ءبىز يتاليانى جاسادىق, ەندى يتاليالىقتاردى قالىپتاستىرايىق.
(كاميللو كاۆۋر, يتاليانىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى,
مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات).
ساۋلە. جاراتۋشىنىڭ جازۋىمەن ميلليونداعان شاقىرىمداردى سەكۋندتاردا ءجۇرىپ ءوتىپ, جۇمىر جەرگە تىرشىلىك ءنارىن سىيلايدى ول. ەركىندىكتى سۇيەدى, ادامزاتتى سۇيەدى. ادامزات تا وعان ۇمتىلادى. ماعان تاۋەلسىزدىك تە سول اپپاق ساۋلەدەي كورىنەدى. قازاقتىڭ ەڭ قىمباتىن: «شىراعىم» دەيتىنى, سونداي-اق: «شىراعىڭ سونبەسىن!» دەپ تىلەك تىلەيتىنى بەكەر بولماسا كەرەك-ءتى. سىرتتاي قاراعانعا ءبىر-اق ءتۇس. ال بىلە بىلسەك, ونىڭ بويىندا قانشاما عاجايىپ بوياۋ بار. كوك تە, قىزىل دا, سارى دا. ازاتتىق تا سول ساۋلەدەي ءبىر وزىنە قانشاما باقىت, قۋانىش, ءۇمىت, ارمان, ىزگىلىك قۇنداقتاعان.
ءومىر قارا مەن اقتىڭ, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ كۇرەسىنەن قۇرالادى. ءاماننان ەركىندىكتى سۇيەتىن قازاق ازاتتىققا قانشالىقتى ۇمتىلسا, ونى بودان قىلۋعا تىرىسقاندار سونشالىقتى كۇش سالعانى بەلگىلى. كەرمەك تاتقان ءتاتتى ۇعىم تاۋەلسىزدىك بابالارىمىزعا بىلەك پەن جۇرەكتىڭ كۇرەسىن قاجەتسىندى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا باتىرلارىمىز قولىنا نايزا الىپ ەگەمەندىك جولىندا اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ, بەلۋاردان قان كەشىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ بوستاندىعى ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىستى. ازاتتىق الساق دەپ ارمانداعان, ارمانداپ قانا قويماي, قولىنا قالام الىپ, كىرپىك قاقپاي, كۇن-ءتۇن دەمەي بار كۇش-جىگەرىن قايمانا حالقىن ەركىندىككە باستاعان الاشتىقتار دا قاسىق قانى قالعانشا قازاق دەپ شىرىلداپ, اقتىق ءسوزىن ازاتتىققا ارنادى.
سول ەسىل ەرلەردىڭ كورە الماي كەتكەن بوستان كۇنىن باستان وتكەرىپ, التىن كۇننىڭ استىندا تاۋەلسىزدىك تويىن تويلاپ جاتقان ءبىز باقىتتى ۇرپاقپىز. بىراق ەلباسىمىز ايتقانداي, بۇگىندە تويدان بۇرىن ويلاۋ, وي سالۋ كەرەك.
كەزىندە «قازاق» گازەتىنىڭ ءتول بەلگىسى ەسىگى باتىسقا قاراعان كيىز ءۇي ەدى. باتىستىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىندەي بولساق دەگەن ءتاتتى تىلەك ءبۇگىننىڭ اقيقاتىنا اينالدى. سول شاقتا ءبىر عاسىر ءوتكەن سوڭ قازاقستان ارىستارىمىز ارمان ەتكەن ءبىلىم-عىلىم بار جۇرتتارعا كوسەم بولىپ, ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان سارىارقادا كورەگەن كوشباسشى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەۋروپا تورەلەرىن قابىلداپ, تىزگىن ۇستايتىنىن كىم ويلاعان؟! دانا حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكى اتتاپ ەۋروپاعا بي بولدى. ەقىۇ-نىڭ استانادا وتكەن ءسامميتى كەزىندە وسى وي مەنىڭ جۇرەگىمە ەرەكشە قۋانىش سىيلادى. قازاقتىڭ توبەسىنىڭ كوككە, اۋزىنىڭ اققا جەتكەنى ەمەس پە بۇل!
ەلباسىمىز ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» دەگەن كىتابىندا: «1985 جىلعى كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءساۋىر پلەنۋمىنان باستالعان «قايتا قۇرۋ» قاشان قۇردىمعا كەتكەنگە دەيىن ەل ءوز تاريحىنىڭ شىم-شىتىرىق وقيعالارىن وي ەلەگىنەن وتكىزدى. ميلليونداعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بەينەسىن ءتىرىلتىپ, توتاليتارلىق رەجىمنىڭ زاۋالىنا ۇشىراعان زيالى قاۋىم تۇلعاسىنا جان ءبىتىردى, ۇلكەندى-كىشىلى حالىقتاردىڭ جادىنا ءتول تاريحىنىڭ ەستەلىكتەرى ورالا باستادى» دەپ جازعان ەدى. 1986 جىلى جاستارىمىز ورتالىق الاڭعا جەلتوقساننىڭ ىزعارىندا مۇزعا جانعان الاۋ بولىپ لاپىلداپ, «مەنىڭ قازاقستانىم» دەپ رۋحتاندى. الاشتىقتاردىڭ اماناتى وياتتى, اقتابان شۇبىرىندىدا «ەلىم-ايلاپ» كوشكەن قازاقتىڭ زارى تۇردى قۇلاعىندا. «قازاقتى قازاق باسقارسىن!» دەپ قۇربان بولىپ ەدى ولار. شۇكىر, بۇگىندە جاراتقان سول تىلەكتى قابىل ەتىپ, كوش باسىنا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي كورەگەن ازاماتتى قويدى. ازاتتىق سۇراعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى ازاتتىقتى جىرلاعان انۇرانعا اينالدى. ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, قازاقتى جاھاننىڭ 50 باسەكەگە قابىلەتتى ەلىنە اينالدىرۋدى كوكسەپ, كويلەگىن كوك, كوڭىلىن توق قىلعان, كوكەيىندەگىسىن ايتقىزباي توپشىلايتىن ەلباسىنىڭ مەرزىمىن 10 جىلعا ۇزارتۋدى رەفەرەندۋمدا قولداپ از عانا ۋاقىتتا 5 ميلليون ادامنىڭ قول قويۋى تالاي سىن ساتتە جەرگە قاراتپاعان ەرگە دەگەن ەل سەنىمى. الايدا ەلباسى بۇل ۇسىنىستان باس تارتىپ, سايلاۋعا قاتىساتىنىن جاريالاپ, كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە دەلەلدەدى.
كونفۋتسي: «جول ادامدى جونگە سالمايدى, ادام وزىنە جول سالادى», دەگەن ەدى. ءبىز دە بۇگىندە جاسامپازدىق پەن بەيبىتشىلىككە باستار داڭعىل جولمەن بارامىز. ول – قازاقستان جولى. ايقىن ماقساتىمىز, اسقاق ارمانىمىز بار. «قازاقستان – 2030» ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسىندا ايتىلعان ويلاردىڭ قيال ەمەستىگىنە كۇن وتكەن سايىن كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. ەكونوميكامىز قارىشتاپ دامىپ, ءال-اۋقاتىمىز كوتەرىلۋدە, ەل پاتريوتتارى تاربيەلەنىپ, مىقتى كادرلار قالىپتاستى. ەلباسى «قازاقستان – 2030» باعدارلاماسىندا: «قازاقتىڭ حالىق ماقالى «شاپشاڭ جۇرگەنگە شاڭ جۇقپاس» دەيدى. سوندىقتان دا بىزگە — ۋاقىت تورەشى. مۇراتىنا جۇرگەن جەتەدى», دەگەن ەدى. شۇكىر, تاۋەلسىزدىكتىڭ تويىنا قۇرالاقان كەلگەنىمىز جوق. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ەكونوميكامىز ەسەلەپ دامىدى, ۇلتتىق قور قالىپتاستى, ەل يگىلىگىنە باعىتتالعان قانشاما زاڭ قابىلداندى. وزگەلەر عاسىرلار بويى باعىندىرعان بەلەستەردى مەملەكەتىمىزگە شيرەك عاسىرعا تولمايتىن ۋاقىت ارالىعىندا جەتۋگە تۋرا كەلدى. الاش جىلداپ, ايلاپ ەمەس, الپامىستاي كۇن ساناپ ءوستى. ويتكەنى, الەم ءسات سايىن جاڭارىپ, جاڭعىرىپ جاتقان زاماندا: «جوعارى ورلە نەمەسە جولدى بوسات, ساتىدا توقتاۋعا بولمايدى», دەگەندى جەتە تۇسىندىك. «مايدالاردىڭ اراسىندا جۇرسەڭ ۇساقتالاسىڭ, ىرىلەرمەن ءوزىڭ دە وسەسىڭ», دەگەن ەكەن گەتە. سوندىقتان ۇلكەن ماقساتتاردى العا قويعان قازاقتىڭ بۇگىندە قالاي ماقتانسا دا ءجونى بار.
* * *
«قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى بايلىعى – حالىق». ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتىندا ويىپ تۇرىپ ورىن العان قۇندىلىق. ارتقا قايىرىلا قاراعاندا قازاقستان اتتى ورتاق ءۇيىمىزدىڭ كەرەگەسىن كەڭىتىپ, ۋىعىن بەكىتكەن, شاڭىراعىن تىكتەگەن تاۋ تۇلعالار بيىكتەي بەرەدى ەكەن. تەڭىزدەي تۋلاعان تاۋەلسىز ەلدىڭ تابىستارى سول جانداردىڭ سان سالا بولىپ قۇيىلعان ەڭبەگىنەن قۇرالعان.
ەلباسى باستاپ, ەلى قوستاپ جاڭاردىق, جاسامپاز, بەيبىت قازاقستاندى قۇردىق.
امەريكانىڭ قوعام قايراتكەرى, عالىم, اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بەندجامين فرانكلين: «مەن ادامدارعا قىزمەت ەتكەندە ۇپاي جينادىم دەپ ەمەس, بورىشىمدى وتەپ جاتىرمىن دەپ سانايمىن», دەگەن ەكەن. تاۋەلسىزدىك العان ەلەڭ-الاڭ تۇستا ۇپاي ءۇشىن ەمەس, ۇلت ءۇشىن تەر توككەن تارلانداردى شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن ەمەس, وتانداستاردىڭ جۇرەگىنەن تاپساق ەكەن دەيمىن.
جيىرما جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا سول ازاماتتاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ قويعان دا ارتىق بولماس. ولاردىڭ بىرازىمەن قىزمەتتەس, ارىپتەس بولعانىما قازىر قۋانامىن.
بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار وزدىگىنەن قالىپتاسا سالعانداي كورىنەدى. اقيقاتىندا ەگەمەن ەلدىڭ قۇرىلىمدارىن جاساقتاۋ قانشاما ەڭبەكتى قاجەتسىندى. تىڭعا تۇرەن سالعان تارلاندار بىلىكتى كادرلار تاربيەلەپ كەتتى. ەلباسى «قازاقستان – 2030» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى كاسىبي مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا دا ۇلەس قوستى. ماسەلەن, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىن قۇرۋدا قاراتاي تۇرىسوۆ پەن يۋري كيمنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. الدىمدا ۇلگى كورسەتەتىن وسىنداي اسقار تاۋداي اعالارىم بولعانى ءۇشىن تاعدىرىما ريزامىن. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ءبۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتارى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تۋريزم, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ءمينيسترى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان قاراتاي تۇرىسوۆ زاڭ شىعارۋ ىسىندە دە ءوز قولتاڭباسىن قالدىردى.
از عانا جىلدار ىشىندە ەلىمىزدىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا, ونىڭ بولاشاعى جارقىن ىرگەلى ەل بولۋىنا ۇلەس قوسقان, ءتول تاريحىمىزدىڭ تورىنەن ورىن الار, حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اسىل ۇلدارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى كوپپارتيالى جۇيەنىڭ, دەموكراتيا مەن قازاق پارلامەنتاريزمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ XII جانە XIII شاقىرىلىمدارىنىڭ, سونداي-اق پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ I جانە II شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ەۋرازيا» حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مارات وسپانوۆ. ول مەملەكەتىمىزدە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسىپ, زاڭنامالىق بازامىزدىڭ ومىرگە كەلۋىنە نەگىز قالادى. عالىمنىڭ «تۇراقتانۋدان وسىمگە قاراي» اتتى داعدارىسقا قارسى ەكونوميكالىق باعدارلاماسى, كەيىن ەل ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق باعدارلاماسىنا نەگىز بولدى. قاتارلاستارى, ساياساتتا تىزە قوسىپ بىرگە قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرى مارات وسپانوۆتىڭ تەك تۇڭعىش ءماجىلىس سپيكەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە قالىپتاسا باستاعان اشىق ساياسات پيونەرى, كۇرەسكەر دە بولا بىلگەندىگىن العا تارتادى. ول كىسىنىڭ شەشەندىگى ءالى كۇنگە جۇرتشىلىقتىڭ اۋزىندا اڭىزداي ەستىلەدى. ەر جاسى ەلۋىندە ارامىزدان كەتكەن ابزال ازامات كەزىندە: «مەن ادام دەگەن اتقا لايىق قوعامدا ءومىر سۇرەتىنىمىزگە سەنەمىن», دەگەن ەدى. سەنىم اقتالدى.
قۇقىعىمىزدى قورعايتىن, قارقىندى دامۋعا كەپىل بولاتىن اتا زاڭىمىز بار. وسىندايدا ەلىمىزدىڭ باستى قۇجاتىن ەڭ بىلىكتى دەگەن كادرلار قۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ارينە, الدىمەن اۋىزعا ورالاتىنى زاڭ عىلىمدارىنىڭ پاتريارحى, كۇنى كەشە عانا ومىردەن وتكەن سالىق زيمانوۆ. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە اتسالىسقان دارىندى زاڭگەر اتا زاڭىمىزدىڭ ءاربىر بابى مەن تارماعى دەموكراتيالىق ۇستانىمدارعا سايكەس بولۋىنا باسا نازار اۋداردى. ول جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە دە جاستارعا اعالىق تانىتىپ الاڭعا شىققان ەر. قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى توقسانىنشى جىلدارى جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن دايىنداۋدا كوميسسيانى باسقاردى, ونىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن باسقا ماڭىزدى ساياسي قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ دايىندالدى. بۇعان مەملەكەتتىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن دايىنداۋدا ساراپشىلار توبىنا دا جەتەكشىلىك ەتكەنىن قوسىڭىز. ۇعا اكادەميگى سالىق زيمانوۆ سول سىندارلى جىلدار جايىندا: «ەڭ العاش ەگەمەندىك تۋرالى 3 بەتتىك دەكلاراتسيانى 8 ساعات تالقىلادىق», دەپ ەسىنە الىپ, تاۋەلسىز ەل تاريحىنىڭ شەجىرەشىسى بولدى.
مەملەكەتتىلىگىمىزگە سۇبەلى ۇلەس قوسقان عالىمدارىمىزدىڭ ىشىندە عايرات ساپارعاليەۆ ەسىمى ەرەكشە ورىن الادى. ول كەڭەس وداعىنداعى زاڭ سالاسى بويىنشا ەڭ جاس عىلىم دوكتورلارىنىڭ ءبىرى اتانىپ, اسا بيىك بەدەلگە يە بولدى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ وزىندە رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتى تۋرالى عىلىمي ەڭبەك جازىپ, ازاماتتىق ۇستانىمىن تانىتىپ, قايراتكەرلىك بيىككە كوتەرىلدى. ول تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا, قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىن, زاڭ سالاسى بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوستى. ەل كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە قاتىستى.
تاۋەلسىزدىك اۋىزبەن ايتا سالاتىن جاي عانا ءسوز ەمەس, ول بۇگىنگى قۇقىقتىق قوعامدا مورمەن راستالىپ, وزگە مەملەكەتتەرمەن مويىندالۋى قاجەت قۇندىلىق. ال وسى جاۋاپتى ءىستى اتقارۋدا ازاماتتىق بورىشىن ادال اتقارىپ, “قازاق كسر پرەزيدەنتى تۋرالى” زاڭنىڭ (1990), “قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” دەكلاراتسيانىڭ (1990), “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” زاڭنىڭ (1991) جوباسىن جاساۋعا بەلسەنە اتسالىسقان عالىم, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى سۇلتان سارتاەۆتىڭ ەسىمى ءتول تاريحىمىزدا التىن ارىپتەرمەن جازىلارى داۋسىز.
باس پروكۋرور, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتوراعاسى ورىنتاعىندا ەلباسى مەن ەل سەنىمىن اقتاعان يۋستيتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى يۋري حيترين دە ازات الاشتىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ەرەن ەڭبەگىمەن تانىلدى.
ەردىڭ ەرىنە وڭاي تيمەيتىن جاۋاپتى شارۋالاردى ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ, حالىق دەپۋتاتىنان جوعارعى كەڭەس, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى مىندەتتەردى نازىك يىعىنا الۋعا تايسالماعان زينايدا فەدوتوۆانى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. ول تمد-نى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى دايىنداعان جانداردىڭ ءبىرى بولعانىن قالاي ۇمىت قالدىرامىز.
نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن ۋاقىتتا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن عىلىم مەن تەحنيكا قايراتكەرى كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ ورنى بولەك. قازاقستانداعى ەكونوميكالىق رەفورما تەورياسى مەن ءادىسناماسىن زەرتتەپ, ەلباسىنا قولداۋ بولعان قازىنا قارت 1992 جىلى كەمبريدج ءومىرباياندىق ورتالىعىنىڭ “جىل ادامى” اتاعىن الىپ, شەت مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن مويىنداتتى. ءبىلىمپاز عالىم ءالى كۇنگە دەيىن وتكەنىمىزدى سارالاپ, بولاشاعىمىزدى باعامداۋدا ايانباي تەر توگىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا باس باسىلىمىمىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان «ەكونوميكا – ەلدىك تۇعىرى» اتتى ماقالاسىندا كەنجەعالي ابەن ۇلى: «الدىڭعى ەلۋ ەلدىڭ ساناتىنا قوسىلۋ, ەل تۇرمىسىن سولاردىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جولىنداعى بارلىق باعدارلامالاردى ورىنداۋ تاباندىلىقتى تالاپ ەتەدى. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق دامۋ تەتىكتەرىن تاۋەلسىزدىك جىلدارى جان-جاقتى جاساپ العان قازاقستانعا دا جەدەل دامۋ مۇمكىندىگى تۋدى. وسى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماي, تولىعىمەن يگەرۋ بولاشاقتىڭ باستى مىندەتى.
مۇنداي مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا الاتىنىمىزدى كەشەگى كەمەل سايلاۋ تاعى دا كەلىستى كورسەتىپ بەردى. مۇندايلىق بىرتۇتاستىق تانىتقان ەلدىڭ الار اسۋلارى دا بيىك بولارىنا كۇمان جوق. تەك مىنا جايدى – تاۋەلسىزدىكتىڭ, ەلدىكتىڭ تۇعىرى ەكونوميكا ەكەنىن ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك», دەپ دانالىق تانىتتى.
الاشتىقتار جايىندا ەسكە العاندا «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولعان», «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەۋگە» ۋادە بەرگەن, «جانى قاماۋدا, مالى تالاۋدا» قالعان ۇلتى ءۇشىن قۇربان بولعان ارىستارىمىزدى بۇگىنگى ۇرپاق «ءۇش بايتەرەك», «بەس ارىس» دەپ ورىندى باعا بەرىپ ءجۇر. بۇگىن – ەرتەڭگى تاريح. وسىندايدا ەگەمەندىك العان ەلەڭ-الاڭدا ەلباسى مەن ەلىنە تىرەك بولعان اقسەلەۋ سەيدىمبەك, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ اعالارىمىز قازاق قوعامىنىڭ ءۇش بايتەرەگىندەي اسەر قالدىرادى. قۇددى ءبىر قارا قىلدى قاق جارعان, ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاعان تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ بۇگىنگى سارقىنشاعىنداي.
اقش-تىڭ جيىرما التىنشى پرەزيدەنتى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تەودور رۋزۆەلت: «ۇلتتى ۇلت ەتەتىن ونىڭ مىنەزى», دەگەن ەدى. قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن اقسەلەۋ اعامىز كوزدەن كەتسە دە, ونىڭ سارقىلماس مۇراسى كوكىرەگىمىزگە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتىپ كەلەدى.
كەڭەس وداعى ىدىراپ, كوممۋنيستىك پارتيا تاراپ, تاۋەلسىزدىك شاڭىراعى كوتەرىلگەن سەرپىندى جاڭا كەزەڭدە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانىندا ءجۇرىپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بىرگە قالاسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇلت مۇددەسىن قورعايتىن تولىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرگە باستاماشىلىق جاسادى. مىرزەكەڭنىڭ تىكەلەي باستاماشىلدىعىمەن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى وتكىزىلىپ, قازاق قاۋىمداستىعى قۇرىلدى, قايتالانباس ءتول ونەرىمىز – ايتىس جانداندى, ادەبيەتىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلادى. استاناداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىن باسقاراتىن ءبىرتۋار تۇلعا ءالى دە سول ىزدەنىمپازدىعىنان تايعان جوق. زامانداستارى عالىمدى «شىراقشى» دەپ ەرەكشە قادىرلەيتىنى بەكەر ەمەس.
حح عاسىرداعى ادامزات تۋدىرعان ءجۇز تالانت اراگون, تاگور, شولوحوۆ, پاستەرناك, ايتماتوۆ, بلوك سەكىلدى الەمدىك تۇلعالارمەن قاتار تۇراتىن ءابىش كەكىلباەۆ ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقاندا قوعامدىق ىسكە بەل شەشە كىرىستى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنتىن باسقاردى. پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ءارى مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتتەرىن دە ابىرويمەن اتقاردى. جازۋشى عانا ەمەس, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ ەڭبەگى پرەزيدەنت تاراپىنان دا ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قالعان جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ءابىش كەكىلباەۆقا «ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلدى. ءتىل تاعدىرى, ءدىل تاعدىرى, ءدىن تاعدىرىن ۇشتاستىرعان ۇلاعاتتى پىكىرلەرى مەن ۇرىمتال ويلارى جۇرت جۇرەگىنە جەتتى. تانىمىمەن, تاعىلىمىمەن مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋعا, دەموكراتيانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان قازاق رۋحانياتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى كامال سمايىلوۆ, شەرحان مۇرتازا, فاريزا وڭعارسىنوۆا, مۇحتار شاحانوۆ سىندى تارلاندارىمىزدىڭ ۇلت مۇددەسىن قوزعاعان باستامالارى ءالى كۇنگە دەيىن ەل ەسىندە. حالقىمىزدىڭ دارىندى ۇلدارى شەرحان مەن كامال اعالارىمىزدىڭ «ەلىم ساعان ايتام, ەلباسى, سەن دە تىڭدا» اتتى تاقىرىپپەن جارىق كورگەن حاتتارى تالايدى تەبىرەنتتى, جۇرتتى جۇمىلدىردى.
قازاقستان – شىعىستىق ءدىلدى مەملەكەت. سوندىقتان ءوز باسىم گەندەرلىك ساياسات دەپ «شاش ال دەسە, باس الاتىن» ارەكەتتەردەن اۋلاق جۇرگەندى قالايمىن. قازاق قاشان دا ورتانى ۇستانعان. ءبىزدىڭ حالىق توميريس, دومالاق انا, زەرە, ايعانىم, ۇلپان, ءاليا, مانشۇك, ءلاززاتتاردى تۋدىرعان. ايەل ەردىڭ قابىرعاسىنان جارالعان, ەندەشە, قازاقتىڭ «قابىرعاڭمەن كەڭەس» دەگەنى بەكەر تۋىنداماعان عوي. ەگەمەندىك العان تۇستا ساياساتقا شامامىز كەلگەنشە ارالاسىپ, ەلگە قىزمەت ەتتىك. تاۋەلسىزدىككە ۇلەس قوسساق, سول جولدا قازاقتىڭ اقىن قىزى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, وزىمىزگە ۇلگى سانادىق.
پارلامەنت – ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى. اسىرەسە پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىككە بەت بۇرعان قازاقستاندا ونىڭ ماڭىزى مەن سالماعى ارتا تۇسۋدە. «ۇلكەن كەمەگە ۇلكەن ارماندار ءتان», دەۋشى ەدى ورىس ماقالى. ال جەلدىڭ باعىتىن باعدارلار, اشىق تەڭىزدە جول تابار باسشى كەرەك. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ جەتەكشىلىگىمەن كوپتەگەن زاڭ قابىلداندى. قازاقى, شەشەن, بىلگىر باسشى قاي قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاسا دا ەل ەرتەڭى ءۇشىن تەر توگىپ كەلەدى. ورال بايقونىس ۇلىنداي باسشىمىز باردا الدا زاڭ دا, ەل تۇرمىس-تىرشىلىگى دە تۇزەلەتىنىنە سەنىم مول.
پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك كارىبجانوۆتىڭ ەسىمى دە ەلگە ەتەنە تانىس. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى, پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىتايداعى, ۆەتنامداعى, موڭعولياداعى, كورەيا حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان ىسكەر تۇلعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ الدىڭعى ساپىنان تابىلارى حاق. ءىسى مەن ءسوزى قابىسقان شەبەر ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ول ەلباسىنىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ, العاش استانا كەلبەتىن قالىپتاستىرعانىنا حالقى كۋا.
ارىپتەستەرىمنىڭ اراسىندا ەرەكشە اتايتىن جانداردىڭ ءبىرى ءماجىلىس دەپۋتاتى تۇراربەك اسانوۆ دەر ەدىم. 1992 جىلدان باستاپ الماتى قالاسىنىڭ مەدەۋ جانە المالى اۋداندارىن باسقارعان اتپال ازامات وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جەتە بىلەتىنىن بايقاتىپ كەلەدى. ارينە, بۇل تىزىمگە حالىق قالاۋلىلارى دەگەن اتقا لايىق ازاماتتىق ۇستانىمىن تانىتىپ جۇرگەن ءبىراز ۇزەڭگىلەستەرىمدى قوسۋعا بولادى.
قازاقستان ەگەمەندىگىنىڭ ەڭسەلى بولۋى جولىندا تەر توككەن جانداردىڭ بىرەگەيى – نۇرتاي ءابىقاەۆ. سۇڭعىلا ساياساتكەرگە ەكى مارتە اسا جاۋاپتى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى سەنىپ تاپسىرىلدى. ەكى مارتە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, سەنات توراعاسى, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى, ۇلىبريتانيا, سونىمەن قاتار شۆەتسيا, نورۆەگيا جانە يرلاندياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان نۇرتاي ابىقاەۆ قازاقستانداعى كادر ساياساتىنا ارالاسىپ, كورەگەن كوشباسشىمىزدىڭ اقىلىنا اقىل قوستى.
ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتاردىڭ وزىق تاجىريبەسىن مەڭگەرگەن, شەتەلدەردە وقىپ- توقىعان, بىرنەشە ءتىل بىلەتىن, جاستايىنان شارۋاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن تانىعان كارىم ءماسىموۆ داعدارىس جىلدارى پرەمەر-مينيستر بولىپ تاعايىندالۋى بەكەر ەمەس. بۇل دا ەلباسىنىڭ الىستى باعامداي بىلەتىندىگى. جەكە سەكتوردان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ باسشىلىعىندا ىسكەرلىگىمەن تانىلعان كارىم قاجىمقان ۇلى ەلباسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, گاۋھارداي جارقىراي ءتۇستى.
«اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەيدى قازاق. ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولداپ, ايماقتاعى ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە اتسالىسقان سەرىك ۇمبەتوۆ, احمەتجان ەسىموۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ سىندى ادال سويلەپ, حالىققا جاققان ۇلىقتاردىڭ تاعىلىمى مول, تىندىرعان ىستەرى زور.
سەرىك ابىكەن ۇلى كەڭەستىك كەزەڭدە كەڭشار, اۋداندا باسشى كادر رەتىندە قادىرى ارتىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى الماتى, جامبىل وبلىستارى اكىمى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ءوڭىر ەكونوميكاسىن عانا جانداندىرىپ قويماي, ۇلتتىق رۋحتى جاڭعىرتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قىرىققا جۋىق ەسكەرتكىش سالۋعا ۇيىتقى بولدى. «كەيىنگى بۋىن, ۇرپاعىمىز ءبىزدىڭ – اتا-باباسىنىڭ قانداي بولعانىن ءبىلسىن دەپ ادەيى ەسكەرتكىشتەر ورناتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىن. مىسالعا, مەن باياعىدا پارتيانىڭ كەزىندە وسىلاي جاساي الاتىن با ەدىم, جوق, ارينە. ەرتەسىنە جاۋاپتى ەتىپ جاتاتىن ەدى. ال وسىعان جاعداي جاساپ وتىرعان, وسىعان ىقپال بەرىپ وتىرعان ەگەمەندىكتىڭ ارقاسى. تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق ءبىزدىڭ قانداي بايلىعىمىز بار. ءبىزدىڭ باقىتىمىز, قۋانىشىمىز تاۋەلسىزدىك!» دەپ تەبىرەنەدى ەل جاناشىرى بۇگىندە.
وڭتۇستىك استانا الماتى قاشاننان مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى بيزنەس ساۋدا, ورتالىعى. اتالعان قالانىڭ تىزگىنى كولدەنەڭ كوك اتتىعا تاپسىرىلماسى بەلگىلى. ەلباسى سەنىمىن ارقالاپ, الماتىعا ەكىنشى جىل قاتارىنان قالاباسى بولىپ سايلانعان احمەتجان سماعۇل ۇلىنا حالىق تا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. مانسابىن سانامالاساق ساۋساعىمىز جەتپەيدى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, بىرنەشە قايتارا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان ساياسات ساڭلاعىنىڭ ەڭبەگىنە ەل تارازى.
«كىسى تانىماق بولساڭ, ىسىنە قارا» دەگەن ەكەن ءجۇسىپ بالاساعۇن. جاستار ساياساتىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن تامىزعان يمانعالي نۇرعالي ۇلى ءاۋ باستان قايراتكەرلىگىمەن ەلگە تانىلدى, ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارى پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقاردى. قازاقستاننىڭ ۆيتسە-پرەمەرى, ءبىلىم جانە مادەنيەت ۆيتسە-پرەمەر-ءمينيسترى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنتتىڭ ءبىرىنشى كومەكشىسى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى, پرەمەر-مينيستر, مەملەكەتتىك حاتشى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى بولدى. اتىراۋعا اكىم بولعان شاقتا سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىنا ورناتقان بەلگىسى اعايىننىڭ جۇرەگىنە شۋاق قۇيدى. ايماقتىڭ اجارىن كەلتىردى. الماتى قالاسىن باسقاردى, تاعى دا باستاماشىلدىعىمەن كوزگە ءتۇستى. تالاي دارىندى, قارىمدى ازاماتتاردى باسپانالى ەتتى. قايراتكەر جانعا ەلباسى استانا تىزگىنىن بەكەر ۇستاتقان جوق, كوز كوردى, تالابى تاۋداي باس قالا توتىداي تارانىپ اجارلانىپ كەلەدى.
ساياساتقا ارالاسىپ, قابىلەت قارىمىن مەملەكەت يگىلىگىنە جۇمساۋعا نيەتى بار نازىكجاندىلارعا قازاقستاندا بارلىق جاعداي جاسالعان. ءبىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەتىن انالاردىڭ مارتەبەسىن حالقىمىز ەش تومەندەتكەن ەمەس. ازات ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمدارىن باسقارىپ, حالىقتىڭ سۇيىكتى قىزدارىنا اينالعان ارىپتەس, سىرلاس قۇربىلارىمدى ماقتامايمىن, ولارمەن ماقتانامىن. ازات قازاقستاندا مينيستر بولعان بىرعانىم سارىقىزى ءايتىموۆا مەن گۇلجان جانپەيىسقىزى قاراقۇسوۆا ەسىمدەرى تاۋەلسىز ەل تاريحىندا ويىپ تۇرىپ ورىن الادى.
اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىندا ءسابيلا مۇستافينا دا بار. ول – اكىم بولىپ, حالقىنا جاقىن بولىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى. پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىندە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە تاجىريبە جيناقتاعان جان بۇگىندە ەلوردامىزدىڭ سارىارقا اۋدانىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىر.
مەن اتاپ وتكەن ارۋلاردىڭ ءبارى شەتىنەن پوليگلوت, بىلگىر, ىسكەر, مەملەكەتشىل. ءبارى دە بيلىك تاراپىنان ەڭبەگى ەلەنىپ, تالاي ماراپاتتار الدى. دەگەنمەن, ارقايسىسى دا «التىن – جەر سىيى, العىس – ەل سىيى» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الاتىنى قۋانتادى.
ۇلتتى ۇلى مۇراتتارعا باستايتىن سەركەلەر زيالى قاۋىم اراسىنان شىعادى. جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە ازاتتىق الاۋىن جاققان اقىن-جازۋشىلار, قالامگەرلەرىمىز قاشاننان سىي-قۇرمەتكە يە بولاتىنى سوندىقتان. جەتپىس جىلدىق تاريحى بار, تالاي مارقاسقاعا پانا بولعان جازۋشىلار وداعى دەسەك, بۇگىنە سول ادەبي وردانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان نۇرلان ورازالين قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان 1996 جىلدان بەرى دارىندى قالامگەر ازات ەلدىڭ ادەبيەتىن جاڭعىرتىپ, ادەبي باسىلىمداردىڭ جۇيەلى جارىق كورۋىنە جاعداي جاساپ كەلەدى.
وسى ورايدا ۇلتتىق سانامىزدى قالىپتاستىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, تاريحي كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتكەن ءىلياس ەسەنبەرلين, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, ماناش قوزىباەۆ, ۇشكىلتاي سۇبحانبەردينا, سەرىك قيراباەۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, تالاس وماربەكوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, مامبەت قويگەلدى, ابدىمالىك نىسانباەۆ سىندى عالىمدارىمىز ازاتتىقتا قازاقتىعىمىزدى تانىتتى دەپ بىلەمىن. ونەر مەن مادەنيەتىمىزدى الەمگە پاش ەتىپ, داۋلەتتى ەلدىڭ ساۋلەتىن قالىپتاستىرعان, نامىسىن قايراعان ءاسانالى ءاشىموۆ, روزا باعلانوۆا, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, حاكىمجان ناۋرىزباەۆ, شوتا ءۋاليحانوۆ, شاكەن نيازبەكوۆ, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ سىندى الدىڭعى تولقىن اعا-اپكەلەرىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىن جاس ۇرپاق ەسىندە ۇستاسا دەپ تىلەيمىن.
باق – ءتورتىنشى بيلىك, ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولشەگى. ءوز باسىم جۋرناليستەرگە اركەز قۇرمەتپەن قارايمىن, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە دايىنمىن. سەبەبى, ولار – «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى». ومىردەن وتسە دە ارتىنا وشپەس, ولمەس ءسوز قالدىرىپ, سىنىن ايتىپ ءمىنىمىزدى تۇزەپ, جاقسىلىقتى ايتىپ, نۇرىمىزدى تاسىتقان, قالامىمەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىعايتقان تەمىربەك قوجاكەەۆ, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, مارات قابانباي اعالارىمىزدىڭ ارقايسىسى ءبىر مەكتەپكە تاتيتىن تۇلعالار.
تاۋەلسىزدىك الدىق, مۇنىمەن ءىس بىتپەيدى. تاۋەلسىز ەل قالىپتاستىرىپ, ازاتتىقتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋ مىندەتى تۋادى. سول مىندەتتى ءتۇسىنگەن, بۇگىنگى كۇنگە جەتۋگە سەبەپكەر بولعان تارلاندارىمىزدىڭ ءبارىن ءتىزىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ تاۋەلسىزدىككە قوسقان ۇلەسىن زەردەلەۋ, تارازىلاۋ ءبىر ماقالاعا سىيا قويماس.
قازاقستان ەگەمەندىگىنىڭ ءتاي-ءتاي باسقان قادامدارىمەن قات-قابات كەلىپ, جاس مەملەكەتتىڭ قارا قازانىندا قايناعان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى باستامالارى مەن ەلدە جۇرگىزگەن ساياساتىن ورىنداۋعا اتسالىسقان ازاماتتاردىڭ بەينەتتى ەڭبەگىنىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرمىز. مەن ولاردىڭ بارلىعىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزا الماعانىممەن قازاقتىڭ كەڭ پەيىل جۇرەگى ەشكىمدى ەلەۋسىز قالدىرمايدى.
* * *
«وتكەنگە بۇرىلىپ باسىڭدى ي, ەرتەڭگە قاراپ بىلەگىڭدى ءتۇر» دەگەن ەكەن عۇلامالار. «ءوزىنىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتا العان حالىقتار عانا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە الادى جانە ونى قورعاپ قالا الادى», دەگەن مۇستافا شوقاي. ەلباسىمىز دا «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» ەكەندىگىن ءجيى قايتالاپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك جەڭىسىمىز, 20 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز سول جەڭىستىڭ جەمىسى. الدا تاۋەلسىزدىك جولىندا ەڭبەك ەتكەن ەرلەردىڭ ءىسىن ۇزبەي, ىنتىماعىمىزدى ساقتاپ, سەنىمدى دامۋعا قادام باسۋىمىز كەرەك. ءال-فارابيشە ايتساق, «باقىتقا جەتكىزەتىن ەركىن ارەكەت – تاماشا ارەكەت». ءبىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى ءاربىر ءىسىمىز باقىتقا جەتەلەيتىن جول. قالانىڭ قايىرلى بولۋى ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ نيەتى مەن كۇش-جىگەرىنە بايلانىستى.
تىزگىنىمىز قولىمىزعا تيگەن تۇستا ازاتتىعىمىز ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, اق جولدان تايمايىق. الاشتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىن باياندى ەتەيىك. تەمىر ەتىك تۇيمەدەي, تەمىر تاياق تەبەندەي بولىپ, تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەردى وتكەرگەن حالقىمىزدىڭ باسىنا قونعان باقتى ۇشىرىپ المايىق.
تەمىر حانىم اتانعان مارگارەت تەتچەر: «مەن شارشاعانشا, قالامىن. ال بريتانيا مەنى قاجەتسىنىپ تۇرعاندا, مەن ەشقاشان شارشامايمىن», دەگەن ەكەن.
جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس, بىراق توقمەيىلسيتىن كەز ەمەس. سەبەبى, تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق قىمبات.
زاعيپا باليەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
