جولداۋداعى 10 باسىمدىقتىڭ ءۇشىنشى باعىتىندا «اگرارلىق ساياسات ەڭبەك ونىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتىلگەن.
شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋدى قامتاماسىز ەتۋدى دامىتۋدى تاپسىرعان ەلباسى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى ماڭىزدى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وتاندىق اگرارلىق عىلىمدى جانداندىرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. بۇل شەشىم رەسپۋبليكامىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندەگى وڭدەلگەن ءونىم ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
قازىرگى تاڭدا ءىس جۇزىندە تاۋار وندىرۋشىلەر الەۋەتتى نارىققا قول جەتكىزە الماي وتىر. وعان وندىرۋشىلەر مەن ساتىپ الۋشىلار اراسىنداعى سەنىمسىزدىك پەن تۇراقسىز قاتىناستار, نارىقتار مەن قارجىلىق رەسۋرستار تۋرالى سەنىمدى اقپاراتتىڭ بولماۋى, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە از كولەمدەگى وندىرىستەر سىندى بىرنەشە سەبەپ بار. سوندىقتان باعاسىنىڭ 70-75% يەلەنەتىن دەلدالدارعا قارسى تۇرۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتىپ, دامىعان ەلدەردەگىدەي 25-30% عانا يەلەنەتىندەي ەتۋ قاجەت. دەلدالسىز ونىمدەردى ساتۋ قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن 1,3 ەسەگە ارتتىرادى. ال ساتۋ قۇنى دەلدالدىق بۋىننىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى 15-20% تومەندەيدى.
وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرىستەن تۇتىنۋشىعا دەيىنگى بۇكىل تىزبەكتى قايتا قاراۋ قاجەت. عىلىمعا باستى ءرول بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى زامانعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن ناشار قامتاماسىز ەتىلگەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى تۇتاستاي العاندا 66 ملرد تەڭگەدەن ءسال عانا اسادى (ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,14% -ى), ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارىنا 6,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن بولىنەدى, ول بارلىق عىلىمي جۇمىستاردىڭ 10,3%-ى.
2016 جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 7762,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ 253,7 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 3,3%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتالدى.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇمىس ىستەي باستادى جانە 2010 جىلدان باستاپ قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جوبالاردى باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن قولدانا وتىرىپ, ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ پروتسەسىن جۇرگىزىپ كەلەدى.
ترانسفورماتسيا شەڭبەرىندە اگرارلىق عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ جانە ءوندىرىستىڭ ينتەگراتسياسىن, ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سالاسىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە جاڭا فورماتتاعى كادرلار دايىنداۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن 2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق اگروتەحنولوگيالىق حاب قۇرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ كوزدەلۋدە:
– اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن ينۆەستيتسيا تارتۋدى (سۋبسيديالاۋ, نەسيەلەندىرۋ, سالىق سالۋ, مەملەكەتتىك جانە جەكە ينۆەستيتسيالار جانە ت.ب.) قايتا قاراستىرۋ;
– اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جانە جانۋارلاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا ءبىلىمدى ترانسفەرتتەۋ;
– كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى وندىرىستىك تاۋەكەلدەردى باسقارۋ.
جوعارىدا اتالعان ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى كەشەندى ءتاسىل نەگىزىندە شەشۋ اگروونەركاسىپ كەشەنىن تۇراقتى دامىتۋعا جانە حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىنگى كۇنى ۋنيۆەرسيتەت جوعارىدا اتالعان تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. ەۋروپا, اقش, ازيا جانە تىنىق مۇحيت ەلدەرىندەگى جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ورتالىقتارمەن بەلسەندى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا. اگروحاب ازيا دامۋ بانكى, ەۋروپا دامۋ بانكى, دۇنيەجۇزى بانكى, فاو سىندى قارجىلىق الەۋەتى زور قۇرىلىمدارمەن نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
اگروحاب اياسىندا ارنايى كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە اقش-تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن (USDA) گەوكەڭىستىكتىك مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستانداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ دەگراداتسياسىن باعالاۋ ادىستەمەسىن زەردەلەۋ جانە ەنگىزۋ, بيولوگيالىق وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن قولدانۋ جوبالارى ورىندالۋدا.
ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءپورتاتيۆتى نانوسەنسورلى داتچيكتەر ارقىلى وسىمدىكتەردىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋدىڭ تسيفرلى جۇيەسىن بەيىمدەۋ; الماتى جانە استانا قالالارىندا گەوكەڭىستىكتىك مونيتورينگ جانە سۋ تاسقىنى تاۋەكەلدەرىن باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; وزگەرمەلى كليماتتا وسىمدىك شىعىمدىلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن شەشىم قابىلداۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ەنگىزۋ; تسيفرلى تەحنولوگيالار نەگىزىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ازيا دامۋ بانكىنىڭ قولداۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە سۋ حابى قۇرىلدى, ول توتەنشە جاعدايلاردا جەدەل ارەكەت ەتۋ ءۇشىن ۋاقتىلى اقپاراتتار اعىنىن قامتاماسىز ەتەتىن تاجىريبە الماسۋ ديالوگى الاڭىنا اينالدى. سۋ حابىنىڭ قىزمەتى سۋ رەسۋرستارىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قورعاۋعا, سۋ بالانسىنىڭ, توپىراقتىڭ توزۋى جانە تۇزدانۋى, مەليوراتسيا, سۋارۋ, قۇرعاقشىلىق, ايماقتاعى تۇششى سۋدى ازايتۋ, وزەندەردەگى سۋدىڭ دەڭگەيى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ساراپشىلاردى ورتالىقتان تارتۋعا, سونداي-اق بارلىق مۇددەلى تاراپتار مەن ۇيىمداردى حاباردار ەتۋگە جانە وقىتۋعا باعىتتالعان.
قازىرگى كەزدە ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا ينتەگراتسيالانعان جەردى باسقارۋ (جەر حابى) جانە كليماتتىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ (كليماتتىق حاب) بويىنشا ءبىلىم ورتالىقتارىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
وسى باعىتتا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ەلباسى قويىپ وتىرعان مىندەتتەر بويىنشا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋى ءۇشىن زامان تالابىنا ساي بىلىكتى مامانداردى دايارلاي وتىرىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بارلىق سالالارىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, ولاردى وندىرىستە كەڭىنەن پايدالانۋعا جاردەم جاساۋدى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمى مەن ءبىلىمى بۇگىندە اگرارلىق ونەركاسىپتىڭ ءتيىمدى دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارى ەكەندىگىن پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى تاعى دا دالەلدەپ بەردى. بۇگىندە ناقتى عىلىمي ناتيجەلەرگە جەتۋ ءۇشىن مامانداردى ءۇش دەڭگەيلى دايارلاۋدىڭ ساباقتاستىعى بولۋى ءتيىس: ديپلومدىق جۇمىس ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياعا, سودان كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا جالعاسۋى كەرەك. بۇل باعىتتا تسيفلى تەحنولوگيالاردى دامىتۋ بويىنشا زاماناۋي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جولىمەن اوك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە سيتۋاتسيالىق ورتالىق اشىلدى. ونىڭ جۇمىسى ەلىمىزدەگى اوك جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزۋگە جانە ونلاين رەجىمدە اۋىلدىق كاسىپكەرلەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. قازىردىڭ وزىندە ۋنيۆەرسيتەتتە رەسپۋبليكاداعى اگرارلىق بارلىق قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر مەن ءار قىزمەتكەر بويىنشا مالىمەتتەر بازاسى قۇرىلۋدا.
سيتۋاتسيالىق ورتالىق الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ الەۋەتتى سەرىكتەستىكتەرىمىز, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەر, مەكتەپ بىتىرۋشىلەر مەن تۇلەكتەر, اتا-انالار, مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن مۇعالىمدەر, اكىمدىك, ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم الۋشىلارى مەن وقىتۋشىلار جانە ت.ب. ءۇشىن جەدەل رەجىمدە بولجاۋ مەن ۇسىنىمداردى, تالداۋ ماتەريالدارىن الۋ جانە ورنالاستىرۋ جولىمەن وزىق تاجىريبەمەن, پىكىرلەرمەن الماسۋ, اقپارات, كەڭەس بەرۋگە جاعداي جاسايتىن كوپ فۋنكتسيونالدى پلاتفورما بولماق.
بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت باستاماسىمەن رەسپۋبليكا كولەمىندە 22 مىڭنان اسا فەرمەردىڭ, اۋىلدىق كاسىپكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىگىندە 36 عىلىمي ورتالىق پەن سەرىكتەس – جوعارى وقۋ ورىندارىن قامتيتىن فەرمەرلەردىڭ جوعارى مەكتەبى جانە ەكستەنشن باعدارلاماسىنىڭ جۇيەسى قىزمەت ەتەدى.
حالىقارالىق بايلانىستارى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ, قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ تاۋەلسىز جانە كىرىكتىرىلگەن جۇيەسىن جاساۋدا. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا ءسۇت ساپاسىن انىقتاۋ زەرتحاناسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى بار. شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى نەگىزىندە مۇنداي زەرتحانا قۇرۋ جانە ءسۇت ءوندىرۋ ءوندىرىسى شارۋاشىلىعىن ىرىلەندىرۋ ءسۇتتىڭ ساپاسىن الدەقايدا جاقسارتاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
قازاقستاندا ءسۇت زاۋىتتارىنا لايىقتى شيكىزات ايماقتارىن ناقتى كارتاعا تۇسىرەتىن جانە ءاربىر ءسۇت وندىرۋشىگە قاجەتتى تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارى كىرەتىن ساندىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جوبالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. رەفەرەنتتى زەرتحانا قۇرۋ, جايىلىمداردى كارتاعا ءتۇسىرۋ اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت بالانسىن قۇرۋعا, سونىمەن قاتار جايىلىم جەرلەردىڭ جاعدايىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جولداۋدا «اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. ولار تەك ديپلوم بەرىپ قانا قويماي, ناقتى اوك جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە عىلىمي ىزدەنىستەرمەن اينالىساتىن مامانداردى دايىنداۋلارى كەرەك. بۇل جوو-دا ءبىلىم باعدارلامالارىن جاڭارتۋ قاجەت جانە اوك الدىڭعى قاتارلى ءبىلىم مەن تاجىريبە تاراتاتىن ورتالىقتارعا اينالۋلارى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتىلدى. بۇل رەتتە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى جاسامپاز جانە زاماناۋي ويلاي الاتىن مامانداردى دايىنداۋعا بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. ءبىز ول ءۇشىن دامىعان عىلىم-ءبىلىم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كەرەكتىگىن جانە جوعارى بىلىكتى, قۇزىرەتتى مامان الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن جاقسى تۇسىنەمىز.
ۋنيۆەرسيتەتتە اگروبيزنەستىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى, وندا ستۋدەنتتەر ەكىنشى كۋرستان باستاپ ناقتى اگروقۇرىلىمداردا بيزنەس-جوبالار جاساۋعا ۇيرەنەدى. مۇنداي بيزنەس-جوبالار ولاردىڭ ديپلوم جۇمىستارىنا بولەك ءبولىم رەتىندە ەنگىزىلەدى. ءسويتىپ ءبىلىم الۋشىلار ناقتى ەكونوميكانىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە اتسالىسادى جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرى جاقسى بولعان جاعدايدا جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسى دە وزدىگىنەن شەشىلەدى. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورنى تەك ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, ستۋدەنتتىڭ قابىلەتىن اشۋعا دا كومەكتەسۋى ءتيىس. سوندىقتان ءبىز ءوزىمىزدىڭ ستۋدەنتتەرگە ىسكەر مامان بولىپ قالىپتاسۋلارىنا قاجەتتى وسىنداي ورتا قۇرىپ وتىرمىز.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق ارەكەتتەرى كرەاتيۆتى ويلايتىن جانە يننوۆاتسياعا بەيىم, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا ساي, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايىنداۋعا باعىتتالعان. ۋنيۆەرسيتەتتە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان «ازىق-ت ۇلىكتىڭ فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرىنىڭ ءاناليزى مەن توپىراق, سۋ جانە شيكىزاتتىڭ ەكولوگيالىق ساپاسى», «ازىق-ت ۇلىك تەحنولوگياسى جانە ساپاسى», «جاسىل بيوتەحنولوگيا جانە كلەتكالىق ينجەنەريا», «تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ جانە اگروجۇيەلەرىنىڭ تۇراقتى دامۋى» سياقتى يننوۆاتسيالىق زەرتحانالار اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەرىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك جاساۋدا.
مىسالى, «جاسىل بيوتەحنولوگيا جانە كلەتكالىق ينجەنەريا» زەرتحاناسى جانۋارلاردىڭ گەنوتيپى جانە ميكروورگانيزمدەردىڭ سايكەستەنۋى بويىنشا ماسەلەلەردى شەشەدى. اتالعان جۇمىستار ءىرى قارا مال تۇقىمى ونىمدىلىگىنىڭ 240 كورسەتكىشىن انىقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر اۋرۋلارىن سايكەستەندىرۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن ءبىز الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى شەتەلدىك سەرىكتەستەرگە 34 اگروتەحنولوگيالىق ورتالىققا الىنعان قورىتىندىنىڭ دۇرىستىعىن انىقتاۋعا جىبەرەمىز. بۇل جانۋار مەن وسىمدىك اۋرۋلارىن ەمدەۋدىڭ جەدەل شەشىمىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ, 145 مىڭ فەرمەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا 36 عىلىمي ورتالىق پەن سەرىكتەس جوو-لاردى قامتىعان فەرمەرلەردىڭ جوعارى مەكتەبى مەن ەكستەنشن باعدارلاماسى جۇمىس ىستەۋدە.
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى – قازاقستان دامۋىنىڭ ەڭ باستى باعىتى. ال ادامي كاپيتالعا قاتىستى ساپانىڭ ارتۋى, ونىڭ ىشىندە, اگرارلىق ءوندىرىس, ءبىلىم ساپاسى مەن عىلىمي ىزدەنىس ناتيجەلەرىن جوعارىلاتۋ – پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ باستى وزەگى.
الەمدىك ەكونوميكاداعى تەحنولوگيالىق ۇردىستەردەن قالىسپاي, جاڭا ەكونوميكالىق رەۆوليۋتسياعا بەت بۇرۋعا ۇندەگەن جاڭا جولداۋدا ايتىلعان ءىرى مىندەتتەردىڭ, تىڭ يدەيالار مەن ناقتى تاپسىرمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىن.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى
الماتى
