– الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەكى جىلدان كەيىن ەنگىزىلەتىن بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە قور قانداي جۇمىستارمەن اينالىسپاق؟
– نەگىزىنەن قور تەك مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ عانا ەمەس, كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىنىڭ دە وپەراتورى بولىپ تابىلادى. بۇرىن بۇل قىزمەتتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تولەۋ كوميتەتى اتقارعان بولاتىن. 2018 جىلى كوميتەت جۇمىسىن توقتاتادى. سوندىقتان ءبىز قازىر زاڭدا كورسەتىلگەن مىندەتىمىزدى اتقارۋعا كىرىسىپ كەتتىك. وسى ماقساتتا قىركۇيەك ايىندا قور اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتۋدەن ۇمىتكەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ دەرەكقورىن جاساعان بولاتىن. مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋعا 1600-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىسى قاتىسىپ جاتىر. ونىڭ 45 پايىزدان استامى – جەكەمەنشىك كلينيكالار. بۇل 2017 جىلعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا, ەكى ەسە كوپ جانە بۇل جەكەمەنشىك ۇيىمداردىڭ قور باستاماسىن قولداپ, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە بەلسەندىلىك تانىتقانىن كورسەتسە كەرەك. سونىمەن قاتار تۇڭعىش رەت بۇل پروتسەسكە ەلىمىزدەگى ءىرى-ءىرى جەكەمەنشىك كلينيكالار قاتىسىپ وتىر. بۇل دا حالىق اراسىندا بىلىكتى ماماندارىمەن, زاماناۋي تەحنولوگيالارىمەن كوزگە تۇسكەن مەديتسينا ورتالىقتارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
– جۇيەنى ەنگىزۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلدى. ال جارنا تولەۋ ءتارتىبى وزگەردى مە؟
– جۇرتشىلىق تاراپىنان ايتىلعان سىني پىكىرلەر مەن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ەكى جىلعا شەگەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. بىرەر اپتا بۇرىن دەپۋتاتتار تاراپىنان تولىق ماقۇلدانعان زاڭ جوباسىنا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى.
البەتتە, جارنا تولەۋ تارتىبىندە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بار. قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا, 2017 جىلعى شىلدەدەن باستاپ جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جەكە كاسىپكەرلەر, سونداي-اق ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلىسىمشارت نەگىزىندە ەڭبەك ەتەتىن تۇلعالار ساقتاندىرۋ جارناسىن اۋدارىپ جاتقانى بەلگىلى. زاڭعا ۇسىنىلعان وزگەرىستەر بويىنشا, جۇمىس بەرۋشىلەر ءوز قاراماعىنداعى جۇمىسكەرلەر ءۇشىن جارنا تولەۋدى توقتاتپايدى جانە ولار اۋداراتىن جارنا مولشەرى دە وزگەرمەيدى. بۇل سانات 2018-2019 جىلدارى جۇمىسكەر تابىسىنىڭ 1,5%-ى, 2020 جىلدان باستاپ 2 پايىزى كولەمىندە جارنا اۋدارادى. وسى جەردە جارنانىڭ جۇمىسكەر جالاقىسىنان ەمەس, جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءوز ەسەبىنەن تولەنەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. قاراماعىندا جالدامالى جۇمىسكەرلەرى بار جەكە كاسىپكەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى دە جارنانى وسى ءتارتىپ بويىنشا اۋدارادى. ال جەكە كاسىپكەرلەر 2018-2019 جىلدارى ءوزى ءۇشىن جارنا تولەمەيدى (جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر بيىلعى جارتىجىلدىقتىڭ جارناسىن الداعى اقپان ايىنىڭ 25-ىنە دەيىن تولەپ بولۋى ءتيىس). بىراق ولار جۇمىس بەرۋشى رەتىندە جارنا تولەۋدى توقتاتپايدى.
جاڭا وزگەرىستەر بويىنشا جەكە تۇلعالار دا ەكى جىلعا دەيىن جارنا تولەۋ مىندەتىنەن بوساتىلىپ وتىر. بۇل ساناتتاعىلار, ياعني, جالدانىپ جۇمىس ىستەيتىن جەكە تۇلعالار ءوزى ءۇشىن جارنانى 2020 جىلدان باستاپ تولەي باستاماق (2020 جىلى – 1%, 2021 جىلى – 2%). ونى جۇمىس بەرۋشى اي سايىن ۇستاپ, قورعا اۋدارىپ وتىرادى. ەسىڭىزدە بولسا, ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن داۋ تۋدىرعان ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلىسىمشارت نەگىزىندە ەڭبەك ەتەتىن تۇلعالار بولاتىن. قولدانىستاعى زاڭدا اقك نەگىزىندە ەڭبەك ەتەتىندەر تابىسىنىڭ بەس پايىزىن قورعا اۋدارۋعا مىندەتتەلگەن ەدى. ال بۇل اتالعان ساناتتاعىلار تاراپىنان سىنعا ىلىكتى. سول سەبەپتى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىك بۇل ماسەلەگە دە باسا ءمان بەردى. ناتيجەسىندە, اقك نەگىزىندە ەڭبەك ەتەتىن تۇلعالار تولەيتىن جارنا مولشەرى تومەندەدى. بۇل ساناتتاعى ازاماتتار 2020 جىلى تابىسىنىڭ 1%-ىن ال 2021 جىلدان باستاپ 2%-ىن اۋدارادى. ال 2018-2019 جىلدارى بۇل توپ جارنا تولەۋدەن بوساتىلادى.
– ون ميلليونعا جۋىق ادامدى ساقتاندىراتىن مەملەكەت جارنانى قاي كەزدەن باستاپ تولەيتىن بولدى؟
– جالپى, مەملەكەت حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, تۇرمىسى تومەن بولىگىن قولداۋدى توقتاتپاق ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدە تۇراتىن ون ميلليونعا جۋىق ادام مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا الىنباق. بۇل – قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى. ياعني 2020 جىلدان باستاپ مەملەكەت الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا جاتاتىن زەينەتكەرلەر, كوپ بالالى انالار, جۇكتى ايەلدەر مەن بالا كۇتىمىمەن دەكرەتتىك دەمالىستا وتىرعاندار, ستۋدەنتتەر مەن 18 جاسقا دەيىنگى بالالار, مۇگەدەكتەر, جۇمىسسىز رەتىندە رەسمي تىركەلگەن ازاماتتار ت.ب. ءۇشىن جارنا اۋدارادى. جەڭىلدىگى بار ساناتقا جاتاتىن ءار ادام ءۇشىن اۋدارىلاتىن جارنا مولشەرى ستاتيستيكا ورگانى تاراپىنان وتكەن ەكى جىلعا بەكىتىلگەن ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ 4%-ىن قۇراماق. ەندەشە, بۇل مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەت ۇلت ساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارىپ وتىر دەگەن پىكىرلەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك.
– جۇيە ەكى جىلدان كەيىن ىسكە قوسىلادى دەدىڭىز. وسى ۋاقىت ىشىندە جارنا تولەۋدى توقتاتپايتىن جۇمىس بەرۋشىگە تۇسەتىن جۇكتىڭ سالماعى اۋىرلاپ كەتپەي مە؟
– دۇرىس ايتاسىز, جۇيە كەيىنگە شەگەرىلگەنىمەن, جۇمىس بەرۋشىلەر قاراماعىنداعى جۇمىسكەرلەر ءۇشىن اۋدارىم جاساۋدى توقتاتپايدى. بىراق ساقتاندىرۋ جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن قيىندىق تۋدىرمايدى دەۋگە بولادى. سەبەبى, ۇكىمەت 2018 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك سالىقتى 1,5 پايىزعا تومەندەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ياعني جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساقتاندىرۋ جارناسىنىڭ مولشەرى وتە تومەن. ساقتاندىرۋ ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن الەم ەلدەرىندە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تولەيتىن جارناسى كەم دەگەندە 5-7 پايىزدى قۇراسا, بىزدە جۇمىس بەرۋشىلەر تولەيتىن جارنانىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى 3-اق پايىز. بۇل ەكونوميكالىق سەكتورعا اسەر ەتە قوياتىنداي سوما ەمەس.
– بۇل قارجى قايدا جۇمسالادى جانە قالاي ساقتالادى؟
– «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, قور اكتيۆتەرىنىڭ تۇتاستىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلگەن. تۇسكەن جارنالار ۇلتتىق بانكتەگى شوتتا ساقتالادى. ۇلتتىق بانك قارجىنى ساقتاپ قانا قويماي, اكتيۆتەردى ساقتاندىرۋ پاكەتى شەڭبەرىندە كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ باستالعانعا دەيىن باسقارادى. قارجىنى ينۆەستيتسيالاۋ تۋرالى شەشىمدى ۇلتتىق بانك قابىلدايدى. بۇل تۇسكەن قارجىنى ينفلياتسيا سالدارىنان قۇنسىزدانۋدان ساقتايدى. ەكى جىلدان كەيىن قارجى مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى. وعان دەيىن بۇل رەزەرۆتەن ءبىر تيىن دا شاشاۋ شىقپايدى.
– ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەلى بەرى جارتى جىلعا جۋىقتادى. وسى ۋاقىت ىشىندە قور قانشا قارجى جينادى؟
– جاڭا جۇيە ىسكە قوسىلعان شىلدە ايىنان بەرى جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جەكە كاسىپكەرلەر ساقتاندىرۋ جارناسىن بەلسەندى تۇردە تولەپ جاتىر. 2017 جىلعى شىلدەنىڭ 1-ءى مەن جەلتوقساننىڭ 14-ءى ارالىعىندا مسق-نىڭ ۇلتتىق بانكتەگى شوتىنا 27 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءتۇستى. ونىڭ 81 پايىزى نەمەسە 21,8 ملرد تەڭگەسى جۇمىس بەرۋشىلەر اۋدارعان جارنا بولسا, قالعان 19 پايىزى (4,9 ملرد تەڭگە) جەكە كاسىپكەرلەر مەن اقك بويىنشا ەڭبەك ەتەتىن تۇلعالارعا تيەسىلى.
– جىل سايىنعى ءداستۇرلى تىركەۋ ناۋقانىن بىلتىر العاش رەت مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى وتكىزدى. ونىڭ ناتيجەسى قالاي بولدى؟
– بىلتىرعى قىركۇيەك ايىندا ەلىمىز بويىنشا ەمحاناعا تىركەۋ ناۋقانى باستالعان بولاتىن. ەكى ايعا سوزىلعان جىل سايىنعى ءداستۇرلى شارا بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى تىركەۋگە تۇرماعان تۇرعىندار قالاعان ەمحاناسىنا بارىپ تىركەلۋگە مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق بۇل ناۋقان ازاماتتاردىڭ مەديتسينا مەكەمەسىن تاڭداۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قور وكىلدەرىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندىقتار ناۋقانعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قاتىستى. ناۋقانعا ءبىزدىڭ دەرەكقورعا ەنگەن ەمحانالار, سونىڭ ىشىندە كوپتەگەن جەكەمەنشىك كلينيكالار قاتىستى.
بيىلعى تىركەۋ ناۋقانى بارىسىندا 300 مىڭنان استام قازاقستاندىق ەمحانا تاڭداۋ قۇقىعىن پايدالاندى. بۇل الدىڭعى جىلدارداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. ەندەشە, بۇل جۇرتشىلىق تاراپىنان تىركەۋ ناۋقانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ, ازاماتتاردىڭ ەمحانا تاڭداۋ قۇقىعى جايلى كوبىرەك بىلە باستاعانىن راستاسا كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
