اقش-تىڭ رەاكتسياسى
بۇۇ باس اسسامبلەياسى يەرۋساليمنىڭ مارتەبەسى جونىندەگى ۆاشينگتوننىڭ شەشىمى بويىنشا قاراردى داۋىسقا سالار الدىندا اقش-تىڭ ىرگەلى ۇيىمداعى تۇراقتى وكىلى نيككي حەلەي ارنايى مالىمدەمە جاسادى. ءوز سوزىندە ەلشى حەلەي «اقش بۇل كۇندى ەگەمەن ەل رەتىندە قابىلداعان شەشىمى بويىنشا ءوزىن باس اسسامبلەيادا ايىپتاۋ ءۇشىن بولەكتەگەن كۇن رەتىندە ەسىندە ساقتايدى», دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق امەريكالىق ەلشى داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىندىعىنا قاراماستان, اقش يزرايلدەگى ءوز ەلشىلىگىن ءبارىبىر يەرۋساليمگە كوشىرەتىنىن قاداپ ايتتى. ەلشى حەلەيدىڭ مالىمدەمەسى پرەزيدەنت ترامپتىڭ ءبىر كۇن بۇرىنعى ءسوزىن نىقتاي تۇسكەندەي اسەر قالدىردى. سارسەنبى كۇنگى ءوز كابينەت مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋدە د.ترامپ ء«بىز داۋىس بەرۋدى قاداعالاپ وتىرمىز. ولار داۋىسقا سالا بەرسىن. ءبىز كوپ قارجىنى ۇنەمدەيمىز. بىزگە ءبارى ءبىر», دەگەن بولاتىن.
امەريكالىق بۇرىنعى شەنەۋنىكتەردىڭ قاتارىندا اقش بيلىگىنىڭ بۇۇ قارارى بويىنشا مالىمدەمەسىن سىنعا العاندار دا بولدى. ماسەلەن, وباما تۇسىندا ورتالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى بولعان دجون برەننان تۋيتتەردە «ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ بۇۇ-داعى ەگەمەن ەلدەرگە ءوز قۇقىقتارىن پايدالانىپ, اقش-تىڭ يەرۋساليم بويىنشا ۇستانىمىنا قارسىلىق بىلدىرگەندەرى ءۇشىن ەسە قايتارامىز دەپ قوقان-لوقى كورسەتۋى – شەكتەن شىعۋشىلىق...» دەپ جازدى.
«وتىرىكتىڭ ورداسى»
يزرايل پرەزيدەنتى بينيامين نەتانياحۋ بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا يەرۋساليمگە قاتىستى اقش-تىڭ شەشىمى بويىنشا قارار قابىلدانعاننان كەيىن ارنايى مالىمدەمە جاسادى. ءوز مالىمدەمەسىندە پرەزيدەنت نەتانياحۋ د.ترامپقا جانە قالىس قالعان مەملەكەتتەرگە العىسىن بىلدىرە وتىرىپ, «يەرۋساليم ءبىزدىڭ استانامىز بولعان جانە بولاشاقتا استانامىز بولىپ قالا بەرەدى...», دەدى. قارار داۋىسقا سالىنار الدىنداعى سوزىندە ب. نەتانياحۋ «يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى رەتىندە مويىنداۋ ءۇشىن اقش-قا 70 جىل كەرەك بولدى. بۇۇ ءدال سونداي شەشىمگە كەلۋ ءۇشىن وعان جىلدار كەرەك بولادى» دەي كەلە, بۇۇ-نى «وتىرىكتىڭ ورداسى» دەپ اتاعان.
ءيزرايلدىڭ بۇۇ-داعى ەلشىسى دەنني دەنون دا باس اسسامبلەياداعى قارار بويىنشا وتكەن پىكىرتالاستا ايانىپ قالمادى. قاراردى قولداۋشى ەلدەرگە قاراتا ايتىلعان سوزىندە ەلشى دەنون «سەندەر پالەستينالىق قۋىرشاق شەبەرلەرى ويناتىپ وتىرعان قۋىرشاقسىڭدار. تۋرا قۋىرشاقتار سياقتى وتىرىككە, مانيپۋلياتسياعا الدانىپ وتىرسىڭدار. پالەستينالىقتار بۇل قاراردىڭ الاياقتىق ەكەنىن جاقسى بىلەدى...» دەدى. دەگەنمەن, يزرايل بيلىگى بۇۇ شەشىمىن قانشا ايىپتاعانىمەن, ءبىر نارسە انىق – بۇۇ جانە الەمدىك قوعامداستىق ءدال قازىر ءيزرايلدىڭ يەرۋساليمگە قاتىستى ۇستانىمىن ەش قولدامايدى. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءيزرايلدىڭ 1967 جىلى باسىپ العان پالەستينا اۋماعىنداعى دەموگرافيالىق باسىمدىقتى, ايماقتىڭ مارتەبەسىن جانە سيپاتىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان قادامدارىن ايىپتايتىن ارنايى قارار قابىلداعان.
«پالەستينا ءۇشىن جەڭىس»
قاراردى پالەستينا پرەزيدەنتى ماحمۋد ابباستىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ءنابىل ءابۋ رداينا «پالەستينا ءۇشىن جەڭىس» دەپ سيپاتتادى. سونداي-اق ول ء«بىز بۇۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق فورۋمداردا وككۋپاتسيانى توقتاتۋعا جانە شىعىس يەرۋساليم استاناسى بولاتىن پالەستينا مەملەكەتىن قۇرۋعا كۇشىمىزدى سالا بەرەمىز...», دەي كەلە پالەستينا بيلىگى اقش-قا قاراعاندا حالىقارالىق ۇيىمدى ەل تاعدىرىن ايقىنداۋدا سەنىمدىرەك سەرىكتەس كورەتىنىن جەتكىزدى. ال پالەستينانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءارى بۇۇ-داعى باقىلاۋشىسى رياد مالكي بولسا ترامپتىڭ يەرۋساليم مارتەبەسى بويىنشا شەشىمىن «كيەلى قالانىڭ مارتەبەسى مەن پوزيتسياسىنا ەش اسەرى بولمايدى. الايدا ول اقش-تىڭ بەيبىتشىلىك مەدياتورى رەتىندەگى رولىنە اسەر ەتەتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى.
حالىقارالىق قوعامداستىق ۇستانىمى
ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ ەگەر بۇۇ ەلدەرى ۆاشينگتوننىڭ شەشىمىنە قارسى داۋىس بەرسە, اقش ولارعا بەرىلەتىن قارجىلىق كومەكتى ازايتۋى مۇمكىن دەگەن قاتاڭ ەسكەرتۋىنە قارسى بىرنەشە مەملەكەت وكىلدەرى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ءوزىن مۇسىلمان الەمى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى سانايتىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بۇۇ قارارى بويىنشا تىكەلەي اقش پرەزيدەنتى د. ترامپقا قارسى مالىمدەمە جاسادى. ول قارار داۋىسقا تۇسكەنگە دەيىنگى ءوز سوزىندە «ترامپ مىرزا, سەن ءوز دوللارىڭمەن تۇركيانىڭ دەموكراتيالىق ەركىن ساتىپ الا المايسىڭ... اقش ول جەردە ءوز قالاۋىنا قول جەتكىزبەيدى جانە الەم سولاي اقش-قا ۇلكەن ساباق بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن جانە كۇتەمىن...», دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ۆەنەسۋەلانىڭ بۇۇ-داعى وكىلى سامۋەل مونكادا اكوستا «الەم ساتىلمايدى جانە سەنىڭ قورقىتۋىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىككە قاۋىپ توندىرەدى» دەدى. پاكىستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمداعى تۇراقتى وكىلى ءماليحا لودي بولسا ء«بىز اقش-تىڭ شەشىمىنە وكىنىش بىلدىرەمىز جانە قولدامايمىز. الەم ەشبىر زاڭسىز ارەكەتتى قولداي المايدى جانە قولدامايتىن بولادى», دەپ مالىمدەگەن.
ايتا كەتۋ كەرەك, قارار بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا داۋىسقا سالىنعانعا دەيىن اقش پەن يزرايلدەن باسقا ەشبىر مەملەكەت قۇجاتتى ايىپتاپ مالىمدەمە جاساعان جوق. ال 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىستارىندا توراعالىق ەتەتىن قازاقستان ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ يەرۋساليمگە قاتىستى شەشىمىن ماقۇلدامايتىن قاراردى قولداعان 128 ەلدىڭ قاتارىنان تابىلدى. جەلتوقساننىڭ باسىندا ۆاشينگتون يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى دەپ تانيتىندىعىن جاريالاعان كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قالانىڭ قازىرگى مارتەبەسىنىڭ ساقتالۋىن جاقتاپ, «ەكى حالىققا – ەكى مەملەكەت» قاعيداسىن قولدايتىنىن مالىمدەگەن. قازاقستاننىڭ قاراردى قولداۋى بۇۇ تاراپىنان مويىندالعان 1967 جىلعى شەكارالاردا استاناسى شىعىس يەرۋساليم بولاتىن پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىن جاقتايتىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇستانىمىمەن ۇندەس.
قاراردىڭ ءمانى نەدە؟
شىن مانىندە, بۇۇ-نىڭ ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ يەرۋساليم قالاسىنىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋىن ايىپتايتىن قارارى سيمۆوليكالىق مانگە يە رەسمي قۇجات قانا. ول اقش-تان يزرايل مەن پالەستيناعا قاتىستى ساياساتىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتپەيدى. سونداي-اق قاراردى جاقىن ارادا گەوساياسي وزگەرىستەرگە سەبەپ بولاتىن ساياسي شەشىم دەۋگە ەش كەلمەيدى.
دەگەنمەن, وسىلايشا ۆاشينگتوننىڭ يزرايلگە اشىق قولداۋ ءبىلدىرۋى ۇزاق مەرزىمدى ارالىقتا اقش-تىڭ وتكەن عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ديپلوماتيالىق كاپيتالىنا جانە ترامپتىڭ ساياسي بولاشاعىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. ەگەر الدا ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ امەريكانىڭ حالىقارالىق ارەنادا ەركىن ساۋدا جانە ادام قۇقىقتارى سەكىلدى ليبەرالدىق قۇندىلىقتارعا سۇيەنەتىن ساياساتىنا قايشى شەشىمدەرى كوبەيە تۇسسە, اقش-تىڭ الەمدەگى كوشباسشىلىق پوزيتسياسى السىرەيتىن بولادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن د.ترامپ ترانس تىنىق مۇحيتى سەرىكتەستىگىنەن (تPP) امەريكانى الىپ شىعىپ, كەزىندە اقش-تىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان حالىقارالىق پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنەن باس تارتىپ ۇلگەردى. سونىمەن قاتار ۆاشينگتوننىڭ يەرۋساليمنىڭ مارتەبەسى بويىنشا شەشىمى جانە وعان قارسى بۇۇ ەلدەرىنىڭ رەاكتسياسى پالەستينا جانە يزرايل قاقتىعىسىنداعى اقش-تىڭ ارااعايىندىق ءرولىن السىرەتە ءتۇسۋى مۇمكىن.
ەكىنشى جاعىنان پرەزيدەنت ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى «امەريكا ءبىرىنشى» ستراتەگياسى اقش-پەن قاتار ونىڭ ءوزىن دە ساياسي تىعىرىققا تىرەۋى ىقتيمال. 2016 جىلعى سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە جانە اق ءۇي يەسى اتانعاننان كەيىن دە د.ترامپ اقش حالىقارالىق ۇيىمدارعا قارجى قۇيۋ ارقىلى امەريكالىق سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن جەلگە شاشىپ جاتىر دەپ قالىپتاسقان سىرتقى ساياسي كۋرستى قاتاڭ سىناعان بولاتىن. ماسەلەن, سولتۇستىكاتلانتيكالىق كەلىسىم ۇيىمىن (NATO) قارجىلاندىرۋدى ازايتىپ, ءتىپتى مۇشەلىكتەن باس تارتۋدى قاراستىرۋىمىز كەرەك دەپ تە تالاي رەت مالىمدەدى. الايدا ۆيتسە-پرەزيدەنت م.پەنس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى, گەنەرال ماكماستەر جانە پەنتاگون يەسى گەنەرال مەتتيستەن تۇراتىن ۇشتىك ساياسي تاجىريبەسى جوق پرەزيدەنت ترامپتىڭ ناتو تۋرالى ويىن وزگەرتە ءبىلدى. ال د.ترامپتىڭ يەرۋساليمنىڭ مارتەبەسى بويىنشا اقش-تىڭ ءىس-قيمىلىن ايىپتايتىن بۇۇ قارارىن جاقتاعان ەلدەرگە قارسى «قارجىلىق قولداۋدى ازايتۋ» تاكتيكاسى ارقىلى قورقىتۋى دا تابىستى بولمادى.
سىرتقى ساياساتتاعى ءساتسىز قادامدار امەريكالىق سايلاۋشىلار تاراپىنان پرەزيدەنت ترامپتى قولداۋدى السىرەتە ءتۇسۋى مۇمكىن. جەلتوقساننىڭ باسىندا مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, امەريكالىقتاردىڭ 63 پايىزى اقش-تىڭ يزرايلدەگى ەلشىلىگىن يەرۋساليمگە كوشىرۋىنە قارسى. ال Gallup ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ەيزەنحاۋەردەن بەرگى كەزەڭدەگى اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ العاشقى قىزمەتتىك جىلىنا امەريكالىقتاردىڭ كوڭىلى تولۋى بويىنشا د.ترامپ 35 پايىز كورسەتكىشپەن ەڭ تومەنگى ورىندا تۇر.
شالقار نۇرسەيىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
