ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە كۇنى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپتىك مەرەكەسىنە وراي گازەت ءتىلشىسى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەنعالي تاجىياقوۆقا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەن ەدى
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى سول مەملەكەتتىڭ بەت-بەينەسىن كورسەتىپ, مارتەبەسىن تانىتاتىن ەڭ باستى قۇرال ەكەندىگى بەلگىلى. سوعان وراي, ەڭ الدىمەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ شىعۋ تاريحىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى دايىنداپ, ياعني جاساپ شىعارۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنى ەنگىزۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ءتول ۆاليۋتاسىن قيىن دا كۇردەلى جاعدايدا دايىنداپ, قابىلداعان بولاتىن. 90-شى جىلداردىڭ باسى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بولاشاقتى ايقىنداۋ جولىنداعى شەشىمدەردى قابىلداۋدا بارىنشا قيىن كەزەڭ بولدى: ءوندىرىستىڭ كەڭ اۋقىمدى قۇلدىراۋى, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى اقشا-كرەديتتىك قاتىناستار كوللاپسى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا بارىنشا ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋ مىندەتى تۇردى. شىن مانىندە ينفلياتسيا بارىنشا قارقىن العان, ءوندىرىس قۇلدىراعان قيىنشىلىقتار كەزەڭىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ايىرباستالىمىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى. باستى نازار ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ – جاڭا ۆاليۋتانى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جەتكىزۋ, اقشا ايىرباستاۋ باستالاتىن جانە جالعاستىرىلاتىن كۇن, ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى سياقتى راسىمدىك ماسەلەلەرىنە اۋدارىلدى. تەڭگە ايىرباستاۋ باستالعان ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ-اق زاڭدى تولەم قۇرالى بولدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇننەن-كۇنگە ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەردە دە سەنىمدى بەدەلگە يە بولا باستادى. ءوندىرىس دامىعان سايىن, ەلگە شەتەل كاپيتالىنىڭ اعىنى ۇلعايىپ, وتاندىق ءىرى ينۆەستورلار پايدا بولعان سايىن (زەينەتاقى قورلارى ارقىلى) ۇلتتىق ۆاليۋتا دا, سونىمەن قاتار ۆاليۋتا رىنوگى دا نىعايا ءتۇستى. سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دا سەنىم ارتتىرىلدى.
ءوز ۆاليۋتامىزدىڭ بولۋى ۇلتتىق بانككە تاۋەلسىز اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋگە ءمۇمكىندىك بەردى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا ارنالعان كرەديتتەر مەن ديرەكتيۆتىك كرەديتتەردى بەرۋ توقتاتىلدى. ەكونوميكاعا كرەديت بەرۋ فۋنكتسياسى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە تولىقتاي بەرىلدى. ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇلتتىق ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرۋمەن, ياعني ينفلياتسيا قارقىنىن باسەڭدەتۋ جانە باعامدى تۇراقتاندىرۋمەن اينالىسا باستادى. ۇلتتىق بانك قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىنان, ىشكى ۆاليۋتا رىنوگىنداعى وكتەمدىكتەردىڭ مىندەتتى رەزەرۆتەرى نورمالارىن ەنگىزۋدەن باسقا, مەنشىكتى باعالى قاعازدارىن (قىسقا مەرزىمدى نوتتاردى) شىعارىپ, اشىق رىنوكتا وپەراتسيالار جۇرگىزىپ, كرەديتتەر بەرە باستادى.
اقشا-كرەديتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى» زاڭ (1995 ج. ناۋرىز) سەبەپشى بولدى. ول بويىنشا ۇلتتىق بانك ءوز قىزمەتىندە تاۋەلسىز جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە عانا ەسەپ بەرەتىن بولدى.
قازىرگى كەزدە تەڭگەنى اينالىسقا ەنگىزۋدىڭ ءوزى بىزگە ۇلتتىق نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋداعى العاشقى جانە ماڭىزدى قادام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن تولىقتاي تۇيسىنۋگە بولادى. دەربەس اقشا كرەديتتىك جانە بيۋدجەتتىك-سالىقتىق ساياساتتى جانە تيىسىنشە نەعۇرلىم ءتيىمدى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
تۇراقتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولۋى نارىقتىق قاتىناستاردىڭ دامۋى مەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كريتەريلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تەڭگە ەلدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ جالپى جاي-كۇيىن كورسەتەدى. تەڭگەنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ۆاليۋتاسى رەتىندە ورنىعۋى داۋ تۋدىرمايتىن فاكت.
كەز كەلگەن ۆاليۋتا ءۇشىن ەڭ باستى ماڭىزدىلىق – ونىڭ قورعالۋى. جالپى العاندا, ساتىپ الۋ قابىلەتتىلىگىنەن جانە تۇراقتىلىعىنان باستاپ قولدان جاساۋدان قورعالۋىنا دەيىنگى ماعىنادا. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستان تەڭگەسى ماقتانىش ەتۋگە تۇرارلىق. تەڭگە الەمدەگى نەعۇرلىم بارىنشا قورعالعان ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. مۇندا ەڭ وزىق تەحنولوگيالار پايدالانىلعان.
قازاقستان تەڭگەسى قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحى بار ەل ەكەندىگىن الەمگە تانىتۋدا. ەرەن ەڭبەك پەن بولاشاققا ۇمتىلىس سالتانات قۇرعان ەل رەتىندە تانىتۋدا.
– ءاربىر جەتى جىل سايىن ەلىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ديزاينىنىڭ جاڭارتىلۋى نەلىكتەن؟ انىعىراق ايتقاندا, وعان تىكەلەي سەبەپ بولاتىن ناقتى ءارى وزەكتى جاعدايلار بار ما؟
– تەحنولوگيا قارقىنداپ وزگەرۋدە, سوندىقتان ولاردان قالماۋ ءۇشىن (ەڭ باستىسى, جالعان اقشا جاساۋشىلارعا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قورعالۋىنا قاتىستى وسالدىق تابۋعا مۇمكىندىك تۋدىرماۋ), ۇلتتىق بانك جاڭادان شىعارىلاتىن ەسكەرتكىش بانكنوتتاردا قورعانىش ەلەمەنتتەرىن جەتىلدىرۋدە تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەدى.
كوشىرۋ-باسۋ سالاسىنداعى تەحنيكالىق جەتىستىكتەر جالعان بانكنوتتار دايىنداۋعا جەكەلەگەن قىلمىستىق «يكەمدىگىلى بار» ازاماتتارعا وي سالادى. وسىعان بايلانىستى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە بانكنوتتار سەرياسىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىمى بويىنشا 40 جىلدان 5-7 جىلعا دەيىن قىسقاردى, سەبەبى, جالعان اقشا جاساۋشىلاردىڭ قولدان ساپالى اقشا جاساۋىنا شامامەن وسىنداي مەرزىم جۇمسالاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
– قازاقستان ءۇشىن 2011 جىلدىڭ ماڭىزدىلىعى زور. وزىڭىزگە بەلگىلى, بيىلعى جىلى قازاقستاندىقتار مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تويلاماقشى. سوعان وراي, مەرەكەلىك ءونىم, ياعني جاڭا سيپاتتاعى تەڭگەلەر شىعارۋ ماسەلەسى جوسپارلانۋدا ما؟ ال, ەندى سول مەرەكەلىك تەڭگەلەرگە قانداي مازمۇنداعى جاڭالىقتار ەنگىزىلمەك؟
– قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بانكنوت فابريكاسى جانە تەڭگە سارايى سياقتى اقشا بەلگىلەرىن شىعاراتىن مەنشىكتى ءوندىرىس ورىندارى بار. بانكنوتتار مەن مونەتالاردى شىعارۋ, ولاردىڭ اينالىستا بولۋىن ۇيىمداستىرۋ, جالعان اقشا جاساۋشىلارمەن كۇرەس بارعان سايىن اۋقىمدى پروبلەماعا اينالۋدا. كوپتەگەن مەملەكەتتەر بانكنوتتار مەن مونەتالاردى دەربەس شىعارۋدان باس تارتۋدا, بۇل فۋنكتسيالاردى ءىشىنارا نەمەسە تولىقتاي نەعۇرلىم وزىق تەحنولوگياسى بار كومپانيالارعا بەرۋدە.
قورعالعان باسپا ونىمدەرىنە ارنالعان ەڭ جاڭا زاماناۋي لايىق باسپا جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان ۇلتتىق بانكتىڭ بانكنوت فابريكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بارلىق بانكنوتتارىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك, سول سياقتى كوممەرتسيالىق تاپسىرىستار بويىنشا باسقا دا قورعالعان پوليگرافيالىق ونىمدەردى دايىندايدى. بانكنوت فابريكاسى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزدى.
قازاقستان تەڭگە سارايى ساپاسى جاعىنان العاندا باسقا ەلدەردىڭ مونەتا سارايلارىنىڭ ايگىلى كورمەلەرىندە جوعارى باعالاناتىن جانە ماماندار مەن كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىراتىن مونەتالاردى شىعارۋدا. قازاقستان تەڭگە سارايى سونداي-اق حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزدى جانە مونەتا ونىمدەرى مەن مەملەكەتتىك ناگرادالار وندىرۋگە سەرتيفيكاتتار الدى. كاسىپورىندار شىعاراتىن ناگرادالار – الەمدىك وزىق ستاندارتتارعا ءسايكەس كەلەتىن زەرگەرلىك ونەردىڭ تاماشا ۇلگىلەرى. قازاقستان تەڭگە سارايى باسقا ورتالىق بانكتەردەن مونەتالار دايىنداۋعا ارنالعان تاپسىرىستاردان باسقا حالىقارالىق مونەتا باعدارلامالارىنا قاتىسادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ونىمدەردى شىعارۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ۇلتتىق بانك 2011 جىلعى 4 شىلدەدە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان نومينالى 10000 تەڭگەلىك ەسكەرتكىش بانكنوتتى اينالىسقا شىعاردى. بۇل بانكنوتتا جوعارى قورعالعان باسپا سالاسىنداعى قورعانىش ەلەمەنتتەرىنىڭ ەڭ سوڭعى ءازىرلەمەلەرى قولدانىلعان. بانكنوتتا تۇڭعىش رەت ءۇش قورعانىش ءجىپ قولدانىلدى, بۇل ماگنيتتىك ءجىپ, ءتۇسى قۇبىلمالى ەنى 6 مم. قورعانىش ءجىپ جانە ەنى 18 مم. ءارى مەتالل جىلتىرى بار مەتالسىزداندىرىلعان پوليمەر جولاق.
سونداي-اق, مەرەيتويلىق بانكنوتپەن قاتار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مونەتالار دايىندالىپ, 2011 جىلعى 1 قاراشادان باستاپ اينالىسقا ەنگىزىلگەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
نومينالى 50000 تەڭگە, التىننان جاسالعان, ماسساسى 1000 گرامم, تارالىمى – 100 دانا;
نومينالى 5000 تەڭگە, كۇمىستەن جاسالعان, ماسساسى 1000 گرامم, تارالىمى – 200 دانا;
نومينالى 500 تەڭگە, كۇمىستەن جاسالعان, ماسساسى 31,1 گرامم, تارالىمى – 5000 دانا;
نومينالى 50 تەڭگە, نەيزيلبەر قوسپاسىنان جاسالعان, تارالىمى – 50 000 دانا.
– الەمدىك رىنوكتا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ توڭىرەگىندەگى بولجامدارمەن بولىسسەڭىز.
– ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنداعى ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان نەگىزگى باعىتتارىنا سايكەس ۆاليۋتا ساياساتىن جۇزەگە اسىرادى. ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى ماقساتى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. تەڭگەنىڭ باعامىن قالىپتاستىرۋ ۆاليۋتاعا سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە نارىق تاسىلىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە, ۇلتتىق بانك قاجەت بولعان جاعدايدا تەڭگەنىڭ كۇرت اۋىتقۋىن رەتتەۋ ماقساتىندا ۆاليۋتا رىنوگىندا وكتەمدىكتى جۇزەگە اسىرادى.
وسىلايشا, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ الەمدىك رىنوكتاعى ءرولىن كۇشەيتۋدى ۇلتتىق بانك ورنىقتىلىعىن تۇراقتى نەگىزدە قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ىسكە اسىرادى دەپ ايتۋعا بولادى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدى ودان ءارى كۇشەيتۋ باعىتىندا جانە تەڭگەنى قولدان جاسايتىندارعا قارسى كۇرەستە قانداي ىقپالدى ءارى ۇتىمدى ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا؟
– جالعان اقشا جاساۋ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن كۇيرەتەتىن قىلمىستىڭ ايرىقشا قاۋىپتى ءتۇرى بولىپ تابىلادى. جالعان اقشا جاساۋعا قارسى ءىس-ارەكەت مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مىندەت بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ تابىستى ورىندالۋى ەل بەدەلىنىڭ جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا سەنىمنىڭ كەپىلى.
ۇلتتىق بانك جالعان مونەتا جاساۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا ءىس-شارالاردى جۇرگىزەدى:
جالعان اقشا جاساۋشىلار ءۇشىن شىعارۋ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى, ەڭبەك شىعىنىن قاجەت ەتەتىن ءارى شىعىنى كوپ قورعانىش ەلەمەنتتەرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ;
اقپاراتتىق جۇمىس, ياعني ازاماتتاردى ءوز قۇندىلىقتارىن كەز كەلگەن جوعالتۋدان قورعاۋ ماقساتىندا حالىققا قولما-قول اقشانىڭ تۇپنۇسقالىلىعىن ايقىنداۋدىڭ ادىستەرى مەن داعدىلارىن ءتۇسىندىرۋ. سوندىقتان ۇلتتىق ۆاليۋتا تەڭگەنىڭ قورعانىش ەلەمەنتتەرى بويىنشا اقپاراتتىق پلاكاتتار, پاراقتار, بۋكلەتتەر شىعارۋ بويىنشا جۇمىستار تۇراقتى جۇرگىزىلەدى.
وسىعان بايلانىستى, جوعارىدا اتاپ ايتىلعانىنداي, بيىلعى جىلى جاڭا قورعانىش ەلەمەنتى – قورعانىش ءجىبى پايدالانىلا وتىرىپ نومينالى 10000 تەڭگەلىك مەرەيتويلىق بانكنوت شىقتى.
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, تەڭگەمىزدىڭ ءتول مەرەكەسىنە جانە مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي, قازاقستاندىقتارعا قانداي ىقىلاس بىلدىرەر ەدىڭىز؟
– جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا – اجىراماس ۇعىمدار. ال تەڭگەمىزدىڭ ورنىقتى بولۋى, سونىمەن قاتار, قارجى سالاسىنىڭ تۇراقتى بولۋى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ارتتىرا تۇسەتىنى حاق.
سوندىقتان بارلىق قازاقستاندىقتاردى كەلە جاتقان ۇلكەن مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن جانە تەڭگەمىزدىڭ ءتول مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. بارشاڭىزعا زور دەنساۋلىق, بەيبىت ءومىر تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى سول مەملەكەتتىڭ بەت-بەينەسىن كورسەتىپ, مارتەبەسىن تانىتاتىن ەڭ باستى قۇرال ەكەندىگى بەلگىلى. سوعان وراي, ەڭ الدىمەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ شىعۋ تاريحىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى دايىنداپ, ياعني جاساپ شىعارۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنى ەنگىزۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ءتول ۆاليۋتاسىن قيىن دا كۇردەلى جاعدايدا دايىنداپ, قابىلداعان بولاتىن. 90-شى جىلداردىڭ باسى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بولاشاقتى ايقىنداۋ جولىنداعى شەشىمدەردى قابىلداۋدا بارىنشا قيىن كەزەڭ بولدى: ءوندىرىستىڭ كەڭ اۋقىمدى قۇلدىراۋى, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى اقشا-كرەديتتىك قاتىناستار كوللاپسى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا بارىنشا ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋ مىندەتى تۇردى. شىن مانىندە ينفلياتسيا بارىنشا قارقىن العان, ءوندىرىس قۇلدىراعان قيىنشىلىقتار كەزەڭىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ايىرباستالىمىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى. باستى نازار ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ – جاڭا ۆاليۋتانى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جەتكىزۋ, اقشا ايىرباستاۋ باستالاتىن جانە جالعاستىرىلاتىن كۇن, ايىرباستاۋ كوەففيتسيەنتى سياقتى راسىمدىك ماسەلەلەرىنە اۋدارىلدى. تەڭگە ايىرباستاۋ باستالعان ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ-اق زاڭدى تولەم قۇرالى بولدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇننەن-كۇنگە ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەردە دە سەنىمدى بەدەلگە يە بولا باستادى. ءوندىرىس دامىعان سايىن, ەلگە شەتەل كاپيتالىنىڭ اعىنى ۇلعايىپ, وتاندىق ءىرى ينۆەستورلار پايدا بولعان سايىن (زەينەتاقى قورلارى ارقىلى) ۇلتتىق ۆاليۋتا دا, سونىمەن قاتار ۆاليۋتا رىنوگى دا نىعايا ءتۇستى. سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دا سەنىم ارتتىرىلدى.
ءوز ۆاليۋتامىزدىڭ بولۋى ۇلتتىق بانككە تاۋەلسىز اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋگە ءمۇمكىندىك بەردى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا ارنالعان كرەديتتەر مەن ديرەكتيۆتىك كرەديتتەردى بەرۋ توقتاتىلدى. ەكونوميكاعا كرەديت بەرۋ فۋنكتسياسى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە تولىقتاي بەرىلدى. ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇلتتىق ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرۋمەن, ياعني ينفلياتسيا قارقىنىن باسەڭدەتۋ جانە باعامدى تۇراقتاندىرۋمەن اينالىسا باستادى. ۇلتتىق بانك قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىنان, ىشكى ۆاليۋتا رىنوگىنداعى وكتەمدىكتەردىڭ مىندەتتى رەزەرۆتەرى نورمالارىن ەنگىزۋدەن باسقا, مەنشىكتى باعالى قاعازدارىن (قىسقا مەرزىمدى نوتتاردى) شىعارىپ, اشىق رىنوكتا وپەراتسيالار جۇرگىزىپ, كرەديتتەر بەرە باستادى.
اقشا-كرەديتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى» زاڭ (1995 ج. ناۋرىز) سەبەپشى بولدى. ول بويىنشا ۇلتتىق بانك ءوز قىزمەتىندە تاۋەلسىز جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە عانا ەسەپ بەرەتىن بولدى.
قازىرگى كەزدە تەڭگەنى اينالىسقا ەنگىزۋدىڭ ءوزى بىزگە ۇلتتىق نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋداعى العاشقى جانە ماڭىزدى قادام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن تولىقتاي تۇيسىنۋگە بولادى. دەربەس اقشا كرەديتتىك جانە بيۋدجەتتىك-سالىقتىق ساياساتتى جانە تيىسىنشە نەعۇرلىم ءتيىمدى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
تۇراقتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولۋى نارىقتىق قاتىناستاردىڭ دامۋى مەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كريتەريلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تەڭگە ەلدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ جالپى جاي-كۇيىن كورسەتەدى. تەڭگەنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ۆاليۋتاسى رەتىندە ورنىعۋى داۋ تۋدىرمايتىن فاكت.
كەز كەلگەن ۆاليۋتا ءۇشىن ەڭ باستى ماڭىزدىلىق – ونىڭ قورعالۋى. جالپى العاندا, ساتىپ الۋ قابىلەتتىلىگىنەن جانە تۇراقتىلىعىنان باستاپ قولدان جاساۋدان قورعالۋىنا دەيىنگى ماعىنادا. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستان تەڭگەسى ماقتانىش ەتۋگە تۇرارلىق. تەڭگە الەمدەگى نەعۇرلىم بارىنشا قورعالعان ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. مۇندا ەڭ وزىق تەحنولوگيالار پايدالانىلعان.
قازاقستان تەڭگەسى قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحى بار ەل ەكەندىگىن الەمگە تانىتۋدا. ەرەن ەڭبەك پەن بولاشاققا ۇمتىلىس سالتانات قۇرعان ەل رەتىندە تانىتۋدا.
– ءاربىر جەتى جىل سايىن ەلىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ديزاينىنىڭ جاڭارتىلۋى نەلىكتەن؟ انىعىراق ايتقاندا, وعان تىكەلەي سەبەپ بولاتىن ناقتى ءارى وزەكتى جاعدايلار بار ما؟
– تەحنولوگيا قارقىنداپ وزگەرۋدە, سوندىقتان ولاردان قالماۋ ءۇشىن (ەڭ باستىسى, جالعان اقشا جاساۋشىلارعا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قورعالۋىنا قاتىستى وسالدىق تابۋعا مۇمكىندىك تۋدىرماۋ), ۇلتتىق بانك جاڭادان شىعارىلاتىن ەسكەرتكىش بانكنوتتاردا قورعانىش ەلەمەنتتەرىن جەتىلدىرۋدە تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەدى.
كوشىرۋ-باسۋ سالاسىنداعى تەحنيكالىق جەتىستىكتەر جالعان بانكنوتتار دايىنداۋعا جەكەلەگەن قىلمىستىق «يكەمدىگىلى بار» ازاماتتارعا وي سالادى. وسىعان بايلانىستى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە بانكنوتتار سەرياسىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىمى بويىنشا 40 جىلدان 5-7 جىلعا دەيىن قىسقاردى, سەبەبى, جالعان اقشا جاساۋشىلاردىڭ قولدان ساپالى اقشا جاساۋىنا شامامەن وسىنداي مەرزىم جۇمسالاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
– قازاقستان ءۇشىن 2011 جىلدىڭ ماڭىزدىلىعى زور. وزىڭىزگە بەلگىلى, بيىلعى جىلى قازاقستاندىقتار مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تويلاماقشى. سوعان وراي, مەرەكەلىك ءونىم, ياعني جاڭا سيپاتتاعى تەڭگەلەر شىعارۋ ماسەلەسى جوسپارلانۋدا ما؟ ال, ەندى سول مەرەكەلىك تەڭگەلەرگە قانداي مازمۇنداعى جاڭالىقتار ەنگىزىلمەك؟
– قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بانكنوت فابريكاسى جانە تەڭگە سارايى سياقتى اقشا بەلگىلەرىن شىعاراتىن مەنشىكتى ءوندىرىس ورىندارى بار. بانكنوتتار مەن مونەتالاردى شىعارۋ, ولاردىڭ اينالىستا بولۋىن ۇيىمداستىرۋ, جالعان اقشا جاساۋشىلارمەن كۇرەس بارعان سايىن اۋقىمدى پروبلەماعا اينالۋدا. كوپتەگەن مەملەكەتتەر بانكنوتتار مەن مونەتالاردى دەربەس شىعارۋدان باس تارتۋدا, بۇل فۋنكتسيالاردى ءىشىنارا نەمەسە تولىقتاي نەعۇرلىم وزىق تەحنولوگياسى بار كومپانيالارعا بەرۋدە.
قورعالعان باسپا ونىمدەرىنە ارنالعان ەڭ جاڭا زاماناۋي لايىق باسپا جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان ۇلتتىق بانكتىڭ بانكنوت فابريكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بارلىق بانكنوتتارىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك, سول سياقتى كوممەرتسيالىق تاپسىرىستار بويىنشا باسقا دا قورعالعان پوليگرافيالىق ونىمدەردى دايىندايدى. بانكنوت فابريكاسى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزدى.
قازاقستان تەڭگە سارايى ساپاسى جاعىنان العاندا باسقا ەلدەردىڭ مونەتا سارايلارىنىڭ ايگىلى كورمەلەرىندە جوعارى باعالاناتىن جانە ماماندار مەن كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىراتىن مونەتالاردى شىعارۋدا. قازاقستان تەڭگە سارايى سونداي-اق حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزدى جانە مونەتا ونىمدەرى مەن مەملەكەتتىك ناگرادالار وندىرۋگە سەرتيفيكاتتار الدى. كاسىپورىندار شىعاراتىن ناگرادالار – الەمدىك وزىق ستاندارتتارعا ءسايكەس كەلەتىن زەرگەرلىك ونەردىڭ تاماشا ۇلگىلەرى. قازاقستان تەڭگە سارايى باسقا ورتالىق بانكتەردەن مونەتالار دايىنداۋعا ارنالعان تاپسىرىستاردان باسقا حالىقارالىق مونەتا باعدارلامالارىنا قاتىسادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ونىمدەردى شىعارۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ۇلتتىق بانك 2011 جىلعى 4 شىلدەدە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان نومينالى 10000 تەڭگەلىك ەسكەرتكىش بانكنوتتى اينالىسقا شىعاردى. بۇل بانكنوتتا جوعارى قورعالعان باسپا سالاسىنداعى قورعانىش ەلەمەنتتەرىنىڭ ەڭ سوڭعى ءازىرلەمەلەرى قولدانىلعان. بانكنوتتا تۇڭعىش رەت ءۇش قورعانىش ءجىپ قولدانىلدى, بۇل ماگنيتتىك ءجىپ, ءتۇسى قۇبىلمالى ەنى 6 مم. قورعانىش ءجىپ جانە ەنى 18 مم. ءارى مەتالل جىلتىرى بار مەتالسىزداندىرىلعان پوليمەر جولاق.
سونداي-اق, مەرەيتويلىق بانكنوتپەن قاتار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مونەتالار دايىندالىپ, 2011 جىلعى 1 قاراشادان باستاپ اينالىسقا ەنگىزىلگەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
نومينالى 50000 تەڭگە, التىننان جاسالعان, ماسساسى 1000 گرامم, تارالىمى – 100 دانا;
نومينالى 5000 تەڭگە, كۇمىستەن جاسالعان, ماسساسى 1000 گرامم, تارالىمى – 200 دانا;
نومينالى 500 تەڭگە, كۇمىستەن جاسالعان, ماسساسى 31,1 گرامم, تارالىمى – 5000 دانا;
نومينالى 50 تەڭگە, نەيزيلبەر قوسپاسىنان جاسالعان, تارالىمى – 50 000 دانا.
– الەمدىك رىنوكتا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ توڭىرەگىندەگى بولجامدارمەن بولىسسەڭىز.
– ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنداعى ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان نەگىزگى باعىتتارىنا سايكەس ۆاليۋتا ساياساتىن جۇزەگە اسىرادى. ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى ماقساتى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. تەڭگەنىڭ باعامىن قالىپتاستىرۋ ۆاليۋتاعا سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە نارىق تاسىلىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە, ۇلتتىق بانك قاجەت بولعان جاعدايدا تەڭگەنىڭ كۇرت اۋىتقۋىن رەتتەۋ ماقساتىندا ۆاليۋتا رىنوگىندا وكتەمدىكتى جۇزەگە اسىرادى.
وسىلايشا, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ الەمدىك رىنوكتاعى ءرولىن كۇشەيتۋدى ۇلتتىق بانك ورنىقتىلىعىن تۇراقتى نەگىزدە قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ىسكە اسىرادى دەپ ايتۋعا بولادى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدى ودان ءارى كۇشەيتۋ باعىتىندا جانە تەڭگەنى قولدان جاسايتىندارعا قارسى كۇرەستە قانداي ىقپالدى ءارى ۇتىمدى ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا؟
– جالعان اقشا جاساۋ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن كۇيرەتەتىن قىلمىستىڭ ايرىقشا قاۋىپتى ءتۇرى بولىپ تابىلادى. جالعان اقشا جاساۋعا قارسى ءىس-ارەكەت مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مىندەت بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ تابىستى ورىندالۋى ەل بەدەلىنىڭ جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا سەنىمنىڭ كەپىلى.
ۇلتتىق بانك جالعان مونەتا جاساۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا ءىس-شارالاردى جۇرگىزەدى:
جالعان اقشا جاساۋشىلار ءۇشىن شىعارۋ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى, ەڭبەك شىعىنىن قاجەت ەتەتىن ءارى شىعىنى كوپ قورعانىش ەلەمەنتتەرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ;
اقپاراتتىق جۇمىس, ياعني ازاماتتاردى ءوز قۇندىلىقتارىن كەز كەلگەن جوعالتۋدان قورعاۋ ماقساتىندا حالىققا قولما-قول اقشانىڭ تۇپنۇسقالىلىعىن ايقىنداۋدىڭ ادىستەرى مەن داعدىلارىن ءتۇسىندىرۋ. سوندىقتان ۇلتتىق ۆاليۋتا تەڭگەنىڭ قورعانىش ەلەمەنتتەرى بويىنشا اقپاراتتىق پلاكاتتار, پاراقتار, بۋكلەتتەر شىعارۋ بويىنشا جۇمىستار تۇراقتى جۇرگىزىلەدى.
وسىعان بايلانىستى, جوعارىدا اتاپ ايتىلعانىنداي, بيىلعى جىلى جاڭا قورعانىش ەلەمەنتى – قورعانىش ءجىبى پايدالانىلا وتىرىپ نومينالى 10000 تەڭگەلىك مەرەيتويلىق بانكنوت شىقتى.
– بيسەنعالي شامعالي ۇلى, تەڭگەمىزدىڭ ءتول مەرەكەسىنە جانە مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي, قازاقستاندىقتارعا قانداي ىقىلاس بىلدىرەر ەدىڭىز؟
– جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا – اجىراماس ۇعىمدار. ال تەڭگەمىزدىڭ ورنىقتى بولۋى, سونىمەن قاتار, قارجى سالاسىنىڭ تۇراقتى بولۋى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ارتتىرا تۇسەتىنى حاق.
سوندىقتان بارلىق قازاقستاندىقتاردى كەلە جاتقان ۇلكەن مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن جانە تەڭگەمىزدىڭ ءتول مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. بارشاڭىزعا زور دەنساۋلىق, بەيبىت ءومىر تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.
