ب.ز.ب. 202 جىلى بۇگىنگى قىتايدىڭ ورتا جازىق وڭىرىندە حان مەملەكەتى قۇرىلدى. وسى مەملەكەت ەلدى ورتالىقتان ءبىرتۇتاس باسقارۋ جۇيەسىن قۇرىپ, سىرتقا ىقپالىن كۇشەيتىپ, سالتاناتىن اسىرعانى تاريحتان بەلگىلى. بۇل ونىڭ تەرىستىگىندەگى ەجەلگى عۇن (قىتايشا شيوڭ-نۋ دەپ ايتىلاتىن) مەملەكەتىنىڭ دە تاريح ساحناسىن دۇركىرەتىپ تۇرعان كەزى. بىرنەشە عاسىر بويى وزىنە ۇنەمى تىرناعىن باتىرعان عۇن ەلىن حان پاتشالىعى نازاردا ۇستاپ, قاداعالاپ, سول ەل تۋرالى كوپ مالىمەتتەردى بامبۋك شىپتالارعا جازىپ, حاتتاپ, مۇراعاتتارىندا ساقتادى. حان ورداسىنىڭ مۇراعاتتارىنان بۇگىنگە جەتكەن جازباشا تۇردەگى مالىمەتتەر باعا جەتپەس قۇندى دەرەككوز بولىپ وتىر. بۇدان دا ماڭىزدىسى, سول تۇستا اعاش شىپتالارعا جازىلعان حان ەلىنىڭ شەكارا بەكەتتەرىندەگى قاراۋىلدارىنىڭ كۇندەلىكتەرى مەن باسشىلىق مەكەمەلەردىڭ حاتتامالارى تاعى بار. ەجەلگى زامانعى قۇندى قولجازبا دەرەكتەردىڭ بۇگىنگە جەتۋى كىمدى بولسىن قىزىقتىرماي قويمايتىنى ءسوزسىز. وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن شىپتالارعا جازىلعان سول ءبىر شەكارالىق حاتتامالار بۇل كۇندەردە «حان اعاش جازۋلارى» دەپ اتالادى.
وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا قىتاي-شۆەتسيا بىرلەسكەن عىلىمي ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان شۆەد ساياحاتشىسى, گەوگراف, ەتنوگراف عالىم گەدين سۆەن اندەرس جەتەكشىلىك جاسادى. سول جولعى ەكسپەديتسيا قۇرامىندا تاعى ءبىر شۆەتسيالىق اتاقتى ارحەولوگ ف.بەگمان دا بولعان ەدى. وسى ەكسپەديتسيا 1929 جىلى قىركۇيەك ايىندا قازىرگى ىشكى موڭعول اۆتونومياسىنا قاراستى ەجينا جەرىنە بارىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
قىتاي-شۆەتسيا بىرلەسكەن عىلىمي ەكسپەديتسياسىنىڭ ەجينا جەرىندەگى پوچەنزىعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋىنىڭ وزىندىك سىرى دا بار-تىن. بۇل جەر حان مەملەكەتى بيلىك قۇرعان تۇستا شەكارالىق بەكىنىس ءارى عۇن ەلىنە شىعاتىن وتكەل بولعان. ول كەزدە بۇل ءوڭىر گايان ( عۇن تىلىندە كولشىك دەگەن ءسوز) اۋدانى دەپ اتالاتىن. پاتشالىقتار ورنىن اۋىستىرىپ, زاماننىڭ وزگەرۋىنە ساي سونداعى بەكىنىس, وتكەلدەر بۇرىنعى قىزمەتتەرىن توقتاتىپ, توپىراق استىندا تاپتالىپ قالا بەردى. ەكسپەديتسيا, مىنە, وسى ءبىر مىڭداعان جىلدار بويى جەر استىندا كومىلىپ جاتقان بايىرعى بەكىنىس-بەكەتتەردىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. بۇل ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ەڭ باستى تابىسى – «حان اعاش جازۋلارىن» توپىراق اراسىنان ارشىپ الۋ بولدى.
ونى العاش تاپقان ارحەولوگ ف.بەگمان. سول جولى قول جەتكىزگەن ۇلكەن تابىسىن بەگمان ء وزىنىڭ ەسەپ داپتەرىنە بىلايشا حاتتاپتى: «جەلگە ءمۇجىلىپ, جاڭبىرعا شايىلعان ورتەڭنىڭ (ورتەڭ – ەجەلگى قىتاي ەلىنىڭ شەكارالارى مەن ماڭىزدى قاتىناس جولدارىنىڭ بويلارىنا توپىراقتان ءۇيىپ تۇرعىزىلاتىن بيىك قۇرىلىس. سول زاماندارداعى دابىلدىق جۇيە بويىنشا ءتۇتىن, جارىق, وت شىعارۋ ارقىلى ءار تاراپقا ءتۇرلى بەلگىلەر بەرىلەدى) جانىنداعى ەجەلگى زامان ۇيلەرى قابىرعالارىنىڭ سورابى مەنى قاتتى قىزىقتىردى, سولاردىڭ ىشىندەگى ءتورتبۇرىش ءپىشىندى تام قابىرعاسىن ولشەۋگە ىڭعايلانا بەرگەنىمدە قالامىم جەرگە ءتۇسىپ كەتكەنى. سودان ەڭكەيىپ قالامىمدى الا بەرمەكشى بولعانىمدا كوزىمە ەجەلگى حان پاتشالىعى زامانىنداعى مەتالل اقشا ۋ-جۋدىڭ ءبىر داناسى ءتۇستى. سول ماڭدى تاعى دا انىقتاپ قاراي باستادىم, ناتيجەسىندە ءبىر تال قولادان جاسالعان وقتىڭ باسى مەن تاعى ءبىر تال ۋ-جۋ تاۋىپ الدىم. ەرتەڭىنە سول جەردىڭ شىعىس جاعىنان باستاۋ الىپ قازا باستادىق, كوپ ۇزاماي بەتىنە جازۋلار جازىلعان جىڭىشكە اعاش تىلكىمى تابىلدى. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. ازدان سوڭ تاعى دا ءبىر اعاش تىلكىمىن تاۋىپ الدىق». مىنە, وسىلايشا بەگمان «حان اعاش جازۋلارىن» تاۋىپ, كۇللى الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ودان سوڭ ف.بەگمان لوبنورداعى ەجەلگى كروران قالاسى ورنىنىڭ ماڭىنان «شياۋ-حى قورىمىن» تاۋىپ, الەم نازارىن تاكلاماكانعا تاعى ءبىر رەت اۋدارعان ەدى.
جوعارىدا اتالعان سول «حان اعاش جازۋلارى» – مىڭداعان جىلداردان بەرى ەشقانداي وزگەرىسسىز ساقتالىپ كەلگەن تۇپنۇسقالىق قولجازبا. وزگەرىستەرگە ۇشىراماعان وسىنداي جازباشا دەرەكتەرگە تالماي ۇڭىلگەندە عانا ەجەلگى عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, ت.ب. ۇلىستاردى زەرتتەۋگە جول اشىپ, ۇلتىمىزدىڭ ارعى تاريحىن تامىرىنان تارقاتىپ زەردەلەي الامىز.
كەيىنگى ۋاقىتتاردا عالىمدار «حان اعاش جازۋلارىنىڭ» ءجۇز مىڭداعان داناسىن تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىردى. ولاردىڭ مازمۇنى دا ءارتۇرلى. اتاپ ايتقاندا, ورتالىقتىڭ شەكارا ايماقتارىنا تۇسىرگەن بۇيرىعى, شەكارا بەكەتتەرىندەگى قاراۋىلداردىڭ كۇندەلىگى, سوعىس جاعدايى تۋرالى جازىلعان حاتتامالار, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ارىز-شاعىمدارى, رەسمي حاتتار. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىز ءۇشىن عۇندار تۋرالى جازىلعان مالىمەتتەردىڭ قۇندىلىعى اسا جوعارى بولىپ وتىر. مىسالى, سول جازبالاردىڭ اراسىنان شىققان, كەزىندەگى حان پاتشالىعى زامانىندا شەكارالىق ورتەڭدەردە بەلگى بەرۋدىڭ شارتتارى تۋرالى جازىلعان حاتتامانى اتاۋعا بولادى. «ورتەڭدە وت تۇتاندىرۋدىڭ شارتتارى» دەپ اتالاتىن سول شارتتىڭ 14-تارماعىندا: «ەگەر عۇندار شەكاراعا شابۋىل جاساعاندا جاساعى مىڭ اتتىدان از بولسا, ءبىر ءۇيىم وتىن, مىڭ اتتىدان كوپ بولسا, ەكى ءۇيىم وتىن, ەكى مىڭ اتتىدان كوپ بولسا, ءۇش ءۇيىم وتىن تۇتاندىرىلسىن, باسقا بەكەتتەگىلەر سوعان قاراپ جاعدايدى ءبىلسىن» دەپ كورسەتىلگەن. بۇدان سول كەزدەگى عۇن ەلىنىڭ حان مەملەكەتى ءۇشىن وتە قاۋىپتى جاۋ بولعاندىعىن اڭعارامىز. بۇدان باسقا دا, سونداي اعاش شىپتالارعا جازىلعان ماڭىزدى مالىمەتتەر كوپ كەزدەسەدى. قىتايدا حان اعاش جازۋلارىن ىزدەۋ جۇمىستارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. تاياۋداعى جىلداردا قىتايلىق عالىمدار ەجەلگى باتىس ايماقپەن (ەجەلگى زاماننان بەرى قىتايلار ورتا ازيانى شي-يۋي – باتىس ايماق دەپ اتاپ كەلدى) شەكارالاسقان وڭىرلەردەگى شەكارالىق بەكىنىستەر مەن بەكەتتەرگە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كوپتەگەن قۇندى جادىگەرلەر تاپتى. سولاردىڭ ىشىندە قىتاي ارحەولوگتارى 1991 جىلى دون حۋاڭ جەرىنەن تاپقان «قاڭلى ەلشىلەرى تۋرالى حاتتامانى» ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
دون حۋاڭ – حىشي ءدالىزىنىڭ باتىس قاقپاسىنا ورنالاسقان ماڭىزدى كەنت, ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى باتىس-شىعىس مادەنيەتتەرىن تۇيىستىرگەن مادەنيەت ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. حان يمپەرياسى حىشي دالىزىندەگى عۇنداردى ىعىستىرىپ شىققاننان كەيىن قۇرعان باتىستاعى ءتورت اكىمشىلىك ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى تاعى وسى دون حۋاڭ بولعان. دون حۋاڭعا سول زامانداردا قىتايدىڭ باتىسىندا تۇراتىن ەلدەردىڭ ەلشىلەرى, ساياحاتشىلارى, ساۋداگەرلەرى مەن ءدىن تاراتۋشى موناحتارى ۇزدىكسىز كەلىپ قوناقتاپ, ءارى قاراي ىشكى قىتايعا جول تارتاتىن. ول ەلشىلەر مەن ساياحاتشىلاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىز بولىپ سانالاتىن ءۇيسىن, قاڭلى ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى دە بولىپتى. بۇل سوزىمىزگە كۋا بولاتىن ايعاقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. سونىڭ ءبىرى – حان اعاش جازۋلارىنا حاتتالعان «قاڭلى ەلشىلەرى تۋرالى حاتتامانى» اتاپ وتۋگە ابدەن بولادى.
1991 جىلى قىتاي ارحەولوگتارى دون حۋاڭ جەرىندەگى شۋان-چۋان ەسكى قالا ورنىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, وتە كوپ حان اعاش جازۋلارىن تاپتى. سولاردىڭ اراسىنان شىققان «قاڭلى ەلشىلەرى تۋرالى حاتتاما» جۇرت نازارىن وزىنە بىردەن اۋدارىپ اكەتكەن ەدى. ەجەلگى قىتاي جىلنامالارىنداعى دەرەكتەر بويىنشا شۋان-چۋان ماڭىزدى شەكارالىق اۋدان بولعانعا ۇقسايدى. وندا باتىس ايماقتان كەلەتىن ساۋدا كەرۋەندەرىن تەكسەرۋ, شەكارالىق ايماقتى باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولعان.
«قاڭلى ەلشىلەرى تۋرالى حاتتامادا» ب.ز.ب. 39 جىلى بولعان ءىس تۋرالى باياندالعان. بارلىق ءماتىن ەجەلگى قىتاي تىلىندە, سول زامانداعى قولدانىستا بولعان قىتاي يەروگليفى بويىنشا 7 بولەك جۇقا اعاش تىلكىمدەرىنە جوعارىدان تومەن قاراي جازىلعان. ءاربىر اعاش تىلكىمىنىڭ ۇزىندىعى 23 سم, كەڭدىگى 1 سم شاماسىندا. بۇل جەتى تىلكىم اعاش بولشەكتەرى كەندىر ءجىپ ارقىلى شىپتالانىپ بىرىكتىرىلگەن. جالپى ءماتىن 291 يەروگليف, ءتورت مازمۇنعا تۇراقتاعان.
«قاڭلى ەلشىلەرى تۋرالى حاتتامانىڭ» مازمۇنى تومەندەگىدەي:
«قاڭلى ەلىنىڭ ەلشىسى يانبوتا, ورىنباسارى ءبادۇن, ساعاي ەلىنىڭ ەلشىسى گامو, ورىنباسارى ساكۇن, ولارعا ىلەسكەن تاعى ءبىر سىيلى كىسى دون-حۋاڭ قامالىنان كىرىپ, جيۋ-چيۋانعا جول تارتقان, جولدارىندا ولارعا ازىق-ت ۇلىك بەرىلمەگەن, جيۋ-چيۋانعا كەلىپ پاتشاعا سىيعا اپارا جاتقان تۇيەلەرىن تەكسەرۋدەن وتكىزگەن. جيۋ-چيۋان باسقارماسىنىڭ باس قولباسشىسى ەلشىلەردىڭ قاتىسۋىنسىز ولاردىڭ تۇيەلەرىنە ءوز بەتتەرىمەن تەكسەرۋ جۇرگىزگەن. يانبوتالاردىڭ سەمىز تۇيەسىن ارىق دەپ, گامولاردىڭ ءبىر باس اق بۋراسى مەن ەكى باس اق ىنگەنىنىڭ ءتۇسىن سارى دەپ كەسىم شىعارعان. وعان كەلىسپەگەن يانبوتالار وردانىڭ باسشىلىق مەكەمەسىنە شاعىم بەرگەن.
يۋوڭ-گۋاڭنىڭ 5-ءشى جىلى ماۋسىم ايىنىڭ 1-ءى كۇنى (ب.ز.ب. 39 جىلى شىلدە ايىنىڭ 21 كۇنى) وردانىڭ سىرتقى ىستەر باسقارماسى دون-حۋاڭ باسقارماسىنىڭ باس قولباسشىسىنا بولعان ءىستى انىقتاۋ, ناتيجەسىن بەلگىلەنگەن ۋاقىت بويىنشا جوعارىعا مالىمدەۋ ءارى كەشىكتىرمەۋ تۋرالى جارلىق ءتۇسىردى.
يۋوڭ-گۋاڭنىڭ 5-ءشى جىلى شىلدە ايىنىڭ 18-ءى كۇنى (ب.ز.ب. 39 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ 6-سى كۇنى) دون-حۋاڭ باسقارماسىنىڭ ۇلىقتارى جول بويىنداعى اۋداندارعا قاڭلى ەلشىلەرىن ازىق-ت ۇلىك جانە جەم-شوپپەن قامداۋعا بۇيىرىپ حات جولدادى.
يۋوڭ-گۋاڭنىڭ 5-ءشى جىلى شىلدە ايىنىڭ 20-سى كۇنى (ب.ز.ب. 39 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ 8-ءى كۇنى) دون-حۋاڭ باسقارماسى اۋداندارعا ات-كولىك, ازىق-ت ۇلىك جانە جەم-شوپپەن قامداۋ ىستەرىنىڭ قالاي بولعاندىعىن ءۇش تاۋلىكتەن اسىرماي مالىمدەۋى كەرەكتىگى تۋرالى بۇيرىق ءتۇسىردى».
ءىستىڭ اقىرى نەمەن اياقتالعانى تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالماعان. قالاي بولعانمەن دە, بۇل جازبادا ەجەلگى قاڭلى ەلى تۋرالى انىق دەرەك بار.
وسى ارادا ەجەلگى قاڭلى ەلى قانداي ەل, جەرى قايدا, ەلشىلەر قايدان كەلىپتى دەيتىن سۇراقتىڭ كىمدى بولسىن قىزىقتىرارى ءسوزسىز. ماتىندە ساعاي ەلى دە كەزدەسەدى, ول قايداعى ەل دەگەن سۇراق تاعى تۋىندايدى.
«حان-شۋ (حان پاتشالىعىنىڭ جىلناماسى). باتىس ايماق تاراۋىندا» ەجەلگى قاڭلى مەملەكەتى تۋرالى بىلاي حاتتالعان: «قاڭلى مەملەكەتىنىڭ پاتشاسى قىستا لوگاتنۋك قالاسىن قىستاپ, جازىندا بەتەن قالاسىنا كوشىپ كەتەدى. چاڭ-اننان (قىتايداعى قازىرگى شي-ان قالاسى, ەجەلگى حان پاتشالىعىنىڭ ورداسى) 12300 لي (قىتاي ولشەم بىرلىگى بويىنشا 1لي شامامەن 415,8 مەترگە تەڭ كەلەدى) شالعايعا ورنالاسقان. حان ورداسى تۇتىقتىعىنىڭ باقىلاۋىنا كىرمەيدى. لوگاتنۋك قالاسىنا اتپەن جەتى كۇندە جەتۋگە بولادى. چاڭ-اننان پاتشانىڭ جازعى ورداسى بەتەن قالاسىنا دەيىن 9104 لي. قاڭلى مەملەكەتىندە 120 مىڭ وتباسى, 600 مىڭ حالىق, سوعىسقا دايار 120 مىڭ جاساعى بار.
قاڭلىنىڭ شىعىس شەتى حان ورداسى تۇتىقتىعىنان 5550 لي شالعاي. سالت-ءداستۇرى يۋە-زىمەن (يۋە-جى) ۇقساس. عۇنداردىڭ ايتاعىنا ىلەسىپ كەتەدى». تاريحشىلار وسى اتالعان اۋماقتى بۇگىنگى سىرداريانىڭ تەرىستىك جاعىنداعى كەڭ القاپ دەپ تۇراقتاندىرعان. ەندى ساعاي ەلى تۋرالى ايتار بولساق, «حان-شۋ. باتىس ايماق تاراۋىندا» تاعى دا بىلاي دەپ حاتتالعان: «قاڭلىعا باعىنىشتى بەس شاعىن مەملەكەت بەر. ءبىرىنشى, ساعاي مەملەكەتى, ورداسى ساعاي قالاسى. ول تۇتىقتىقتان 5776 لي, ياڭ-گۋاننان (حان ەلىنىڭ باتىس شەكاراسىنداعى شەكارالىق باقىلاۋ وتكەلى) 8025 لي شالعاي جەردە. ەكىنشى, بومىك مەملەكەتى, ورداسى بومىك قالاسى. ول تۇتىقتىقتان 5767 لي, ياڭ-گۋاننان 8025 لي شالعاي جەردە. ءۇشىنشى, راۋنىك مەملەكەتى, ورداسى راۋنىك قالاسى. ول تۇتىقتىقتان 6296 لي, ياڭ-گۋاننان 7525 لي شالعاي جەردە. ءتورتىنشى, گە مەملەكەتى, ورداسى گە قالاسى. ول تۇتىقتىقتان 6296 لي, ياڭ-گۋاننان 8555 لي شالعاي جەردە. بەسىنشى, ۇرگەنىش مەملەكەتى, ورداسى ۇرگەنىش قالاسى. ول تۇتىقتىقتان 6906 لي, ياڭ-گۋاننان 8335 لي شالعاي جەردە. وسى اتالعان بەس شاعىن مەملەكەت تۇگەل قاڭلىعا باعىنادى». وسىندا اتالعان ساعاي قالاسى قىتاي دەرەكتەرى بويىنشا بۇگىنگى سامارقان قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاحريسابىز جەرى.
قاڭلى مەملەكەتىنىڭ ەلشىلەرى سول زاماندا حان ەلىنە بۇگىنگى سىرداريا وڭىرىنەن اتتانعان بولدى. حاتتاماداعى دەرەك بويىنشا ساپارعا ءتورت ەلشى, ءبىر سىيلى قوناق اتتانعان. ماقساتتارى – حان ەلىنىڭ پاتشاسىنا تارتۋ-تارالعى ۇسىنۋ. ولار پاتشاعا كەرەمەت تۇيەلەرىن سىيعا تارتپاق بولعان, بىراق شەكارا وتكەل بەكەتىندەگى حان ەلىنىڭ جاۋاپتى ادامدارى ولارعا دۇرىس مامىلە جاساماي, تۇيەلەرىن ساراپتامادان دۇرىس وتكىزبەگەن, سول ارالىقتا داۋ-شار پايدا بولعان. داۋعا پاتشا ورداسىنىڭ سىرتقى ىستەر باسقارماسىنىڭ ارالاسقانى بايقالادى.
زامانىندا ورتا ازياداعى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەلشىلەرى مەن قۇرمەتتى قوناقتارى حان ەلىنە ساپارمەن بارىپ تۇرعاندىقتارى قىتاي جىلنامالارىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. ال سونشاما الىستان ات تەرلەتىپ بارعان ەلشىلەردى حان ەلى قالاي قارسى الىپ, ولارعا قانداي جاعداي جاساعانىن دا سول جىلنامالاردان بايقاۋعا بولادى.
حان پاتشالىعى تۇسىندا باتىس ايماققا ورنالاستىرعان تۇتىقتىقتىڭ تۇتىقتارى حان ەلىنىڭ پاتشاسىنا باتىستاعى ەلدەردىڭ جاعدايى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىپ وتىرعان. ول مالىمەتتەر جىلنامالارعا دا ەنگىزىلىپ حاتتالىپتى. وسى سوزىمىزگە دالەل رەتىندە «حان-شۋ. باتىس ايماق تاراۋىنداعى» مىنا ءبىر مالىمەتكە نازار اۋدارايىق, باتىس تۇتىقتىعىنىڭ تۇتىعى گو-شۋن پاتشاعا بەرگەن مالىمەتىندە بىلاي جازادى: «قاڭلى تۋرالى ايتار بولساق, ولار وزدەرىن زور, وزگەلەردى قور سانايدى, ايلاكەر, قۋ كەلەدى. حان پاتشاسىنىڭ ەلشىلەرىنە ەشقاشان قۇرمەت كورسەتكەن ەمەس, تۇتىقتىڭ بەكتەرى قاڭلى مەملەكەتىنە بارعاندا ولاردى ەسىك جاققا ءۇيسىن ەلشىسىنەن تومەن وتىرعىزىپ قويىپ, الدىمەن پاتشالارى مەن بەكزاتتارى وزگە ەلدەردىڭ ەلشىلەرىمەن ءبىر داستارقاندا تاماقتانىپ العاننان سوڭ بارىپ, ءبىزدىڭ ەلشىلەرگە داستارقان جايعىزىپتى, ءسويتىپ وزگەنىڭ الدىندا ءبىزدى مۇقاتىپ, وزدەرىنىڭ كەرەمەتتىگىن كورسەتىپتى. قاڭلىنىڭ پاتشاسى ءبىر حانزاداسىن ءبىزدىڭ ەلگە جىبەرىپ وتىر, ماقساتى نە؟ شىندىعىنا كەلسەك, ولاردىڭ بار ماقساتى بىزبەن ساۋدا جاساسۋ عانا, قالعاندارىنىڭ بارلىعى وتىرىك, كوزبوياۋشىلىق.
باتىستاعى ەلدەردىڭ ىشىندە عۇن ەلى ءالى دە ىرىقتى ورىندا تۇر, تەك حان ەلىنەن تايسالىپ, ءىستىڭ سوڭىن كۇتىپ تىنىش وتىر. ەگەر قاڭلى ەلىنىڭ حان ەلشىلەرىن مازاق قىلعانىن عۇن تاڭىرقۇتى بىلسە, وندا ول ءوزىن قور سانايدى دا, نامىسى باسىنا شابادى. سوندىقتان قاڭلى حانزاداسىن ەلىنە قايتارىپ, ولارمەن اراداعى بايلانىستاردى ءۇزىپ, ءبىزدىڭ ونداي ايلاكەر ەلدەرمەن قاتىناس ورناتپايتىنىمىزدى وزگەلەرگە ساباق رەتىندە كورسەتۋىمىز كەرەك. باتىستاعى سەگىز ەلگە شىعاتىن جولدىڭ بويىنداعى دون حۋاڭ, جيۋ-چيۋان سياقتى باقىلاۋ بەكەتتەرى مەن اۋداندار ءارلى-بەرلى ءوتىپ جاتقان جۇرگىنشىلەردى ات-كولىك, جەم-ءشوپ, ازىق-تۇلىكپەن قامداۋمەن اۋرە بولادى, بۇل ولار ءۇشىن وڭاي جۇك ەمەس. الىستا جاتقان, ەشكىمدى كوزگە ىلمەيتىن, ايلاكەر قاڭلى ەلىنىڭ ەلشىلەرىن قوشەمەتپەن قارسى الىپ, جولداعى اۋدانداردى سابىلتىپ قويۋدىڭ قاجەتى ازداۋ».
ەندى قاراڭىز. جوعارىداعى «قاڭلى ەلشىلەرى تۋرالى حاتتامادا» جول بويىنداعى باسقارما قولباسشىسى قاڭلى ەلشىسىنىڭ تۇيەلەرىن تەكسەرۋدەن دۇرىس وتكىزبەگەنى ايتىلادى. ال ونىڭ سەبەبى, تۇتىقتىڭ پاتشاعا جولداعان حاتىندا ايتقانىنداي, ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگىندە تۇر.
وسى رەتتە اشىلماعان دەرەك ءالى جەتەرلىك. ولاردىڭ تالايى سونداي اعاش شىپتالار مەن بۋما قاعازدارعا جازىلعان بويى سارعايعان توپىراق ءۇيىندىسى استىندا كومىلىپ جاتقان بولۋى بەك مۇمكىن. ونى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەجەلگى عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, ساق, تۇركى مەملەكەتتەرى تۋرالى شەتەل تاريحشىلارى مەن ارحەولوگتارى قانشاما دەرەك اشتى. ءبىز ءۇشىن سول تابىلعان دۇنيەلەردى ىزدەپ تاۋىپ, اۋدارىپ, حالىققا جەتكىزۋ دە ۇلكەن بورىش. ماڭگىلىك ەلدىڭ تامىرى تەرەڭ, وزەگى شىمىر, تاريحى ۇزاق ەكەندىگىندە داۋ جوق.
قالبان ىنتىحان ۇلى,
اۋدارماشى, دەرەكتانۋشى
