ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىنە قيانات جاساپ, زورلىق كورسەتۋى بۇگىنگى دامىعان, مادەنيەتى قالىپتاسقان, ساناسى ءوستى دەگەن قوعامنىڭ وزىندە توقتاعان جوق. زورلىق-زومبىلىقتى اشكەرەلەپ جاريالاناتىن ۆيدەولار مەن ماقالالار قوعامنىڭ الدىنا كۇن سايىن وتكىر سۇراق قويادى. ءسىرا, بۇل تاقىرىپتى ساتيرالىق-انتيۋتوپيالىق «زاۆودنوي اپەلسين» رومانى ارقىلى ەڭ تەرەڭ جازعان ەنتوني بيوردجەسس شىعار.
ەنتوني بيوردجەسس 1917 جىلى مانچەستەردە دۇنيەگە كەلىپ, 1993 جىلى لوندوندا ومىردەن وزعان اعىلشىن جازۋشىسى. ادەبيەتتانۋشى, جۋرناليست. مۋزىكاعا دا قىزىعىپ, ءتىپتى, وپەرا جازىپ, ساحنالاعان. شەكسپير مەن دجويستىڭ شىعارماشىلىعىن اسا قىزىعۋشىلىقپەن زەرتتەگەن. دجويستىڭ ءتىلىن ەڭ جەتىك تۇسىنگەن جانە ونى ءوز شىعارماشىلىعىندا پايدالانعان جازۋشى رەتىندە جوعارى باعالانادى. وسى كۇندە كلاسسيكتەردىڭ قاتارىنا ەنگەن الەمنىڭ ۇزدىك جازۋشىلارىنا ەنتونيدىڭ زامانداس رەتىندە بەرگەن باعاسى ادەبيەتسۇيەر قاۋىمنىڭ كادەسىنە جارار دەپ ۇسىنامىز.
– ءسىز ءوز تۋىندىڭىزداعى باستى كەيىپكەر دجويستى ەلىكتەۋشى وبراز رەتىندە قولدانا وتىرىپ, ءوزىڭىزدى «گراب-ستريتتەگى جازۋشىسىماق» رەتىندە كورۋىڭىزدىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر قايشىلىق بار دەپ ويلامايسىز با؟
– قانداي قايشىلىق؟ مەن دجويسقا ەشقاشان ادەبي وبراز رەتىندە قاراعان ەمەسپىن. مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدا دجويسقا ەلىكتەيتىن كەيىپكەرلەر جوق جانە وعان ەلىكتەۋ مۇمكىن ەمەس. دجويستان ۇيرەنۋگە بولاتىن نارسەنىڭ بارلىعى – سيپاتتاۋ بارىسىندا مۇقيات تاڭدالعان سوزدەردىڭ ارقاسى. «گراب-ستريتتەگى جازۋشىسىماق» ەڭبەگىندە تەك قانا ءبىزدىڭ ايانىشتى كەيپىمىزدى ەمەۋىرىندەپ قانا قويماي, دجويس دارىگەر تۋرالى ايتۋ ماقساتى تۇر. ال, دجويستى سيپاتتاۋ ءۇشىن سوزدەر مۇقيات تاڭدالعان.
– ءسوز جوق, ءسىز دجويستى تىم ۇزاق زەرتتەدىڭىز. وسى كەيىپكەردىڭ جاساعان ءىسى ادامزاتتى قانشالىقتى الدىعا يتەرمەلەيدى؟
– دجويس جاساعان تاجىريبەنىڭ بارلىعى ءوزى ءۇشىن جاسالعان. بىراق, ونىڭ كەز كەلگەن رومانى ەكسپەريمەنتتىك رومان. وسى تۇرعىدا «ونىڭ ايەلى – مايمىل» نەمەسە «مەنمەنشىل قاراسۇر» روماندارىنا قاراعاندا «فيننەگاننىڭ ازاسى» – ءتيىمدى ەكسپەريمەنت. بۇل روماننىڭ اسەرلى بولۋى – ءوز تىلىندە جازىلۋى.
– ءسىز دجويستىڭ تولىق ءبىر روماندى تاجىريبەگە ارناۋىن «تىلدىك تاجىريبە ەمەس ەسسىز ارەكەت» دەگەنگە كەلىسەسىز با؟
– ءيا, ارينە.
– زاماناۋي قالامگەرلەر وعان بوسقا ەلىكتەگەنشە, دجويستىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ء وز روماندارىندا نەگە پايدالانبايدى؟
– دجويستىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. تەحنيكا اقپاراتتىڭ اجىراماس بولىگى. بەتحوۆەن سياقتى جازا وتىرىپ ءسىز «بەتحوۆەنتانۋشى» تۋرالى جازبايسىز عوي.
– ءسىز «لوليتانى» وتە جوعارى باعالاعان بولاتىنسىز. ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا نابوكوۆتىڭ اسەرى بار ما ؟
– «لوليتانى» وقۋ «جاۋاپ قۇقىعىن» وقىعانمەن تەڭ. مەن وسى سىندى ەڭبەكتەدى راحاتتانا وقىدىم. بىراق, نابوكوۆ ماعان ونشا قاتتى اسەر ەتكەن جوق. مەن ونىڭ دۇنيەندە بار ەكەنىن بىلمەي تۇرىپ, قولىما قالام العاننان بەرى جازۋ ءستيلىم وسىنداي. بىراق, سوڭعى ون جىلدا ماعان ول سەكىلدى ەشقانداي جازۋشى اسەر ەتكەن ەمەس.
– ءسىزدى «اعىلشىن نابوكوۆى» دەپ اتايدى. ونىڭ باستى سەبەبى, ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا كوسموپوليتيزمنىڭ شابۋىل جاساپ, ءسىزدىڭ ونەرىڭىزگە ونەرتاپقىشتىقتى الىپ كەلگەنى ءۇشىن بە؟
– ساندىراق. ول ورىس, ال مەن اعىلشىنمىن. باسقا ونەر يەلەرىنە قاراعاندا مەن وعان ۇقساس كەلەتىن شىعارمىن. بىراق, ول وتە جاساندى تۇلعا.
– قاي ماعىنادا؟
– نابوكوۆ – تۋماسىنان حالىقارالىق ماسشتابتاعى دەندي. ال مەن بولسام, قاراپايىم اۋىل ادامىمىن. ادەبيەت جاساندى دۇنيە, ال نابوكوۆتىڭ شىعارماشىلىعى recit بولىگى بويىنشا عانا جاساندى. ونىڭ ديالوگتارى تابيعي جانە ۆەرتۋوزدى ء(وزى قالاعان كەزدە) تۇردە جازىلادى. ءتىپتى ونىڭ «كۇڭگىرت وت» رومانىنىڭ تاقىرىبى, باسقا تەرمين تاپپاعانى ءۇشىن عانا قويىلعان. بۇل ەڭبەك شەبەردىڭ ادەبي جاساندىلىعىنان, رومان بولىپ باستالىپ پوەماعا, سوسىن پىكىرلەرگە, ودان ءارى اللەگورياعا, كومپوزيتسياعا ۇشتاسىپ كەتەتىنىن بايقاۋىمىزعا بولادى. پوەماسى ءسوزسىز جاقسى. مەنىڭشە نابوكوۆ ءبىر نارسەنى دۇرىس جاسامايدى. ونىڭ دىبىستاۋى ەسكى, كەيدە نابوكوۆ ءۇشىن گيۋيسمانس – زاماناۋي جازۋشى جانە ءداستۇردى جالعاستىرۋشى رەتىندە كورىنەتىندەي اسەر الامىن.
– نابوكوۆ دجويسپەن بىرگە جوعارى وداقتا بىردەي دارەجەدە بولۋ كەرەكتىگىنە كەلىسەسىز بە؟
– ول ۇلى ادامدار تىزىمىندە قالمايدى. ول دجويسپەن ءبىر دارەجەدە بولۋعا لايىقتى ەمەس.
– ءسىزدىڭ كوزقاراساڭىز بويىنشا قازىرگى تاڭدا ۇلى تۇلعا بولاتىنداي جاس جازۋشىلار بار ما؟
– انگليا بويىنشا ءبىر دە بىرەۋىن ەسىمە تۇسىرە الماي وتىرمىن. ال امەريكالىق جازۋشىلارعا وبال. ولار ۇلى بولماي جاتىپ, قۇربان بولىپ جاتادى. ناتاناەل ۋەست, سكوتت فيتسدجرالد جانە ت.ب. مەيلەر اۆتوبيوگرافيا جانرىنىڭ ۇلى اۆتورىنا اينالادى. ەليسسون كوبىرەك ەڭبەكتەنىپ, كوبىرەك جازاتىن بولسا وندا ونىڭ بولاشاعى زور.
– قالاي بولعاندا دا امەريكالىق جازۋشىلار راسىمەندە جۇلدىزداي جارق ەتىپ بارىپ, ادەبيەت الەمىنەن ماڭگىلىككە قوشتاسىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا « ۇلى» اتانۋ ءۇشىن ءبىر عانا كىتاپ جەتكىلىكسىز بە؟
– ادام بالاسى « ۇلى» شىعارما جازۋى مۇمكىن. بىراق ول ونى « ۇلى» جازۋشى ەتپەيدى. ول جاي عانا « ۇلى شىعارمانىڭ» اۆتورى بولادى. سەميۋەل باتلەردىڭ “پۋت ۆسياكوي پلوتي” رومانى ءسوز جوق ۇلى رومان. بىراق, باتلەردى ەشكىم ۇلى رومانيست دەپ ەسەپتەمەگەن. مەنىڭ ويىمشا, « ۇلى» جازۋشى بولۋ ءۇشىن تەرەڭگە بويلاپ قانا قويماي, كوپ ەڭبەكتەنۋ قاجەت.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا فيتسدجەرالدا ۇلى شىعارما بار ما؟
– مەن فيتسدجەرالدتىڭ ۇلى شىعارماسى بار دەپ ەسەپتەمەيمىن. جازۋ ءستيلى تىم رومانتيكالىق, ونىڭ حەمينگۋەيعا قاراعاندا ىزدەنىسى وتە از. حەمينگۋەي – ۇلى رومانيست. سونىڭ وزىندە ول ۇلى شىعارما جازعان جوق. مەنىڭ ويىمشا, امەريكاعا جاس قالامگەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن ەرتە قالدىرىپ كەتەتىنى وزدەرىنە ۇنايتىن سەكىلدى. امەريكانىڭ جازۋشىلارى «شىعارماشىلىق كۇيزەلىسكە» ۇشىراعاندا, ولار كوپ ىشەدى. ال, ىشىمدىك – كۇيزەلىستى ۇلعايتادى. ءوز باسىم تسيرروزيادان ايەلىم قايتىس بولعاننان كەيىن (ول مەنەن از ىشەتىن) ىشىمدىكتى از مولشەردە ىشەتىن بولدىم. بىراق, مەن كوپ تەمەكى تارتامىن, ال ول كۇنىنە مارتيني ىشۋدەن دە جامان.
– ءسىز دەفونى كاسىپقوي جۋرناليست جانە رومان جازۋشى رەتىندە ماداقتاپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار جازۋشى رەتىندە ستەرنگە دە تاڭقالاتىنىڭىزدى ايتقانسىز. XVIII عاسىردىڭ وسى ەكى جازۋشىسى ءسىزدى نەسىمەن وزىنە باۋراپ الدى؟
– دەفوعا ونىڭ ىجداھاتتى ىزدەنىسى ءۇشىن سۇيسىنەمىن. ال, ستەرندى – قازىرگى تاڭدا فرانتسۋزداردىڭ ىستەگىسى كەلىپ جۇرگەن ىستەرىن جازىپ تاستاعانى ءۇشىن سۇيەمىن. XVIII عاسىر پروزاسى ءوزىنىڭ كۇردەلى دە قۇلاشتاي كەسكىندەمەسىمەن ەرەكشە. بىراق, وعان فيلدينگ جاتپايدى. ول سەنتيمەنتالدى ءارى ايلاكەر ىستەرگە تىم جاقىن. ال, ستەرن مەن ءسۆيفتتى ءومىرىڭدى وسى ەكەۋىنىڭ تەحنيكالارىن ۇيرەنۋگە ارناۋعا بولاتىن تۇلعالار دەپ ايتار ەدىم.
– ايتپاقشى, فرانتسۋزدار دەمەكشى, ءسىزدىڭ اتاقتى «رومان يدەيالارىڭىز» فرانتسۋزدىق داستۇرگە جاتادى. مۇمكىن, فرانتسيا جازۋشىلارىنىڭ انگليا مەن امەريكادا اتاقتى بولۋعا كەدەرگى بولىپ جۇرگەنى وسى سەبەپتەن بولار؟
– شىن مانىندە, مەنىڭ روماندارىم ورتاعاسىرلىق كاتوليتسيزم سەكىلدى جازىلادى. ونى كوپ ادامدار تۇسىنە بەرمەيدى. «فرانتسۋزدىقتان» قۇداي ساقتاسىن. لەكسيكانىڭ وتە باي ەكەنىن بىلە تۇرا, وقىرمان روماندى وقۋ بارىسىندا ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سوزدىككە ءۇڭىلىپ وتىرادى. بىراق, بۇل تۇستا ماعان ءبارى ءبىر.
– وسى تۇستا ءسىزدىڭ روماندارىڭىزدى يۆلين ۆونىڭ شىعارماشىلىعىمەن سالىستىرادى. ۆونىڭ كاتاكليزمگە كوزقاراسىن ءوزىڭىز ۇناتپايتىڭىز تۋرالى ايتقان بولاتىنسىز. سوندا ونىڭ شىعارماشىلىعى سىزگە نەسىمەن ۇنايدى؟
– يۆلين ۆو ءارى قىزىقتى ءارى كوركەم جانە ىقشام جازادى. مەن جاقتىرمايتىن كاتاكليزمدى كوپتەگەن كاتوليكتار دا جاقتىرمايدى, ال ماعان ولاردىڭ بۇل قاسيەتى قاتتى اسەر ەتپەيدى. شىنىندا, «قۇرمەت سەمسەرىن» قۇرتاتىن وسى ماسەلە.
– كەيىن ول «برايدسحەدكە ورالۋ» رومانىن جازدى, بىراق, «قۇرمەت سەمسەرىن» ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى اعىلشىن تىلىندەگى ەڭ ۇزدىك رومانداردىڭ ءبىرى دەپ ايتادى. سوندا ۆونىڭ كاتاكليزم تۋرالى ناشار ويى قايدا؟
– «قۇرمەت سەمسەرى» ەڭبەگى كاتوليتسيزمىنىڭ اسەرىنەن ناشار بولدى. مەنىڭ ايتپاعىم, كەيىپكەر كراۋچبەك سوعىسقا مورالدىق تۇستان قارايدى, ال ول جەتكىزىكسىز. بىزگە ماعىناسى تەرەڭ, ءارى دىنگە قاتىسى بار دۇنيەلەر كەرەك. قازىرگى زاماندا كاتوليك ىلىمىنە قاتىستى رومان جازۋ – السىزدىك. سەبەبى, ءدىن ابدەن زەرتتەلىپ, وعان قاتىستى سۇراقتار شەشىلىپ قويعان, سوندىقتان اۆتور الدىن الا شىعارماسىن جازۋ ءۇشىن باسىن قاتىرمايدى. گريننىڭ «جۇمىستىڭ ەگجەي-تەگجەيى» رومانىنىڭ ءالسىز تۇسى – اۆتوردىڭ دىنگە قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا پايدا بولۋىندا. سول سەكىلدى دىنگە قاتىستى مەن مالاي ەلىندە ستۋدەنتتەرگە ۆو مەن گرين تۋرالى تاقىرىپ قوزعاعانىمدا ولار كۇلگەن بولاتىن.
– ءسىزدىڭ گرەم گريننىڭ ورنىنا فرانسۋا مورياكتى ارتىق دەپ ساناعانىڭىزعا قاراعاندا, كاتوليتسيزم مەن تۋا بەرىلمەي كاتوليككە اينالعانداردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جازۋشىعا اسەر ەتەدى عوي دەيمىن؟
– كاتوليتسيزمدى قابىلداۋشى اعىلشىندار ونىڭ سيقىرلى سۇيكىمدىلىگىنە اربالىپ, شىعارمادا سيقىردان دا سۇيكىمدىلىكتى كوپ ىزدەيدى. ءوز باسىم, مورياكتىڭ ماعان جازۋشى رەتىندە قاتتى ۇناعانىن قالار ەدىم. ءىس جۇزىندە كاتوليككە اينالعانداردىڭ روماندارىن وقىعاندى جاقسى كورەمىن. گريندى وقۋ بارىسىندا مەن ونىڭ كاتوليك ەكەنىن ۇمىتۋعا تىرىسامىن. مەنىڭشە, ول ءوزى دە سونى ۇمىتقىسى كەلەتىن سياقتى. بىراق, «كومەديانت» ەڭبەگى فيلوسوفيالىق بەتبۇرىستان دا وزگەشە نارسە بولدى.
– يۆلين ۆو تۋرالى ەسسەڭىزدە ءسىز «كەز كەلگەن اعىلشىن كاتوليگىنىڭ ارعى جاعىندا پۋريتانين جاسىرىنادى» دەپ اتاپ ءوتتىڭىز. سول پۋريتاندىقتار ءوز شىعارماشىلىعىڭىزعا اسەر ەتتى دەپ ويلامايسىز با؟
– ول, ارينە, مەندە دە بار. ءبىز, اعىلشىندار دىنىمىزگە قاتال قارايمىز, ال يتالياندىقتار مەن فرانتسۋزداردا – ولاي ەمەس. سول سەبەپتى بىزدەر كۇناعا باتۋدان قورقامىز...
– قالاي ويلايسىز, نەگە رومان جازۋشىلار الەمدى «نەگىزگى كوزقاراسپەن» قابىلدايدى؟ بىراق, ءسىز باسقا مانيحەيلارعا قاراعاندا كۇناعا حريستيانشا قارايسىز.
– رومانداردىڭ كوبىسى پروبلەمالىق وقيعالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ جازىلادى. رومان – جازۋشىنىڭ الەمى, ءوز كوزقاراسى. مەن مانيحەيمىن. بىراق, جالپاق تۇردەگى مانيحەيمىن. مەن ادامي تۇرعىدا بولماسا دا, رومانيست رەتىندە ءدىن تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا قۇقىعىم بار.
– ءوز روماندارىڭىزدى جوسپارلاۋ بارىسىندا سيمەنون سەكىلدى «كوممەرتسيالىق» جانە «كوممەرتسيالىق ەمەس» دەپ نەمەسە گرين سياقتى «سالماقتى» جانە «كوڭىلدى» دەپ ەكىگە بولگىڭىز كەلمەي مە؟
– ...مەن جاي عانا وقىرمانعا ءلاززات سىيلاعىم كەلەدى.
سۇحباتتاسقان دجون كاللين
اۋدارعان تىلەك ىرىسبەك
