– قايرات ەرمەك ۇلى, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ جۇمىس ىستەگەنىنە ءبىر جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ جاڭا 2018 جىلعى قاڭتاردا ەلىمىز كەڭەسكە توراعالىق ەتەدى. قازاقستان تاراپى قانداي ماسەلەلەردى قاراستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر؟
– ەلىمىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىندا ۇيىمنىڭ كوپتەگەن وتىرىستارىنا, اشىق پىكىرتالاستارى مەن بريفينگتەرىنە قاتىستى. سونىمەن قاتار بىرقاتار بەيرەسمي كونسۋلتاتسيالارعا, كەڭەسكە تۇراقتى ەمەس مۇشە ەلدەر بىرلەستىگىنىڭ كەزدەسۋىنە اتسالىستى. قازاقستان دەلەگاتسياسى كەڭەستىڭ ءتۇرلى كوميسسيالارى قۇرامىندا كولۋمبيا, گايتي, ورتالىق, باتىس جانە شىعىس افريكا ەلدەرىنە, ادديس-ابەباداعى افريكا وداعىنىڭ شتاب-پاتەرىنە, اقش باسشىلىعىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ۆاشينگتون قالاسىنا ىسساپارمەن بارىپ قايتتى. ەلىمىزدىڭ وكىلدىگى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارى سەكىلدى ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلداۋعا مازمۇندى ۇلەس قوستى.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىنداعى قازاقستاننىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – الەمدىك سوعىس قاۋپىنىڭ الدىن الۋ. بۇدان بولەك ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى پاراديگمالىق مانيفەسىندە ايتىلعان بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعىنا وراي 2045 جىلى جانجالسىز الەم قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋ دا نەگىزگى باعىتتىڭ قاتارىندا. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ ماسەلەسىن, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جانجالدار مەن شيەلەنىستەردى شەشۋگە بىرلەسە ۇمتىلۋى كەرەك.
2018 جىلعى قاڭتاردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نيۋ-يوركتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» تاقىرىبىندا پىكىرتالاس ۇيىمداستىرۋ جوسپاردا بار. سونداي-اق سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ءابدىراحمانوۆتىڭ توراعالىعىمەن «قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءوزارا تاۋەلدىلىگىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە اۋعانستان مەن ورتالىق ازياداعى ايماقتىق سەرىكتەستىكتى قۇرۋ» تاقىرىبىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءجارىسسوزى وتپەك. شاراعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جانە اۋعانستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قاتىسادى. ءجارىسسوزدىڭ ناتيجەسى بويىنشا قورىتىندى قۇجات ازىرلەنەدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ال قاڭتاردىڭ سوڭىنا تامان تاياۋ شىعىس ماسەلەسى بويىنشا توقساندىق ءجارىسسوز وتەدى.
– قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قازاقستاننىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – الەم نازارىن ورتالىق ازيانىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنە اۋدارۋ. وسى تۇرعىدان العاندا ەلىمىز العا قويعان ماقساتىنا قانشالىقتى جەتە الدى؟
– ورتالىق ازيا ماسەلەسى – دەلەگاتسيامىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى باسىمدىعى. قازاقستان تاراپى ورتالىق ازيا جانە اۋعانستاندى بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇلگىسىنە اينالدىرۋدى كوزدەيدى جانە وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ورتالىق ازيا ايماعىنان سايلانعان تۇڭعىش مەملەكەت ەكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىز ايماقتاعى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. ءارى حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىن وڭىرگە اۋدارۋ ماقساتىندا قك-ءنىڭ بۇكىل مۇمكىنشىلىگىن پايدالانامىز.
اتالعان باسىمدىقتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ايماقتاعى تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەمىز. قازاقستان ءۇشىن كورشى اۋعان ەلىنىڭ بەيبىت ءومىر سۇرگەنى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, الەۋەتىنىڭ كۇشەيۋى, قاۋىپسىز بولۋى ماڭىزدى. سوندىقتان الەم نازارىن وسىعان اۋدارۋعا تالپىنامىز. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدىڭ دەلەگاتسياسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ اۋعانستان مەن تاليبان بويىنشا 1988 كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
2017 جىلى قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 72-شi سەسسياسىنىڭ اياسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. كەزدەسۋ ناتيجەسىندە باس اسسامبلەيا شەڭبەرىندە العاش رەت ورتالىق ازيا ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەسجاقتى بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلداندى. قۇجاتتا تاراپتار وڭىرلىك ماسەلەلەردى تەڭدىك, ءوزارا تيىمدىلىك جانە بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن قۇرمەتتەۋ نەگىزىندە ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار جيىندا ايماقتاعى ماسەلەلەردى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وزدەرى شەشۋگە قابىلەتتى ەكەنى ايتىلدى. مينيسترلەر ەكىجاقتى دەڭگەيدە جانە حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە لاڭكەستىككە, ەكسترەميزمگە, زاڭسىز كوشى-قونعا, ادام ساۋداسىنا, ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا, زاڭسىز قارۋ-جاراق ساۋداسى مەن ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار 27 قاراشادا, قازاقستان, گەرمانيا جانە اۋعانستان دەلەگاتسيالارى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ارريا فورمۋلاسى بويىنشا «اۋعانستان ءۇشىن سەرىكتەستەر: ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى» تاقىرىبىندا ءماجىلىس وتكىزدى. اتالعان شاراعا قاتىسۋشىلار اۋعان تاراپىنا ەكونوميكالىق قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار ءبولۋ قاجەتتىگىن سوزگە تيەك ەتىپ, بۇل وسى ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا قول جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەندىگىن جەتكىزدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسيالارى ءوز ەلدەرىنىڭ اۋعانستانمەن ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن جانە بۇل ولاردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەتىنىن العا تارتتى.
– ەلىمىز افريكا ەلدەرىنىڭ ماسەلەلەرىن دە كوتەرۋدى ماقسات ەتكەن. بۇل باعىتتا قانداي ءىس-شارالار اتقارىلدى؟
– افريكادا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى جۇمىسىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەنى ەلباسى ەلىمىزدىڭ بۇۇ قك قۇرامىنداعى بەسىنشى باسىمدىعى رەتىندە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا قازاقستان افريكا وداعىنا بايقاۋشى مەملەكەت رەتىندە قاتىسادى جانە قك-ءنىڭ سومالي/ەريترەيا بويىنشا كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە قۇرلىقتاعى تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ءىس-قيمىلدارعا ۇلەس قوسىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلەلەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى وسى افريكاداعى شيەلەنىستەرگە ارنالعان. سولاردىڭ ىشىندە سۋدان مەن وڭتۇستىك سۋدان, ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, بۋرۋندي, مالي, ليۆيا, سومالي سەكىلدى بىرقاتار مەملەكەتتەردەگى ۇزاققا سوزىلعان جانە شيەلەنىسكە تولى قاقتىعىستارعا ءجىتى كوڭىل بولىنگەن.
افريكانىڭ ءبىزدىڭ ەلدەن گەوگرافيالىق الىستىعىنا قاراماستان, قازاقستان دەلەگاتسياسى وسى ماسەلەلەر بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسادى. جىل باسىنان بەرى قازاقستاندىق دەلەگاتسيا افريكا ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەستىڭ قوسالقى ورگاندارىنىڭ, اسىرەسە سومالي/ەريترەيا كوميتەتىنىڭ شەڭبەرىندە بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار اتالعان تاقىرىپ بويىنشا بىرقاتار قارارلاردى ازىرلەۋ مەن كەلىسۋ جۇمىسىنا قاتىسىپ, بارلىق كەزدەسۋلەر مەن كونسۋلتاتسيالاردا ءسوز سويلەدى. كەڭەس چاد كولى ايماعىنا (نيگەريا, نيگەر, كامەرۋن, چاد) جانە ساحەل ايماعىنا (مالي, ماۆريتانيا, بۋركينا-فاسو) جۇزەگە اسىرعان ەكى دالالىق ساپاردىڭ, سونداي-اق سۋدان ەلىنە ساراپشىلار دەڭگەيىندەگى ساپاردىڭ ناتيجەلەرى افريكاداعى نەگىزگى پروبلەمالار مەن جانجالداردىڭ تۇپكى سەبەپتەرى ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاننىڭ پروبلەمالارىنا ۇقساس ەكەنىن كورسەتتى.
چاد كولىنىڭ القابىنا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دەلەگاتسياسى تۇڭعىش رەت ىسساپارمەن باردى. ءبىز مۇنى بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرلىك كۇشتەرىن باقىلاۋ ءۇشىن ەمەس, ايماقتا قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىن اۋدارۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىردىق. سەبەبى چاد كولىنىڭ ماڭىنداعى مەملەكەتتەردە قاۋىپسىزدىك, تۇراقتى دامۋ جانە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى كۇيىپ تۇر. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا, كەڭەس ايماقتىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە ۇلەس قوساتىن ءتيىستى قارار قابىلدادى.
جالپى, قازاقستان ايماقتاعى «بوكو حارام» جانە سيريا مەن يراكتا جەڭىلىس تاۋىپ, افريكاعا نازار اۋدارعان باسقا دا تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ءۇشىن افريكا وداعىنىڭ باستامالارىن, ونىڭ ىشىندە تەرروريستەرگە جانە ترانسشەكارالىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس جونىندەگى ساحەل ايماعى بەس مەملەكەتىنىڭ بىرلەسكەن كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋىن جانە ىسكە قوسىلۋىن تولىقتاي قولداپ, قك-ءنىڭ ءتيىستى قارارلارىن ازىرلەۋگە اتسالىستى.
افريكاداعى قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانجالداردىڭ تۇپكى تامىرلارىن, ونىڭ ىشىندە سۋ مەن جەر رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن, كەدەيلىك, جۇمىسسىزدىق پەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ قاجەتتىگى انىق. وسى سەبەپتەن قازاقستان افريكانىڭ شولەيت ايماقتارىندا ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە اتسالىسۋدا. ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سوماليدە «گۋرۋ ۋەين اۋدانىندا تازا سۋ جانە سۋعا قاۋىپسىز قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ» جانە «يوحارە اۋدانىن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ» اتتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 215 مىڭ اقش دوللارىن ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
وسىمەن عانا شەكتەلمەي, قازاقستان افريكاداعى بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىنا دا تىكەلەي قاتىسۋدا. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاندىق اسكەري باقىلاۋشىلار بۇۇ-نىڭ «باتىس ساحاراداعى رەفەرەندۋمدى باقىلاۋ ارقىلى بەيبىتشىلىكتى قولداۋ» جونىندەگى (MINURSO) ميسسياسىندا قىزمەت ەتەدى. كەلەر جىلى ءبىزدىڭ بىتىمگەرشىلەر بولىمشەسىن تاعى ءبىر بۇۇ ميسسياسىنا ەنگىزۋ جوسپاردا بار.
جالپى العاندا, افريكانىڭ ەرەكشە زور الەۋەتى بار ەكەنىن جانە الداعى ۋاقىتتا وسى قۇرلىق الەم ەكونوميكاسىنىڭ باستى قوزعالتقىشى بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەستە ساقتاۋ كەرەك. بۇل الەۋەتتى ىسكە اسىرۋ جانە افريكانىڭ قازىرگى پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر مەن بۇۇ مەكەمەلەرىنىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلى تالاپ ەتىلەتىنىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت.
– ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بىلتىر قاڭتاردا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ارناعان ساياسي ۇندەۋىندە جەتى باسىمدىقتى اتادى. سولاردىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ. وسى باسىمدىقتىڭ ورىندالۋى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعىنا وراي يادرولىق قارۋسىز الەمگە قول جەتكىزۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. ماسەلەن, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 1540, 1718 جانە 2231 قارارلارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلەمىز. سونىمەن قاتار يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيانىڭ, يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ شارتى مەن يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ شارتىنىڭ ءتيىستى ەرەجەلەرى ساقتالىپ وتىر. قازاقستان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن سىناۋ سالدارىنان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىز تاريحي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, كحدر-دىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىن كوپ مارتە بۇزۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان كەزەڭدە ءوز ۇستانىمىنان باس تارتپايدى. وسىعان سايكەس سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى وتىرىستا ءبىزدىڭ ەل قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىن قولداپ داۋىس بەردى.
جالپى, بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى باستاما قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل ماسەلەنى بۇۇ الاڭىندا دايەكتى تۇردە ايتىپ وتىرامىز. 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ تۋرالى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيانى قابىلدادى. بيىل يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ شارتى (ياقتش) ماقۇلداندى. بۇل حالىقارالىق كەلىسىم ءبىزدىڭ دەكلاراتسيامىزعا دەمەۋ بەرىپ, يادرولىق قارۋدى جاساۋ, سىناۋ, ساقتاۋ, قول جەتكىزۋ جانە قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىنە تۇبەگەيلى تۇردە تىيىم سالۋدى كوزدەيدى. قازاقستان بۇل قۇجاتتىڭ ازىرلەنۋىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ, ونىڭ قابىلدانۋىنا داۋىس بەرگەن 122 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا بولدى.
بىلتىر وسكەمەندە اشىلعان اەحا (ماگاتە) تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى وسى سالاداعى ماڭىزدى تاريحي وقيعا سانالادى. قازاقستان ءاردايىم يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەر تۋرالى يدەيانى بەلسەندى قولداپ, وسى كۇنگە دەيىن ۇيىمداستىرىلعان بارلىق وتىرىستارعا تۇراقتى تۇردە قاتىسىپ كەلدى. ءتورتىنشى يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى بارشانىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان بولاتىن. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە قازاقستاندىق تاراپ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بويىنشا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە كەزدەسۋلەر وتكىزۋ ءداستۇرىن قايتا جاڭعىرتۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. قازاقستان بۇۇ الاڭىندا بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن وسى ماسەلە بويىنشا ۇيلەسىمدى ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ بارلىق مۇمكىن امالدارىن تالقىلاپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
