تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن حالىقتىڭ بەينەتىن تەرەڭ سەزىنەتىن جازۋشى لاتىن امەريكاسى وسى كۇنگە ادەبيەتىمەن جەتكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. ويتكەنى ازاتتىق جولىنداعى جەڭىس ەڭ الدىمەن ادەبيەتتەن باستالىپ ەدى. «ادەبيەت – قارۋ» دەر ەدى ولار. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوممۋنيستىك يدەياسى, سوتسياليستىك جۇيەدە جەتكەن «جەتىستىكتەرى» مەن «جارقىن بولاشاقتارى» قانشاما شىعارمانىڭ وزەگىنە اينالدى. بىراق لاتىن امەريكاسىنىڭ ادەبيەتى تاۋەلسىزدىككە اكەلدى دە, سوتسرەاليزم كوممۋنيزم ورناتا المادى. نەگە؟ قولدان جاسالعان ادەبيەت ەمەس, قولداۋ كورگەن ادەبيەت قانا جەمىس بەرەتىندەي كورىنەدى وسىندايدا. ءبىزدىڭ دە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇبىندە بوستاندىققا ۇمتىلعان ازات رۋحىمىزدى وياتقان ءسوز ونەرى دەسەك, جاڭىلماس ەدىك.
ءباحتيننىڭ ديالوگ كونتسەپتسياسىنان ۇشقىندايتىن ءبىر جارىق – حالىق پەن ادەبيەتتىڭ اراسىنا دۇرىس ديالوگ ورناتۋ. «قىلمىس پەن جازا» رومانىنىڭ وزەگىندە ءحىح عاسىردىڭ رەاليستىك ادەبيەتىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ اۋىر سۇراق جاتقان ەدى. فرانتسۋز بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قالىپتاسقان جاعدايدا باتىس ەۋروپاداعى جەكە ادام تۇلعاسى قالاي دامىدى جانە 1861 جىلعى رەسەيدەگى رەفورمالاردان كەيىن ادام تاعدىرى نە بولادى دەگەنگە جاۋاپ ىزدەگەندەي دوستوەۆسكي. ءابسوليۋتتى كوزقاراس جوعالعان كەزدە ادام بالاسى جان-جاقتى داميدى دەپ سەنگەن حالىقتىڭ دا ءۇمىتى اقتالماعان كەز بولىپتى. بۋرجۋالار جەڭگەندە جەكە باستىڭ قامىن كۇيىتتەيتىن قوعامدا تۇلعالاردىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەستىگىنە ابدەن كوز جەتتى. بالزاك, ستەندال, ديككەنس, تەككەرەي, فلوبەر شىعارمالارىندا بۇنداي قوعام تۇلعانىڭ وسۋىنە ەركىندىك بەرگەنىمەن, رۋحاني جۇدەۋلىككە اكەلەتىنىن جازدى.
فرانتسۋزدار اقسۇيەك بولسىن دەپ, روماندارىندا سولار تۋرالى جازعان بالزاكتىڭ ءۇمىتى اقتالماپتى. وقىرمان-حالقى بۋرجۋالاردى جاقسى كورىپ, اقسۇيەكتەردى جەك كوردى. سەبەبى ۇرلاسا دا, حالىقتى اسىراپ وتىرعان سولار ەدى. بۇل – بالزاكتىق پارادوكس. كىمنىڭ دەگەنى بولىپ جاتىر؟! الدىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بولعانىمەن, ىقتيمالدىعى وتە تومەن «كورىپكەلدىكتىڭ» جولى بولعان كەزى تىم از. ال قازاق كىمدى جاقسى كورىپ, كىمدى جەك كورەدى؟ جاۋابى وتە وزەكتى بولسا دا, ماسەلە وندا ەمەس. قازاق جازۋشىسىندا بالزاكتىق امبيتسيا قالدى ما بۇگىن؟
قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىنا بالاناتىن حح عاسىردىڭ بەدەرىندە ادەبيەت كوكجيەگى الا-قۇلا بولعانىمەن حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان, كەيىپكەرىنە قاراپ, وقىرمانى تۇزەلگەن شىعارمالار بولدى. ولەڭىن جاتتاپ, ومىرىنە قاراپ, سوڭىنان حالىق ەرگەن اقىندارى بولدى. «بەس عاسىر جىرلايدى» انتولوگياسى شىققاندا حالىق بويىنداعى ارحەتيپتەر قايتا ويانىپ, دومبىرانىڭ كۇمبىرىنە قۇلاق توستى. سەكسەن التىنىڭ ىزعارى قارىعان جاستار ارقا سۇيەر تاۋ ىزدەگەن ۋاقىتتا جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىنا بارىپ, ولجاس سۇلەيمەنوۆتى شاقىردى. سول تۇستا باتىل ءسوز ايتقان جۇبان مولداعاليەۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, شەرحان مۇرتازا, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, ساعات اشىمباەۆتاردىڭ اۋزىنان شىققان اشۋعا تولى سوزدەر رەجىمگە قارسىلىقتان بۇرىن, حالىقتىڭ جانايقايىنا قۇلاق ءتۇرۋ ەدى. تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇمتىلىس سول جانايقايدى ءتۇسىنىپ, ىشتەي ۇعىسۋدان, ءبىرىن-ءبىرى قاپىسىز تاپقان ىزگى تىلەكتەردەن تۋعان اسىل مۇرات بولاتىن. ونسىز دا ىشتە بۋلىعىپ جاتقان اڭسار-ارماننىڭ لاپ ەتىپ وتتاي جانۋى الدىمەن تاڭىرگە, سوسىن سوزگە قارىزدار ەمەس پە ەكەن؟
ەندى قاراساڭىز, بۇكىل الەمدە جەڭىل تارتىپ بارا جاتقان ادەبيەتتىڭ حالىنەن قازاق باسى دا امان ەمەس سياقتى. باردى جوققا شىعارىپ, جوقتان بايبالام سالۋعا حاقىمىز جوق, راس. بىراق سالماقتى ءسوز, قاستەرلى ادەبيەت حالىق ءۇشىن باعاسىز بولىپ بارا جاتقان جوق پا؟ وعان حالىقتىڭ ادەبيەتتى باعالاي الماۋى سەبەپ ەمەس. ادەبيەت حالىققا ءوز دارەجەسىندە جەتپەي جاتقانداي. ايتىلۋداي ايتىلىپ, جازىلۋداي جازىلىپ كەلە جاتقان كىتاپتىڭ تارالىم ماسەلەسىن دە ءسوز ەتكىمىز كەلمەيدى. ماسەلە حالىقتىڭ رۋحانياتقا بەت بۇرۋىندا. ادەبيەت پەن حالىق اراسىنداعى ديالوگتىڭ ورناۋىندا. «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن باعدارلامانى جاپپاي زيالى قاۋىم قولداپ جاتقاندا, قۇر ۇرانشىلدىققا, جايداق سوزگە ۇرىنباي, ونداعى كورسەتىلگەن تەتىكتەر ناقتى جۇزەگە اسۋى كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋ حالىقتان بۇرىن, اقىن-جازۋشىلاردىڭ وزدەرىنە كەرەك. حالىقتان بۇرىن قالامگەرلەر, ونەر ادامدارى رۋحاني سانالارىن جاڭعىرتپاي (ەگەر وسىلاي ايتۋ كەرەك بولسا), ەشتەڭە وزگەرمەيتىندەي كورىنەدى. ادەبي شىعارمانىڭ كوركەمدىگىنەن دە ماڭىزدى شارۋاداي سەزىلەدى.
كوپ اقىننىڭ ء«بىر ولەڭىم قالسا بولدى ەرتەڭگە» دەگەن ىشكى تىلەك-اڭسارلارى ولەڭگە تۇسەدى. ەرتەڭگە قالاتىن ءبىر كوركەم شىعارمام بولسا دەگەن ارمان وزگە دە قالامگەرلەردە بار. اعالار ماقتاسا, سىيلىق, جۇلدە السام, ادەبيەتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاي سالا تورگە وزسام دەيتىن جاستىڭ «جالىنى» ءوز الدىنا, ۇلكەندەر دە مەملەكەتتىك سىيلىق, وردەن, ماراپات دەپ شابىلادى دا جۇرەدى. سوندا مۇرات نە؟ قازتۋعان جىرىنا, بۇقار تولعاۋىنا, اباي ولەڭىنە, مۇحتار پروزاسىنا ەرتەڭ نە كۇيگە تۇسەر ەكەن دەپ باس قاتىرعان جوق. سان عاسىرلىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى, رۋحىمىزدى اسىل ءسوز ارقىلى بۇگىنگە جەتكىزگەن, ادەبيەتىمىزدى جاساعان جەكەلەگەن تۇلعالار وزىنە الاڭداماعان. ولاردىڭ مۇڭى – حالقى, اڭسارى – حالىق باقىتى بولعان. سوندا بىزدىكى نە الاڭ؟ بۇگىنگى قوعامنىڭ كەيپى جازىلۋداي-اق جازىلىپ جاتىر. بىراق قوعامنىڭ وزىنەن الىستاۋ. جازۋشى ايناداعى بەينەڭدى كورسەتكەندەي ەتىپ جازۋعا عانا ەمەس, سوعان وزىندىك پىكىرىن بىلدىرۋگە دە مىندەتتى. شىعارمادان قوعامنىڭ كەلبەتى عانا ەمەس, رۋحاني ديدارى, احۋالى سەزىلسە, وعان دەگەن جازۋشىنىڭ كوزقاراسى تۋىندى وزەگىندە جاتسا, بالكىم, ادەبيەت دەگەن سول.
شەبەرلىكتىڭ شەگى جوق. كىم قالاي جازسام, نە جازام دەسە دە, ەركى. وسى ءبىر ەركىندىكتى دۇرىس سەزىنە الماي, باسقاشا ءتۇسىنىپ جۇرگەن جوق پا ەكەنبىز؟ قالاي بولسا سولاي جازۋ, ءبىلىمسىز بولا تۇرا بىلگىشسىنۋ, نە بولسا سونى ايتۋ. پارىقسىزدىق پەن جۇيەسىزدىكتى ەركىندىك دەپ شاتىستىرىپ جۇرگەن جوقپىز با, نەنىڭ وزىق, نەنىڭ توزىق ەكەنىن اجىراتا المايتىن دارەجەگە ءتۇسىپ قالعان جوقپىز با دەپ الاڭداۋعا دا سەبەپ تابىلىپ جاتادى. تەلەديداردان ءازىل-سىقاق دەپ بەرىلەتىن حابارلاردىڭ ورىنسىز جىرتاڭى, قاپتاعان انشىلەردىڭ شىعارماشىلىعى رەيتينگ جينايتىن-اق شىعار. بىراق كوپكە ۇنايدى, رەيتينگ جينايدى دەپ وسى جۇرىسپەن جۇرسەك, قايدا بارامىز؟ تانىمدىق, ينتەللەكتۋالدىق, حالىقتىڭ جانىنا قوزعاۋ, اقىلىنا سالماق سالاتىن دۇنيەلەردى شىعارماي رۋحاني جاڭعىرۋ جوق. وسى تۇستا ايتاتىن ءبىر جايت, ءبىزدىڭ تەلەارنالاردا بىردە-ءبىر ادەبيەتتى تالقىلايتىن حابار جوق. «مادەنيەت-ءبىلىم» ارناسىندا بىرنەشە جىل تۇراقتى جۇرگەن «كىتاپحانا» باعدارلاماسى دا جابىلىپ قالعان. ال ول بىزگە كەرەك-اق دۇنيە ەدى. جاۋعا سىلتەيتىن قىلىشىڭدى دۇرىس ۇستاماساڭ, قولىڭدى كەسەدى دەگەن مازمۇنداعى ءسوز بار ەدى. «ادەبيەت – قارۋ» بولسا, ونى شەبەر ۇستاعان حالىق قانا سەس كورسەتە الادى.
دۇنيە ديدارى ءسات سايىن قۇبىلىپ تۇر. وزگەرمەيتىن ءبىر-اق نارسە بار. ول – حالىقتىڭ رۋحى, رۋحاني قۇندىلىعى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ويى ازات, ءسوزى مىعىم بولۋى ءۇشىن دە ادەبيەت كەرەك. ءبىزدىڭ ادەبيەت ەندى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسپەيدى. ويتكەنى وعان جەتكەن! ەندى رۋح ءۇشىن, ۇلت ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن ءومىر سۇرەدى. ال ءومىر – كۇرەس!
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
