى, مەملەكەتتىك ءتىل, دىنارالىق كەلىسىم مەن ديالوگتىڭ ماڭىزدىلىعى, قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلۋى تەرەڭ زەرتتەلگەن. بىرەگەيلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم ماسەلەلەرىنە جاڭا كوزقاراس قاجەتتىگى ءسوز بولعان.
جاڭا ەكونوميكاعا بەت بۇرۋ, ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جانە ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋ, جاستاردىڭ ورنى, قوعام دامۋىنىڭ باسقا دا ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ, ۇلت جوسپارىن جۇيەلى ورىنداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا پرەزيدەنتتىڭ نازارىنان تىس قالماعان.
اۆتور مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتى, ونىڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋىن قامتىپ, تاريحي تۇرعىدا ساراپتاپ, ەلدىڭ قارقىندى دا ءتيىمدى دامۋى ستراتەگيالىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋسىز مۇمكىن ەمەستىگىنە كوز جەتكىزەدى. ول «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالۋىن ايعاقتارمەن دالەلدەپ, ونىڭ 25 باستى ناتيجەلەرىن ايقىن كورسەتكەن. سونىمەن بىرگە 1991-2017 جىلدارداعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 33 باستى ناتيجەلەرى ىرىكتەلىپ, عىلىمي تۇردە نەگىزدەلگەن ناقتى قورىتىندىلار جاسالعان.
پرەزيدەنت جاڭا جاhاندىق احۋالعا سايكەس جاڭا باعداردى ايقىنداپ, قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىنا سۇيەنە وتىرىپ, 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ مەملەكەت پەن قوعامدى جاڭعىرتۋدىڭ ءۇش باعىتىن ىسكە قوستى. نەگىزگى مىندەتتەرى ءوزارا توعىسپايتىن وسى ءۇش جاڭعىرۋ تۇتاسا كەلگەندە مازمۇنى مەن الگوريتمى ءبىرتۇتاس جاڭعىرۋ جانە دامۋ پروتسەسىن تۇزەدى. ساياسات, ەكونوميكا جانە سانا ۇشتاعانى قازاقستاندا ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ باستالعانىن كورسەتەدى. ول ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتىپ, ونى الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا جاعداي جاساماق. مەملەكەت باسشىسى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ وزەگى رەتىندە قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا, ەلدىڭ رۋحاني تۇلەۋىنە باسىمدىق بەرۋ ارقىلى قازاقستان حالقى ءۇشىن ءححى عاسىرداعى ەڭ باستى مىندەتتى انىقتاپ بەردى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى ۇيىمداستىرۋشىلىق
جۇمىس قىزمەتىنىڭ باسشىسى, ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى
