– باقىت ابدىعالي ۇلى, بيىل قازاق تسيركى «ەر توستىك» باعدارلاماسىن ازىرلەدى. بۇل لازەرلىك شوۋ باياعى «تاڭعاجايىپتار ەلىنىڭ» تابىسىن قايتالاي الا ما؟
– تسيرك ونەرى دە ەل ءومىرىنىڭ ءبىر بولشەگى. ەلىمىزدە قابىلدانعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ءبىزدىڭ جاڭا يدەيالارىمىزعا تۇرتكى بولدى. ناتيجەسىندە, تسيرك «ەر توستىكتى» وياتىپ, جاڭا قىرىنان جاڭعىرتتى. لازەرلىك شوۋدىڭ كۇشىمەن ز ۇلىمدىق پەن قايىرىمدىلىقتىڭ اراسىنداعى تارتىستى كورسەتۋگە قول جەتكىزدىك. وسىعان دەيىن لازەر جارىق ساۋلەسى كۇيىندە عانا كونتسەرتتە, ديسكوتەكالاردا پايدالانىلىپ كەلگەن بولاتىن. ال ءبىزدىڭ تسيركتە العاش رەت كادىمگى سۋرەت ارقىلى كورەرمەنگە ارنايى باعدارلاما ۇسىندىق.
كورەرمەن وتە جاقسى قابىلدادى. تسيرك ءتىل تاڭدامايدى, كۇي تاڭدايدى عوي. بىراق باعدارلاما ەكى تىلدە دە جۇرەدى. قويىلىمعا وتباسىمەن كەلگەن اتاقتى ءاسانالى ءاشىموۆ اعامىز اتتىڭ قۇلاعىندا ويناعان تسيرك ارتىستەرىنىڭ شەبەرلىگىنە اسا ريزا بولدى, ەرتەگى تسيركتە قانداي تاماشا كورسەتىلدى دەپ ىقىلاسىن ءبىلدىردى. ءاسانالى اعامىزدىڭ كەلىسى تسيرككە كادىمگىدەي جارناما بولدى, سەبەبى ونەردىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن اعامىز تاڭ-تاماشا بولعان سوڭ, باسقا كورەرمەندەر دە اعىلا باستادى.
– شىنىندا دا بۇرىن تسيرك باعدارلاماسىنا ەرتەگىلەر ارقاۋ بولا قويعان جوق. قازاق تسيركى بيىل ءبىرىنشى رەت «ەر توستىكتى» ءتىرىلتتى.
– كەز كەلگەن تسيرك قويىلىمدارى ديۆەرتيسمەنتتىك تۇردە ءوربيدى. ياعني تسيرك ارتىستەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىعىپ, جۇرگىزۋشى حابارلاپ, ونەرىن جالعاستىرا بەرەدى. بۇل كەيدە كىشكەنتاي كورەرمەن ءۇشىن اسا قىزىقتى بولا بەرمەيدى, ويتكەنى بۇگىنگى زامان تالابى باسقا. ال ەرتەگى تۇرىندەگى قويىلىمداردا تسيرك جانرلارىن ءبىر-بىرىمەن قابىستىرىپ, بايلانىستىرىپ, كەيىپكەرلەر وقيعالاردى ءوربىتىپ, تۇتاس باس-اياعى بار دۇنيەگە اينالادى. ءاربىر ەرتەگى كەيىپكەرى ءۇشىن 200-گە جۋىق كوستيۋم تىگىلىپ, ول لازەرلىك شوۋمەن كومكەرىلگەندە ءساتتى بولىپ شىقتى.
ءبىز جاستارىمىزدى كلاسسيكالىق تۋىندىلارعا, بەكزات ونەرگە تاربيەلەۋىمىز كەرەك. داڭعازا, ارزان مۋزىكا مەن ارزان ونەردەن ادامدار شارشادى. ەڭ باستىسى, «ەر توستىكتە» كاسىبي كومپوزيتورلارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىن ارقاۋ ەتتىك. نۇرعيسا تىلەنديەۆ, تولەگەن مۇحامەدجانوۆ, قۋات شىلدەباەۆ سىندى جانە باسقا دا كومپوزيتورلارىمىزدىڭ تاماشا مۋزىكالارى مەن كاسىبي كەرەمەت ورىنداۋشىلاردىڭ ونەرى ۇيلەسىمىن ادەمى تاپتى. ناۋرىز ايىندا استانانىڭ جيىرما جىلدىعىنا وسى «ەر توستىك» قويىلىمىمەن قازاق مەملەكەتتىك تسيركى وتىز جىلدان كەيىن العاش رەت گاسترولدىك ساپارعا شىقپاق.
– كەزىندە قازاق تسيركىنىڭ شاباندوزدارى الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە قايتالانباعان تريۋكتەر جاساعان عوي. سولار كىمدەر ەدى؟
– ءسىز ومارحان جاماناقوۆ پەن ورىنباسار قۇرمانباەۆتى ايتىپ وتىرسىز عوي؟ بۇل «قوس اتتىڭ استىنان ءوتۋ» دەپ اتالاتىن تريۋك. بار بولعانى 13 مەترلىك شەڭبەردىڭ ىشىندە اتپەن شاۋىپ كەلە جاتىپ, ۇستىنە شىعىپ, ياكي بولماسا قوس اتتىڭ ساۋىرىنان وتپەك تۇگىل, جاي عانا ۇستىندە قۇلاپ كەتپەي وتىرۋدىڭ ءوزى وتە قيىن. سوندىقتان اتپەن بىرگە قيسايا جۇيتكىپ, وعان يكەمدەلۋ ءۇشىن ۇلكەن شەبەرلىك قاجەت.
– سول جاماناقوۆ سياقتى شاباندوزداردان سارقىنشاق بار ما؟
– بىزدەگى «نوماد» توبىندا نەبىر جىگىتتەر بار. تۇركيا, اقش, رەسەيدەگى تەلەسەريال, كوركەم فيلمدەرگە كۇردەلى تريۋكتەردى ورىنداۋ ءۇشىن «نوماد» توبىنىڭ جىگىتتەرى شاقىرىلادى. ولاردىڭ اتتارى دا ابدەن ۇيرەتىلگەن. «جات» دەسە – جاتادى, «تۇر» دەسە – تۇرادى. «ەر تۇعرىل», «توبول», «ۆيكينگتەر» سياقتى كوپتەگەن كارتينالارداعى, ءوزىمىزدىڭ «كوشپەندىلەر», «كەك», «باتىر بايان» سياقتى فيلمدەردەگى قاۋىپتى تريۋكتەردى ءبىزدىڭ شاباندوزدار ورىنداعان.
– وسى قازاق تسيركى ءوزىن-ءوزى اسىراي الا ما؟
– ارينە, اسىراي الادى. ول ءۇشىن كاسىبي مامانداردى, تسيرك جانرلارىن كوبەيتۋ كەرەك. قازىر قانداي قىزمەتكە بولسا دا جارناما قاجەت. ماسەلەن, قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جۇمىس تا جاقسى ناتيجەسىن بەرە الادى. مىنە, وسى باعىتتاعى جۇمىسىمىزدى جانداندىرىپ جاتىرمىز. نەگىزىنەن تسيركتى ءۇش نارسە قۇرايدى: ول ۇيرەتىلگەن جانۋارلار, كلوۋندار جانە ەلدى تاڭ-تاماشا قالدىراتىن تسيرك ارتىستەرى. وسى ۇشتىكتىڭ ۇيلەسىمى تسيرك ونەرىن ورگە شىعارادى.
– جانۋارلار دەمەكشى, ولاردى ۇرماي-سوقپاي ۇيرەتۋگە بولا ما؟
– جانۋارلاردى ۇرىپ-سوعىپ ونەرگە باۋلۋ دەگەن – تۇبەگەيلى قاتە پىكىر. ويتكەنى ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, ءبىر توننا تارتاتىن اتتى ۇرساڭىز, ول ونى مىندەتتى تۇردە ەسىنە ساقتايدى. ورايى كەلگەندە قورانىڭ ىشىندە نەمەسە كولىككە مىنگىزىپ جاتقاندا كۋزوۆىنا قىسىپ جىبەرەدى. جانۋاردىڭ دا ءتىلىن تابۋ ارقىلى عانا ايتقانىڭدى ورىنداتۋعا بولادى. ول ءۇشىن ۋاقتىلى تاماقتاندىرىپ, كامپيت-كۇلشەسىن بەرىپ وتىراسىڭ.
مەنىڭ ءبىر تاڭدانعانىم, ءبىر جانۋار ءبىر تريۋكتى جاساسا, ەكىنشىسى ونى جىلدام قايتالايدى. ولار وزىنەن سونى كەرەك ەتىپ تۇرعانىن ىشكى تۇيسىكپەن تۇيسىنەدى. ەندەشە, ۇرىپ-سوعۋ دەگەن ارتىق اڭگىمە.
– الماتىداعى تسيرك اتتارى ىرگەسىندە تۇر عوي. قويىلىمدار بولماعان كەزدەردە ولاردى ترەيلەردە ۇستاۋ قاتىگەزدىك بولار؟
– قويىلىمدار بولماعان كەزدە ءبىز ولاردى ۆولەرلەردە قاڭتارىپ ۇستامايمىز. قالا سىرتىنداعى تاۋتۇرگەندە ارنايى ورىنعا بوس جىبەرىپ قويامىز. قويىلىمدار باستالعان كەزدە ءبىر مەزەتتە 12 اتقا دەيىن الىپ كەلە الاتىن كولىكتەرىمىز بار. باقاناس جاقتا دا ماماندارىمىز بار, ولار تۇيەلەرىمىزدىڭ دە مىنەز-قۇلقىن جاقسى بىلەدى. تۇجىرىمداپ ايتقاندا, جانۋارلاردىڭ بابى جاسالىپ, ولاردىڭ قويىلىمدارعا ازىرلىگى ۇنەمى باقىلاۋدا بولادى.
ادامدار تەك وزدەرىن عانا اقىلدى دەپ ويلايدى. الايدا, كەيبىر جان-جانۋارلاردىڭ ءتۇسىنۋ تۇيسىگى ادامنان دا ارتىق. ماسەلەن, جىلقىلارىمىزدى جۋىندىراتىن كەزدە وزدەرى جۇگىرىپ كەلىپ, سەبەزگىنىڭ استىنا تۇرا قالادى. ءتىپتى, ايۋلار دا قۋانىپ, قۇنجىڭداپ جەتىپ كەلەدى. ريزاشىلىقتارى كوزدەرىنەن كورىنىپ تۇرادى.
– وسى توقسانىنشى جىلدارى بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن كەتكەندە قازاق تسيركىنىڭ ءىلىپ الار مىقتى ارتىستەرى شەتەلدىك شاپيتولارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, كەتىپ قالۋعا ءماجبۇر بولدى. سولاردىڭ ورالعاندارى بار ما؟
– سول كەزدە اقش-قا كەتىپ قالعاندار ءالى سول جاقتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. رەسەيگە كەتكەندەردىڭ كوبى قايتىپ كەلدى. ويتكەنى بوتەننىڭ اتى بوتەن. سەبەبى دايىندىق كەزىندە ولار مانەج بەن كومەكشىلەرىن بەرە بەرمەيدى. بىراق ارتىستەرىمىز قينالسا دا تاجىريبەسىن بايىتىپ قايتتى. قازىر تسيركتىڭ بەتكە ۇستار ونەرپازدارىنا قولدان كەلگەنشە جاعداي جاساپ, حالىقارالىق فەستيۆالدارعا قاتىسۋ ءۇشىن كوستيۋمدەرىن تىگىپ, كەرەك-جاراقتارىن تاۋىپ بەرەمىز.
سوڭعى ەكى جىلدا ءبىراز جەتىستىككە دە قول جەتكىزدىك. تاجىريبەلى ارتىستەرىمىز قىتاي, يسپانيا, رەسەيدە ءوتىپ جاتقان بايقاۋلاردان جۇلدەمەن ورالدى. كولىك ۇتىپ العاندارى دا بار. ونەردە تەك ءوز قازانىڭدا عانا قايناپ, وسە بەرەم دەگەن بولمايدى. شەتەلدىك فەستيۆالدارعا مىندەتتى تۇردە قاتىسىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىمىزدى دالەلدەۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, الماتىدا ءوزىمىزدىڭ تسيرك فەستيۆالىن وتكىزۋىمىز قاجەت, ول دۇنيە جۇزىنە الماتىمىزدى دارىپتەۋگە, ءتۋريزمدى دامىتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. 15-20 مەملەكەتتەن فەستيۆالعا كەلگەن قاتىسۋشىلار قانشاما جارناما جاساپ كەتەدى دەسەڭىزشى.
– بۇگىنگى قازاق تسيركىنىڭ جاس جۇلدىزدارى كىمدەر؟
– ادىلەت تيكانوۆ, اعايىندى قادىروۆتار, تالعات, ينديرا وڭالباەۆتار, انيا دەميدوۆا, مارينا ستارودۋبوۆا, نۇرلان الشىنباەۆ پەن سەرىك بۋراشەۆتىڭ جىگىتتەرى بار. بۇلار وتە مىقتى دارىندار. بىراق تسيرك ارتىستەرى تۇيىقتاۋ كەلەدى. داڭعازا, جارناما دەگەندى بىلمەيدى. مەنى كور, مەنى جاز دەمەيدى. تسيرك ارتىستەرى اسپاندا شارىقتاپ ءجۇرىپ, ارقاندارعا ورمەلەپ نەبىر ونەر كورسەتەدى. بۇل ءۇشىن وعان جۇرەك پەن جانكەشتىلىك, قۇدايدىڭ بەرگەن قابىلەتى, سەنىم قاجەت.
«ششەلكۋنچيكتە» پەرىشتەلەردى وينايتىن نەبىر مىقتى كىشكەنتاي ونەرپازدارىمىز بار. ولار ونەر كورسەتكەندە كورەرمەن قۋانىش-قوشەمەتتەن ورنىنان ءدۇر ەتىپ كوتەرىلەدى. مىنە, تاڭعاجايىپ ونەردىڭ قۇدىرەتى.
– سىزدەردىڭ كورەرمەندەرىڭىز قيالدارى اسپانمەن تالاسقان ايرىقشا اۋديتوريا. ولاردى زالدا ۇستاپ وتىرۋ, تىنىشتاندىرۋ قيىن با؟ ويتكەنى, ولار تاڭدانادى, قورقادى, جىلايدى...
– تسيرككە تەك بالالار كەلەدى دەگەن پىكىر قاتە. ادامدار تسيرككە تاڭدانۋ ءۇشىن, تاڭ قالۋ ءۇشىن كەلەدى. ادام بالاسىنىڭ مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋسىز, تالاي تاڭعاجايىپتار جاساي الادى. قىسقاسى, تاڭعاجايىپتار تاۋسىلماق ەمەس. ءبىزدىڭ ارتىستەر دە سول كورەرمەنىن تاڭعالدىرۋشىلار ساناتىنان.
– وسى ءار ەلدىڭ تسيركىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, دامىعان جانرلارى بار. ترانسفورماتسيالىق شوۋلارعا بەيىمدەلىپ العان شاپيتولار دا جەتەدى. ال قازاق تسيركىنىڭ «فيشكاسى» قانداي؟
– بىزگە دە تالاي ەلدىڭ تسيركى كەلگەن. ءبىز دە تالاي ەلدىڭ تسيركىن كوردىك. بىراق كەيبىر ەلدەردىڭ تسيركى ءىش پىستىرىپ جىبەرەدى. نەگە؟ ويتكەنى ولار بىرسىدىرعى. مۋزىكاسى دا بىردەي, ورىندايتىن جانرلارى دا ۇقساس. ءبىزدىڭ قازاق تسيركىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, ءارتۇرلى جانردى قاتار مەڭگەرگەن. سونىڭ ىشىندە كوزگە ۇراتىنى شاباندوز ارتىستەرىمىزدىڭ تريۋكتەرى مەن اكروباتتارىمىزدىڭ ونەرى جوعارى باعالانادى.
– ال بالالاردىڭ قازىر سۇيىكتى كلوۋندارى بار ما؟ مەن «سايقىمازاق» دەگەن سوزدەن ادەيى قاشىپ وتىرمىن...
– بۇل جانر بۇگىنگى تاڭدا تسيركتەردىڭ ەڭ باستى پروبلەماسىنا اينالدى. مانەجگە شىققاننان كورەرمەندەرىن باۋراپ الاتىن 5-10 عانا كلوۋن قالدى دەسەم وتىرىك ەمەس.
– دۇنيە جۇزىندە مە؟
– جوق, ەۋروپا مەن ازيادا دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ وزىندە ەۋروپادا جۇرگەن كلوۋنداردىڭ نەگىزى – رەسەيلىكتەر. فرانتسياداعىلار دا سولار. ولاردىڭ دا ءوز سايقىمازاقتارى بار. بىراق نومىرلەرى كورەرمەندى ءتانتى ەتە بەرمەيدى, ال باتىستىڭ ازىلدىك قويىلىمدارى ازيادا جاقسى جۇرە بەرمەيتىنى تاعى بار. بىراق قازاق تسيركىندە اقباەۆ, شادكو, ومىرزاقوۆتار بار. نومىرلەرى ءوز بولمىسىمىزعا ارنالعان, جاقسى قابىلدانادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
