01 قاڭتار، 2018

ىنساپ پەن ىسىراپ

2931 رەتكورسەتىلدى

ىقىلىمنان كەلە جاتقان ىنساپ دەگەن ۇعىم-تۇسىنىك بار. بىلە بىلگەنگە ىنساپتىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ. ءار­بىر ىزگىلىكتى ءھام يماندى ادامنىڭ ومىر­لىك مۇراتىنىڭ، ادامشىلىق قا­عي­داسىنىڭ التىن ارقاۋى وسى ىن­ساپ دەپ بىلگەنىمىز ابزال. اتا قا­زاق: «ىنساپسىزدا ۇيات بولمايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. حاكىم اباي: «ىن­ساپ، ۇيات، تەرەڭ وي – اقىل، زەينەت، ءبىلىپ قوي» دەپ قاي­ىرعان. ولاي بول­سا، ادام بويىن­دا­عى ەڭ اسىل قا­سي­ەت­تەردىڭ قاتا­رىن­دا دا وسى ىنساپ، ىن­ساپتىلىق تۇرماق.

دەمەك، ىنساپسىز يماننان قالاس. ىنساپسىزدىڭ ىندىنى جامان، تويىمسىز، قوماعاي كەلەدى. ىنساپ بولماعان جەردە ىرىس پەن بەرەكە تۇراقتامايدى. ىنساپسىزدار بايلىققا عانا ەمەس، اتاق پەن داڭققا، كۇپسىنگەن بوس ماقتانعا دا قۇمار. وسىنداي قۋىس كەۋدەلەر اباي ايتاتىن بەكەر مال شاشپاققا، ىسى­راپشىلىققا جول بەرەدى.

قازىرگى داۋ­لەتتىلەردىڭ دەنى دۇنيە-مالدى بى­لاي­عى جۇرتقا مەن سوندايمىن دەپ ماقتانىپ اتاق شىعارۋ ءۇشىن شاشاتىن عادەت تاپتى. ءسويتىپ، ىنساپسىزدىقتان ىسىراپقورلىقتى تۋىنداتۋدا. «اتتىعا ىلەسەمىن دەپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەيدى. سول ايتپاقشى، وسىنداي داڭقويلىق پەن داراقىلىقتان شىعىنعا باتىپ، قارىزعا كىرۋ قازىرگى الەمدىك قارجى قيىندىعىنىڭ زامانىندا «اپام تويعا بارادى، مەن دە بارامىننىڭ» كەرىمەن دىردۋعا ىلەسكەن كوپ قازاققا وڭاي سوعىپ وتىرماعانىن دا ايتۋ پارىز.

ەلىمىزدە مىڭ-ميلليونداعان دوللار اقشا نەشەمە ءتۇرلى سالتاناتتاردى، اس پەن تويدى وتكىزۋگە سۋشا اعىپ، ەش ءمان-ماعىناسىز جۇمسالىپ جاتقانى اسا قىنجىلارلىق جاعداي. وسى كەلەڭسىز الەۋمەتتىك قۇبىلىستىڭ اۋقىمى بارعان سايىن اسقىنىپ بارادى. اسىرەسە، شەن-شەكپەندىلەر، بايباتشالار، اتاقتى ادامدار استا-توك سالتاناتتى تويلار وتكىزۋگە قۇمار. ولاردىڭ كوزدەگەنى – داڭق، ىزدەگەنى – باقتالاستىق پەن باسەكە. سەنگەن سەركەم دەپ جۇرگەن بۇل ادامدار جالپى كوپشىلىككە پاراساتتىلىق، مادەنيەتتىلىك پەن ۇنەمشىلدىك ۇلگىسىن كورسەتۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە، جۇرتتى جالعان نامىسقا، كوزسىز ەلىرمەگە جەتەلەپ، جارعا جىعادى. وزدەرى توي-تو­مالاقتان باسقا، قىمبات كولىكتەر، شەت­ەلدەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر، حان سا­راي­ىنداي عيمارات-ۇيلەر، تاعى باسقا دۇ­نيە-مۇكاممال ساتىپ الۋعا قاپ-قاپ اق­شا جۇمسايدى.

اقشالى ازاماتتارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ وي ورەسى، اقىل-پاراساتى بەس كۇندىك جالعاننىڭ ارزانقول قىزىعىنان، اكاكۋ-ساكاكۋدەن، ودان قالدى، تويشىل­دىق پەن توعىشارلىقتان اسپاي جاتقانى وكى­نىشتى. ولار كەرگىپ سويلەيدى، كەر­دەڭ­دەپ جۇرەدى، قىمبات كولىك مىنەدى، بى­راق وزدەرى ىندىن مەن قۇلقىننىڭ قۇ­لىنا اينالعانىن، ادامي تۇرعىدان ازىپ-توزىپ بارا جاتقانىن بىلمەيدى. ءبىزدىڭ داۋلەتتى وتانداستارىمىزدىڭ «قايىرىمدىلىعى» وزىنشە ءبىر جوسىن: ولار توي-سالتاناتىنا، تۋعان كۇندەرىنە الدەبىر رەسەي جۇلدىزىن كول-كوسىر اقشا تولەپ الدىرتا سالادى، ايتپەسە سۇي­­ىكتى كوڭىلدەسىنە جەكە ءۇي سىيلاپ جى­بەر­ۋ دە تۇككە تۇرمايدى. وسىنداي ويسىز ىسىراپتىڭ ءبارى، اينالىپ كەلگەن­دە، قازاق مەنتاليتەتىنىڭ تۇپقازىق ءت­ى­نى سا­نالاتىن ىنساپتىڭ الگىندەي اعاي­ىن­داردا ازايعانىن، ءيا بولماسا مۇلدەم جوقتىعىن كورسەتەدى.

قازاق «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەپ تەگىن ايتپاعان. اشقۇرساق جۇرسەك تە، ءيىنىمىز جۇدەسە دە تويشىل حا­لىقپىز عوي، قازاقتىڭ تويى تاۋسىلما­سىن دەپ تويشىلدىعىمىزعا شاڭ جۋ­ىتپايمىز. ءيا، قازاقتىڭ تويشىل حا­لىق ەكەنى راس. بىراق بۇرىنعى تويلار ويشىل تويلار بولاتىن. ول تويلاردىڭ ءسانى مەن سالتاناتى سالت-داستۇرىمىزبەن سا­باقتاسىپ، بوس دابىرا مەن داڭعازاعا جول بەرىلمەيتىن.

بۇگىندە بىزگە، اسىرەسە، ۇيلەنۋ ءھام مەرەي تويلارىنىڭ تاعىلىمى مەن تارتىم­دى­لىعى ازايىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. قا­زاقتىڭ ادەمى تويشىلدىعى مەن ءايبات قوناقجايلىعى اسىرە تويشىلدىق پەن اسىرە قوناقجايلىققا اينالىپ بارا جاتقان سىڭايلى.

بۇل نەدەن كورىنەدى؟ شامامىز كەل­سىن-كەلمەسىن تىراشتانىپ، تاعى دا جال­عان نامىسقا شاۋىپ، استا-توك توي جا­ساۋ­عا دايىن تۇرامىز. كورپەگە قاراي كو­سىلمەي، ول ءۇشىن بانكتەن ميلليونداپ نەسيە الامىز. قارا جولىنان شاڭ بۇر­قى­راعان اۋىلداردىڭ وزىنە كۇيەۋ مەن قا­لىڭدىقتى جالعا العان ليمۋزينداتىپ كىرگىزەتىن بولدىق. وسىنداي ءراسۋالانۋ ءوزىن اقتاسا جاراپتى-اۋ. ميلليونداپ العان نەسيەنىڭ ۇستەمە پايىزىنان دا قۇتىلماي جاتىپ الگى اق نەكەنىڭ اراسىنا سايتان كىرىپ، جاس جۇبايلاردىڭ اجىراسقانىن ەستۋ قانداي اۋىر، نەتكەن وكىنىش.

قورلىقتىڭ كوكەسىن نەشە مىڭ دوللار­عا جالداعان، قىزمەتىن بۇلداعىش ام­بە بۇلدانعىش كىشىگىرىم «جۇلدىز» اسا­با­لاردان كورەمىز. تويدان تويعا كوش­كەن جاتتاندى، جىلتىر كوكەمىلجىڭ سوز­دەرى جالىقتىرىپ-اق جىبەرەدى. اۋزى­نا كەلگەندى كوكيدى. ويىن ويناتامىز دەپ، تويدى كوڭىلدى قىلعانسىپ كورگەن­سىز­دىككە، ادەپسىزدىككە سالىنادى، ۇلكەن وتىر-اۋ، كىشى وتىر-اۋ دەمەيدى. ەكى جاق­تىڭ دا قۇدالارى ءوز تويلارىنىڭ شىر­قىن وزدەرى بۇزا الماي، بەتتەرىن باسىپ، ونداي ابەس ەرسىلىكتەرگە ارەڭ شىداپ وتىرارىن دا تالاي بايقاپ ءجۇرمىز.

داندايسىتقان داڭعوي دا داراقى ىنساپسىزدىق نە ىستەتپەيدى؟ اقشانى دا شاشادى، ەلگە كۇلكى دە قىلادى. جەردەگى كوشە قوزعالىسىن توقتاتقان توي ەسكورتى جايىنا قالىپ، ەندى جاس جۇبايلار تىكۇشاقپەن اسپان تورىندە سالتاناتپەن سامعايتىندى شىعارىپتى. ايتەۋىر، ءتۇبى قايىرلى بولسىن.

قورعانبەك امانجول،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار