ءيا, شاھاردىڭ «سەمەي» دەپ جاڭادان اتالۋى حالىق رۋحىن كوتەرگەن ءمانى زور شەشىم بولدى. وسىندايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ «قازاقتىڭ تاريحي تامىرىن جالعاعان, ءداستۇر مەن ەلدىكتى ۇيلەستىرگەن تۇركىستان مەن سەمەيدىڭ ورنى قاشاندا بولەك!» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى ويىما ورالا بەرەدى.
قالا اتاۋى وزگەرگەننەن كەيىن, ونىڭ زاتىن, سونىڭ ىشىندە ءتولتاڭباسىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تۋىندادى. ارينە, ەلباسىنىڭ تاعى ۇسىنىس بەرۋىن كۇتىپ وتىرۋ جاراماس. جەرگىلىكتى تاريحشىلار مەن شىعارماشىلىق ادامدارى, كونەكوز قاريالار مەن مەكەمە باسشىلارى ورتاق ۇسىنىس جاساسا, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى سوزبۇيداعا سالمايتىنى انىق. ويتكەنى يگى باستاما جالعاسىن تاۋىپ جاتسا نەسى ايىپ؟!
باسقا قالالاردىڭ ءتولتاڭباسى الدەقاشان وزگەرتىلگەنىمەن, سەمەيدىڭ جاڭا ءتولتاڭباسى جوق. ەسەسىنە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارى بولعان داۋىردە قولدانىلعان قالا گەربى ءالى دە زاڭسىز اينالىمدا ءجۇر. بۇل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ عوي. الاشوردا تۋ تىككەن سەمەي قالاسى ءتولتاڭباسىنىڭ ماسەلەسى وتتىڭ باسى, وشاقتىڭ قاسىنداعى اڭگىمەگە يتەرە سالاتىن ۇساق-تۇيەك ەمەس, مۇندا قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى بار. سوندىقتان سەمەيگە تاۋەلسىزدىگىمىزدى تايعا تاڭبا باسقانداي ايعاقتاپ تۇراتىن ءتولتاڭباسى كەرەك. ابايداي الىپتىڭ, شاكەرىمدەي شەجىرەنىڭ, مۇحتار مەن قايىمداي قازاقتىڭ قايسار ۇلدارىنىڭ تالبەسىگىنە اينالعان كيەلى مەكەندە پاتشالىق گەرب نەگە زاڭسىز اينالىمدا ءجۇر؟ تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىر وتكەنىمەن ەسكى قۇلدىق تاڭباسىنداي كوشەلەردە سامساپ تۇر. ال سەمەي قالالىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايدار سادىرباەۆ «بۇل زاڭدى گەرب ەمەس. سوندىقتان كىم قالاي پايدالانامىن دەسە دە ءوزى بىلەدى» دەيدى. وۋ, «گەرب» دەگەن قالانىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ايتقانداي, قايدا قويعىسى كەلسە دە قويا بەرەتىن «ساۋدا بەلگىسى» ەمەس قوي. بۇل ساياسي جانە يدەولوگيالىق مانگە يە مەملەكەتتىك ءرامىز ەمەس پە؟! سەمەيدەن باسقا قالالار مەن اۋداندار ءتولتاڭبالارىن تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا ساي جاڭارتىپ الدى. ال سەمەيدىڭ ءتولتاڭباسىن جاڭارتۋ ءىسى قالا باسشىلارىنىڭ قاساڭ كوزقاراسىن تانىتىپ, قوزعالمايتىن قارا تاس سياقتى ءالى تۇر!
قازاقستان ءۇشىن سەمەيدىڭ ورنى ايرىقشا. بۇل – ەجەلدەن ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني استاناسى سانالاتىن كيەلى مەكەندەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا قالانىڭ جاڭا ءتولتاڭباسىن بەكىتۋ زامان تالابى. جالپى, سەمەيدىڭ ءتولتاڭباسىن جاڭارتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلگەنىنە بيىل 16 جىلدىڭ ءجۇزى بولادى ەكەن. العاش رەت 2001 جىلى «سەمەيگە جاڭا ءتولتاڭبا قاجەت!» تاقىرىبىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزگەن ەدىك. وسى جىلدار ارالىعىندا 20 مارتە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسقوسۋلار ۇيىمداستىرىلىپ, 35 ماقالا جازىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 26 جىلىنىڭ ىشىندە قالا جەتەكشىلىگىنە تاعايىندالعان 9 اكىمنىڭ التاۋىنىڭ الدىندا بولدىق. بىراق بارلىق ۇسىنىسىمىز ناتيجەسىز اياقتالدى. ەگەر سەمەي قالاسىنىڭ جاڭا ءتولتاڭباسى قابىلدانسا, پاتشالىق گەربتىڭ اتى دا, زاتى دا كوزدەن كەتىپ, كوڭىلدەن ۇمىت بولار ەدى. قالا اكىمدىگى ەكى رەت زاڭدى تۇردە بايقاۋ وتكىزگەنىمەن جەڭىمپاز بولعان جاڭا ءتولتاڭبانى قابىلداۋ ماسەلەسىن ءتۇرلى جەلەۋمەن كەشىكتىرە بەردى. مۇنىڭ استارىندا كەيبىر جات پيعىلداعى توپتاردىڭ قالانىڭ 300 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ نيەتى بولۋى مۇمكىن. قازىرگى قالا اكىمى ەرماك ساليموۆ تە ءوز سوزىندە «سەمەيگە 1000 جىل ەكەنىن دالەلدەي الماساڭىزدار, وندا 300 جىلدىقتى تويلايمىز!» دەپ قالدى. قالا بيلىگى وسى مالىمدەمەسى ارقىلى تۇرعىندار اراسىنا سىنا قاققانداي. بۇل ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلە بولعاندىقتان مۇنداي باستامالارعا اباي بولۋىمىز كەرەك. ياعني, وتارلاۋشىلاردىڭ بەكەت سالعان جىلىن اتاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق.
قالا تاريحىن قازىرگى سەمەيدىڭ ورنىندا تۇرعان (840-950 جىلدار) قيماق قاعاناتىنىڭ استاناسى بولعان قيماقيا قالاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان كەزىنەن باستاماي (قاراڭىز: «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى», 10- توم, «سەمەي», 114-بەت, 6-توم, «قيماق قاعاناتى», 557-بەت), كەرىسىنشە قالادان 18 شاقىرىم جەردەگى (قازىرگى «ستارايا كرەپوست» ەلدى مەكەنى) وتارلاۋشى پاتشا اسكەرىنىڭ ات قوراسى مەن ميسسيونەرلەرىنىڭ تۇراعى بولعان «سەم پالات» بەكەتى كەزىنەن باستاۋ تاريحىمىزعا جاسالعان قيانات. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا, سەميپالاتنىي بەكەتى سۋ تاسقىنىنا ءجيى ۇشىراعاندىقتان, بۇگىنگى سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعان ورنىنا 1776 جىلى كوشىرىلىپ تۇراقتاپ قالادى. بۇل تۋرالى سول كەزدە سەمەي جەرىنە كەلىپ, «جەتى ساراي» اتالعان بۋددا عيباداتحاناسىنىڭ قيراندىلارىن كورگەن ورىس زەرتتەۋشىسى پ.س.پاللاس ءوز كۇندەلىگىندە «سەم پالات» – قازىرگى «ستارايا كرەپوست» اتالاتىن جەردە سالىنعان. دولون, بەلوكامەنكا, ستەكليانكا, گلۋحوۆكا سياقتى قاراپايىم ورىس بەكىنىس-ستانيتساسىنىڭ ءبىرى. ەرەكشەلىگى, «سەم پالاتتىڭ» «جەتى سارايعا» بايلانىستى اتالۋى عانا جانە «سەم پالات» قازىرگى سەمەيدىڭ ورنىنداعى بەكىنىس ەمەس» دەپ جازادى. وسى ارادا «سەم پالات» (جەتى شاتىر) پەن «سەم پالاتا» (جەتى ساراي) سوزدەرىنىڭ ۇقساستىعىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. جالپى, ورىس اسكەرى كەلەردىڭ الدىندا بۇل جەردە (1635-1758 جىلدارى) قالماقتىڭ زوردشينحيد قالاسى تۇرعان ەدى. بۇل قالاشىق جوڭعار مەملەكەتى كۇيرەگەن سوڭ, ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان بولاتىن. اتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, سەمەي قالاسىنا 300 جىل ەمەس, 1177 جىل بولادى.
سوندىقتان جوعارىداعىداي ءۇستىرت شەشىم قابىلداماس بۇرىن, كاسىبي تاريحشىلار مەن ارحەولوگتاردان جاساقتالعان زەرتتەۋ توبىن قۇرىپ, عىلىمي ناتيجەلەردى قوعامعا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل تاراپتا سەمەيلىك عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇزاق جىلداردان بەرى ناتيجەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. وسى رەتتە قالا تاريحىنىڭ كونە باستاۋى تۋرالى ارحەولوگ ا.يسين, تاريحشى م.كارىموۆ, ولكەتانۋشى ءا.سادۋاقاسوۆ باستاعان كاسىبي ماماندار دا كوتەرگەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ء«اربىر جۇرت تاريحتان وزىنشە تاعىلىم الادى, بۇل – اركىمنىڭ ءوز ەركىندەگى شارۋا. بىرەۋگە ءوزىڭنىڭ كوزقاراسىڭدى ەرىكسىز تاڭۋعا ەشقاشان بولمايدى. بىزگە تاريح تۋرالى وزدەرىنىڭ سۋبەكتيۆتى پايىمدارىن تىقپالاۋعا دا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق», دەدى. ءبىزدىڭ قالالارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقاندىقتان تاريحي جاستارى دا شامالاس. ياعني, مىڭجىلدىق تاريحتى حالىقارالىق قوعامداستىققا دالەلدەنگەن تۇركىستان, تاراز, الماتى قالالارىن اتاساق تا جەتكىلىكتى. سەمەي قالاسىنىڭ جاڭا ءتولتاڭباسىندا دا وسى كونە تاريح كومبەسى كورىنىس تاپسا دەيمىز.
ايدىن ىرىسبەك ۇلى,
«تۋعان قالام – سەمەيىم!» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى
سەمەي
