15-16 قاراشادا استانادا اقتوبە وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
تۇراقتى دامۋدىڭ تۇعىرى بەرىك
اقتوبە وبلىسى – ەل ەكونوميكاسىنىڭ سەرپىندى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان وركەندى ءوڭىر. جەرى قۇت, قويناۋى قازىنالى ايماقتا بۇل قارقىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ۇدەي تۇسپەسە كەمىگەن جوق. بۇل «اۋەلى ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلاعاتتى ۇستانىمىنىڭ, كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆپەن سۇحباتىمىزدىڭ وزەگىنە نەگىزىنەن قول جەتكەن جەتىستىكتەردىڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەندىگى, الداعى اتقارىلار شارۋالاردىڭ قانشالىقتى اۋقىمدىلىعى ارقاۋ بولۋى دا سوندىقتان.
– ارحيمەد بەگەجان ۇلى, ءسىز وبلىس باسشىلىعىنا ءبىراز تاجىريبە جيناپ, ىسىلىپ كەلدىڭىز. جانە ءوڭىر تىزگىنىن ۇستاۋىڭىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا دايىندىقتى تياناقتار كەزگە تۋرا كەلدى.
– مەن وسى قىزمەتكە تاعايىندالۋعا بارعانىمدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەرەيتوي اياسىنداعى شارۋالار ادامداردىڭ وزدەرىنە جاسالىپ جاتقان جاعدايدى سەزىنەتىندەي دارەجەدە بولۋىن تاپسىردى. سوندىقتان دا مەن ءوزىمنىڭ اۋداندارعا جۇمىس ساپارىمدى قىزمەتكە كىرىسكەننەن كەيىن ىلە-شالا باستاپ كەتتىم. بارلىق اۋدانداردا, الىس اۋىلداردا بولىپ, ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن ەتەنە تانىستىم, وزەكتى ماسەلەلەردى باقىلاۋعا الدىم.
– ناقتىراق ايتساق؟
– وسى ءبىر تاريحي ساتتە ارتتا قالعان جىلدارعا كوز جۇگىرتسەك, وتكەن جىلىمىزدىڭ تابىسسىز بولماعانىن اڭعارامىز. وبلىستىڭ ايماقتىق جالپى ءونىمى 2010 جىلى 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 822 ەسە ءوستى. مەرەكەلى جىلى ونىڭ كولەمىن 1 ترلن. 300 ملرد. تەڭگەگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل كورسەتكىش تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققاندا 787 ەسە ءوستى. ۇستىمىزدەگى جىلى ايماقتىق جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 11 مىڭ دوللاردان كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سوڭعى ون جىل ىشىندە ونەركاسىپ سەكتورىنداعى ءونىم ءوندىرۋ 10,3 ەسە ءوسىپ, وتكەن جىلى 962 ملرد. تەڭگە قۇرادى. ءبىزدىڭ ءوڭىر ءوزىنىڭ ۇلەسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ جالپى ونەركاسىپ كولەمىندە العاشقى بەستىكككە كىرەدى. 1996 جىلى وبلىس ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 3,8 پايىزىن قامتاماسىز ەتسە, قازىر ايماقتىڭ ۇلەسى 8,0 پايىزعا جەتتى.
ەلباسى ۇسىنعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءبىزدى جاڭا ىستەرگە جىگەرلەندىرەدى. وبلىس تەك سوڭعى جەتى جىل ىشىندە 400-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىردى, بۇل 25 مىڭ ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى ون جىلدا كۇردەلى قارجى كولەمى 2 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. ۇستىمىزدەگى جىلى 74,0 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 27 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 521,4 ملرد. تەڭگە بولاتىن 63 جوبا ەنگىزىلدى, وسى جوبالار جۇزەگە اسقاندا 17 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
– ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– بۇل جاعىنان دا ىلگەرىلەۋ بار. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ون ايىندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىندا ءوسىم قارقىنى ساقتالدى جانە بۇرىنعىدان دا نىعايا ءتۇستى. وسى كەزەڭدە ايماقتىق جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 10300 اقش دوللارىن قۇرادى. سونداي-اق, وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 1 ترلن. تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 108,4 پايىز بولدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ون ايىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوسىمى 105,2 پايىز بولدى. وتكەن جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ءونىمدىلىگى ءبىر ادامعا شاققاندا 28,8 مىڭ اقش دوللارى بولىپ, 29,7 پايىز ارتسا, بيىل بۇل كورسەتكىش ءبىر ادامعا 43,3 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى.
– ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىتتاعى وبلىستىڭ قادامدارى قانداي؟
– 2000-2011 جىلدارى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك قارقىندى دامىدى. وسى كەزەڭدە سۋبەكتىلەر سانى 24,2 ەسەگە ءوسىپ, 29 مىڭ بىرلىكتى قۇرادى. ولاردا جۇمىس ىستەيتىندەر سانى 5,5 ەسە ءوستى, وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 1,5 ميلليارد تەڭگەدەن 350,0 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. بيۋدجەتكە تۇسىمدەر 70,0 ميلليارد تەڭگە بولدى نەمەسە 27 ەسە ءوستى. بىلتىردان باستاپ, ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىندا قىزمەت ەتەتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە كەشەندى قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 2010-2011 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2088,8 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىنەن باستاپ جۇمىسشىلار سانى 5,6 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 200-دەن استام كاسىپورىنعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلدى.
– سوڭعى جىلدارداعى قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان شارۋالار ءبىراز قيىندىق كوردى. ەگىنشىلىكتىڭ تاۋەكەل اۋماعىندا ورنالاسقان ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن سالانى جۇرگىزۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرەتىن كەز كەلگەن جوق پا؟
– جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزۋگە باعىت ۇستاۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. بيىل بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا تىم-ءتاۋىر استىق جينالىپ, ديقاندار ءبىر سەرپىلىپ قالدى, ەندى وسىنى تياناقتايتىن ىزدەنىستەر جاساۋ كەرەك. مال شارۋاشىلىعىندا دا ءبىراز ىزدەنىستەر بار. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. وبلىستا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتى ارتتىرۋ قولعا الىنۋدا. وسى ماقساتتا 2010 جىلى ءمارتوك اۋدانىندا جوبالىق قۋاتى جىلىنا 7200 تونا ءسۇت ءوندىرەتىن 1100 سيىرلىق «ايس» جشس-ءڭىڭ تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى, ءۇستىمىزدەگى ون ايدا ءار سيىردان 4266 ليتر ءسۇت ساۋىلدى. «پاريج كوممۋناسى» جشس-ءنىڭ بەستاماق مال شارۋاشىلىعى كەشەنىندە جىلىنا 40 مىڭ شوشقا ءوسىرىلىپ, 3,5 مىڭ توننا ەت دايىندالادى. جىلىنا 1500 توننا قىزاناق ءوسىرەتىن «يزەت گرەنحاۋس» جشس-ءنىڭ جىلىجاي كەشەنى ىسكە قوسىلدى. «كوكتاس اقتوبە» جشس-ءنىڭ «اققۇس» قۇس فابريكاسىنىڭ سەگىز قۇس قوراسىنىڭ قايتا جاراقتاندىرىلىپ, جاڭعىرتىلۋى قۇس ەتىن ءوندىرۋدى بىلتىر ەكى ەسە ارتتىردى, مۇنداي قايتا جاراقتاندىرۋ «رامازان» جشس قۇس فابريكاسىندا دا ءجۇرگىزىلدى. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا ءۇستىمىزدەگى جىلى اۋىل شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى 2383 ءىرى قارا ساتىپ الدى, تاپسىرما 103,6 پايىز ورىندالدى.
– وبلىستاعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋ جانە كەدەيشىلىكپەن كۇرەس جايىنا توقتالا كەتسەڭىز ؟
– ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستا 14392 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى, بۇل جىلدىق جوسپاردىڭ 118,9 پايىزى. وبلىس بويىنشا 10103 جۇمىسسىزعا جۇمىسقا ورنالاسۋعا قولداۋ كورسەتىلدى. تۇرعىنداردىڭ ماقساتتى توبىنا جاتاتىن جۇمىسسىزداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردا 1429 الەۋمەتتىك جۇمىس ورنى قۇرىلدى, 3983 ادام قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دايىندالعان «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسى ەڭبەك رىنوگىنداعى وزەكتى ءماسەلەلەردى شەشىپ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسكە سەرپىن بەرەتىن جاڭا قاناتقاقتى باعدارلاما. ءۇستىمىزدەگى جىلى باعدارلامانىڭ ءۇش باعىتى بويىنشا وعان 5132 ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىسۋشىلاردى, جۇمىسسىزداردى جانە تابىسى از ادامداردى تارتۋ كوزدەلدى. 2786 ادامدى ەڭبەككە ورنالاستىرۋعا ىقپال ەتۋ, ونىڭ ىشىندە 786 ادامدى ەڭبەكاقىسى ءىشىنارا سۋبسيديالاندىرىلاتىن الەۋمەتتىك جۇمىسقا تارتۋ قارالعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا 1017 ادام الەۋمەتتىك جۇمىسقا ورنالاستى.
– ەلباسى ن.نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدى, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدى قاداپ تاپسىردى. بۇل تاپسىرمانىڭ ورىندالۋ بارىسى قالاي؟
– تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ايماقتا 4,3 ملن. شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىستا 2001 جىلى بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا ىسكە قوسىلعان تۇرعىن ءۇي 80,9 مىڭ شارشى مەتر بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 400,8 مىڭ شارشى مەترگە جەتەدى دەپ وتىرمىز. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ون ايىندا 306,0 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 101,1 پايىزدى قۇرايدى.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ وبلىستا جاقسى باستالدى. باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى تەتىگى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن «اقتوبە» اكك ارقىلى بولىنگەن 120 ميلليون تەڭگەگە سالىنعانىنا 40 جىلدان اسقان سەگىز ۇيگە, ال ەكىنشى تەتىگى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 343750 مىڭ تەڭگەگە وپەراتور «تابىساقتوبە» جشس 45 ۇيگە جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتادى. بيىل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ 7 مىڭ ادامى قاتىستى, 600-دەن استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.
– اقتوبە قالاسى قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ شاھاردىڭ 140 جىلدىعىندا بولاشاقتا اقتوبە ميلليون تۇرعىنى بار قالا بولۋعا لايىق دەگەن اقجولتاي تىلەگىن ەستىگەنبىز. بۇل ىزگى نيەتتىڭ جۇزەگە اسۋى جولىندا قانداي جۇمىستار تىندىرىلۋدا؟
– اقتوبە بولاشاقتا ميلليون تۇرعىنى بار ۇلكەن مەگاپوليس بولادى دەپ كۇتىلۋدە. 2000 جىلى تۇرعىن ءۇي قورى 4,5 ميلليون شارشى مەتر عانا بولسا, سوڭعى 11 جىلدا عانا تۇرعىن ءۇي قورى 2,6 ميلليون شارشى مەترگە ءوستى. تەك مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 2,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى.
قازىرگى تاڭدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن اقتوبە قالاسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ مودەلى جاسالدى. پەرسپەكتيۆالىق دامۋ جوسپارى بويىنشا «اقتوبە-سيتي» اۋدانىنىڭ اۋماعى 1000 گەكتارعا جۋىق بولادى دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. وسى اۋداندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ساياباعىنىڭ نەگىزىن قالادىق. وعان 300 مىڭ ءتۇپ باعالى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا دا تۇرعىن ۇيلەر سالىنادى, كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي سالۋعا تىلەك ءبىلدىرىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر دە بار. اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمدىگى «اقتوبە-سيتي» اۋدانىندا اكىمدىك عيماراتتارىن سالاتىن بولادى. بۇل جەردە تاياۋداعى ون جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە 300 مىڭ تۇرعىنى بار, ادەمى ۇلكەن اۋدان بوي كوتەرەدى.
– ەلدىڭ ەرتەڭى ءبىلىمدى ۇرپاق ەكەنى ءسوزسىز. ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋى قاي دارەجەدە دەگەن ساۋالدىڭ كوكەيدە تۇرعانى راس...
– سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا بولىنەتىن قارجى كوبەيە ءتۇستى. بيىلدىڭ وزىندە بىلىمگە ءبولىنگەن قارجى كولەمى وبلىس بيۋدجەتىنىڭ 32,7 پايىزىن قۇراپ وتىر.تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 202 ەسە ءوسىپ, 40,5 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا عانا 20354 ورىندىق 54 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ءىشىندە 43 مەكتەپ سوڭعى ون جىلدىڭ ەنشىسىندە. ال «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى بويىنشا 2400 ورىندىق ەكى مەكتەپ سالىندى.
سوڭعى ون جىلدا 402 مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەسى اشىلدى. قازىر ولاردىڭ سانى 503-كە جەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ رەسپۋبليكالىق اكتسياعا اينالعان «اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» مارافون-ەستافەتاسى بيىل «قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 ەكپىندى اپتا» ۇرانىمەن وتكىزىلىپ, 92 مىڭ جاس ەلدى مەكەندەردى كورىكتەندىرۋ, كوگالداندىرۋ, تازارتۋ جۇمىستارىنا تارتىلدى.
– ەڭ باستى بايلىق ادام دەنساۋلىعى ەكەنىن ەلباسى ۇدايى ايتىپ ءجۇر. بارلىق يگىلىكتەر ادامعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. وسى ماسەلەگە كەڭىرەك توقتالا كەتسەڭىز.
– دەنساۋلىق سالاسىن قارجىلاندىرۋ 1995 جىلعى 1,2 ملرد. تەڭگەدەن 2011 جىلى 29,6 ملرد. تەڭگەگە ءوسىپ, 20 ەسەگە ارتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى 139 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 293 نىسان جوندەلدى. رەسپۋبليكانىڭ دەنساۋلىق سالاسىن دامىتۋدىڭ «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى سياقتى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باستامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ بويىنشا الىنعان شارالار وبلىستى مەديتسينالىق قىزمەتپەن تولىقتاي قامتۋعا قول جەتكىزدى. جىلدان-جىلعا دەنساۋلىق سالاسىنىڭ بيۋدجەتى ارتىپ كەلەدى.
– وبلىستا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قاستەرلەۋگە بايلانىستى قانداي جۇمىستار جاسالدى؟
– وسى جىلداردا تۇرعىندارعا مادەني قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقساردى. مادەني جانە ونەر مەكەمەلەرىنىڭ, ۇجىمدارىنىڭ سانى ارتتى. تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاۋ جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. 14-15 عاسىرلارداعى ابات-بايتاق بىرەگەي ەسكەرتكىشى قالپىنا كەلتىرىلىپ, قوبىلاندى باتىردىڭ كەسەنەسى تۇرعىزىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ مەموريالدىق كەشەنى مەن باتىرلار اللەياسى تاريحقا تاعزىم ەتۋدىڭ بەلگىسى.
1999 جىلى وبلىس بويىنشا 201 مادەنيەت مەكەمەسى جۇمىس ىستەسە, ۇستىمىزدەگى جىلى ونىڭ سانى 481-گە جەتىپ وتىر. وسى جىلداردا 280 ءمادەنيەت مەكەمەسى, ونىڭ ىشىندە 111 كلۋب, 142 كىتاپحانا, 10 مۇراجاي ءجانە باسقا 17 مادەنيەت پەن ونەر مەكەمەلەرى جاڭادان اشىلىپ, تۇرعىندار يگىلىگىنە اينالدى.
ساپالى ءارى ءتيىمدى
ءبىزدىڭ سەرىكتەستىكتىڭ جىلۋ ۇستاعىش گازدى-بەتون بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىتى گەرمانيالىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن كاسىپورىن. مۇنداي زاۋىت ەلىمىزدە نەبارى ەكەۋ-اق. بىرەۋى بىزدە, ەكىنشىسى استانادا. ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ جىلۋ ۇستاعىش, وتقا ءتوزىمدى, جەڭىل دە ونىمدىلىگىنە بايلانىستى سيليكات كىرپىشتەن توعىزدان استام ارتىقشىلىعى بار. گازدى-بەتون بلوكتارى جەڭىل دە ۇلكەن, سوندىقتان قابىرعالاردى تەز قالاۋعا بولادى. ال, كىرپىشكە قاراعاندا ەرىتىندى 5-7 ەسە از جۇمسالسا, قالاۋ شاپشاڭدىعى 3-4 ەسە ارتادى. تاس پەن اعاشتىڭ قاسيەتتەرىن بويىنا قاتار سىڭىرگەن گازدى-بەتون بىرەگەي جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرىلىس ماتەريالى. گازدى-بەتوننان سالىنعان عيمارات قىستا جىلى, جازدا قوڭىر سالقىن قالىپتى ۇستاپ تۇرادى. ءبىزدىڭ وڭىردە گازدى-بەتون شىعارۋعا قاجەتتى كۆارتس قۇمى, اك جانە باسقا ماتەريالدار جەتكىلىكتى. قازىر كاسىپورىندا شىعارىلاتىن ونىمدەر ىشكى رىنوكتى بىرتە-بىرتە تولتىرىپ كەلەدى. ەندى ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەرگە شىعارۋدى ويلاستىرۋدامىز. كاسىپورىندا شىعارىلاتىن گازدى-بەتون بلوكتارى باسەكەگە قابىلەتتى, حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق جاۋاپ بەرەدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 25 ميلليون دوللارعا جۋىق قارجى سالىندى. زاۋىت ءالى تولىق قۋاتىندا جۇمىسقا كوشكەن جوق. جوبالىق قۋاتتىڭ 75 پايىزى عانا يگەرىلدى. دەگەنمەن, جاقىن كۇندەرى ءونىم ءوندىرۋدى اناعۇرلىم ارتتىرۋعا مۇمكىندىك مول. ءبىزدىڭ قۇرىلىستىق گازدى-بەتون بلوكتارىمىزعا قىزىلوردادان, اقتاۋدان, ورالدان جانە اتىراۋدان تاپسىرىستار تۇسۋدە. ال, كاسىپورىن تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەندە ايىنا ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن 10 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتكىزۋگە بولادى. قازىر زاۋىتتا 160 مامان جۇمىس ىستەيدى. وندىرىستە قولدانىلاتىن وزىق تەحنولوگيا مامان جۇمىسشىلاردان كاسىبي بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى. مۇندا ءبارى ەلەكترونيكامەن بايلانىستى, قوندىرعىلار اۆتوماتتاندىرىلعان, ولاردا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ارناۋلى ءبىلىم كەرەك. سوندىقتان كاسىپورىندا ماماندار مەن جۇمىسشىلاردى دايارلاۋعا, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە زاۋىت «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىندا «حالىق ءۇشىن ۇزدىك تاۋار» نوميناتسياسى بويىنشا جەڭىمپاز بولدى. ەربولات راحىمباەۆ, «ەكوتون-باتىس»جشس ديرەكتورى.
ىزدەنىستەر مەن يگى ىستەر
اقتوبە مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى وسى مىندەتتەر ۇدەسىنەن كورىنۋگە جۇمىلىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر جوعارى وقۋ ورنى. ينستيتۋت رەكتورى عالىمجان نۇرىشەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن جەتى جىل ىشىندە ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى اناعۇرلىم جاقساردى. ونىڭ ءدارىسحانالارى, وقۋ بولمەلەرى مەن زەرتحانالار زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالدى, وقۋ عيماراتتارىن, قۇرىلىمدىق بولىمدەردى تولىقتاي قامتيتىن بىرىڭعاي كومپيۋتەرلىك جەلىمەن جاراقتاندىرىلدى. ستۋدەنتتەر تۇراقتى تۇردە ينستيتۋتتىڭ ۆەب-سايتىن, ينتەرنەت قىزمەتىن پايدالانادى, مۇقتاج ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك «ستۋدەنتتەر» ۇيىندە ورنالاسقان. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ عىلىمي دارەجەلىلىگى 46,8 پايىزدى قۇرايدى. 11مىڭنان استام تۇلەكتەردىڭ 81پايىزى اۋىل مەكتەپتەرىندە ەڭبەك ەتۋدە. جىلدان-جىلعا ستۋدەنتتەر قۇرامىنىڭ ساپاسى جاقسارىپ كەلەدى. مىسالى, بيىلعى وقۋ جىلىندا ستۋدەنتتەر كونتينگەنتىنىڭ 60 پايىزدان استامى مەملەكەتتىك گرانت نەگىزىندە وقىپ جاتىر. بيىل رەسمي ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان تاۋەلسىز ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا ينستيتۋت پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا 2-ءشى ورىنعا شىقتى, التى ماماندىق بويىنشا الدىڭعى ءۇشتىكتەن كورىندى. ينستيتۋتتا رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وقىتۋ جۇيەسىن كرەديتتىك تەحنولوگياعا تولىقتاي كوشىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل جوعارى وقۋ ورنى بولون ۇدەرىسىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى, بۇگىنگى كۇنى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن ىسكە اسىرىپ, دامىتۋ ماسەلەسى قولعا الىنۋدا. ينستيتۋتتا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن 4 عىلىمي زەرتحانا مەن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. «پەداگوگيكالىق شەبەرلىك شىڭىنا» اتتى ينستيتۋتىشىلىك پەداگوگيكالىق وليمپيادا جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. مۇندا «جاس پەداگوگ مەكتەبى» جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگى تاڭدا ينستيتۋت الىس جانە جاقىن شەتەلدەردىڭ 27 جوعارى وقۋ ورنىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. بيىل ينستيتۋت جانىنان «كونفۋتسي ينستيتۋتى» اشىلدى. جالپى, سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ينستيتۋتتىڭ 13 وقىتۋشىسى, 12 ماگيسترانتى جانە اسپيرانتى شەتەلدەردە عىلىمي ءىسساپاردا بولىپ, 13 وقىتۋشى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ءارتۇرلى بىلىكتىلىك كوتەرۋ كۋرستارىنان ءوتىپ كەلدى. بيىل پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» ستيپەندياسى نەگىزىندە ينستيتۋتتىڭ 5 وقىتۋشىسى پولشا مەن رەسەيدە عىلىمي تاعىلىمدامادا بولىپ قايتىپتى.* * *
تاتۋلىعىمىز تۇراقتى, بىرلىگىمىز بەرىك
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى تاماشا تابىستارعا تولى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگەمەن ەلىمىزدى نەبىر كۇردەلى كەزەڭدەردە تۋرا باعىتتان اداستىرماي العا باستاپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتەتىندەي بەرەكەلى ىستەر بەكەمدەگەنىن بارشا قازاقستاندىق انىق سەزىنىپ وتىر. وسى جىلداردا قازاقستاندى الەمگە تانىتتى, مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىردى, الىس-جاقىن شەتەلدەردە ابىرويىن اسقاقتاتتى. استانانى ارقاعا كوشىرىپ, ەشبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءداتى بارمايتىن عاسىرلىق جوبانى ءجۇزەگە اسىردى. ايتا بەرسە, تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتقارىلعان شارۋالار قيساپسىز كوپ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جيىندارىنا كەلگەن سايىن استانانىڭ قاناتىن كەڭگە جايىپ, كورىكتەنە تۇسكەنىنە ءتانتى بولامىن. بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسەتىن الىپ عيماراتتاردىڭ قالايشا تەز بوي تۇزەپ قالعانىنا تاڭدانامىن. استانا جىل ساناپ, اي ساناپ ەمەس كۇن سايىن سۇلۋلانا تۇسەتىن سياقتى بولادى دا تۇرادى. استانانىڭ ايبىندىلىعى وڭىرلەرگە دە ءساۋلەسىن ءتۇسىرىپ, جاڭارۋعا باستاپ كەلەدى. ءبىزدىڭ اقتوبەنىڭ دە سىلانىپ جاسارىپ, جاڭعىرىپ كەلە جاتقانى راس. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, تاۋەلسىزدىك ءبىزدى عارىشتىق جىلدىمدىقپەن ءومىر سۇرۋگە جەتەلەپ كەلە جاتقانداي اينالاڭ وڭ وزگەرىستەر, ومىرشەڭ ىستەرگە تولى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ الىستاعى بولگاريادان, بەسسارابيادان اقتوبە جەرىنە قونىستانعانىنا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بولعان ەكەن. مىنە, سودان بەرى وسى بولگاركا اۋىلىندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءتورتىنشى-بەسىنشى ۇرپاعى تۇرىپ جاتىر دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. بولگارلار وسىندا تۇرىپ جاتقان حالىقتارمەن بىتە قايناسىپ, قۇدا-جەكجات بولىپ كەتتى. بولگاركا اۋىلىندا ونداعان ۇلتتىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. كوبى بىرنەشە ءتىلدى تۇسىنەدى, سويلەيدى. قيىن كەزدە قوناقجايلىق تانىتقان قازاق حالقىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋداعى باستامالارى قاشاندا حالىقتان قولداۋ تاۋىپ جاتادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلباسى باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول پەرزەنتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز – جۇزدەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءبىر ەلدە تاتۋلىقتا, بىرلىك پەن بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز, مۇنى ايرىقشا باعالاۋ, قاستەرلەۋ كەرەك دەپ ۇنەمى ايرىقشا اتاپ وتەدى. ءبىز ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋىمىز كەرەك. ەل ەرتەڭىنىڭ تەمىرقازىعى بولاتىنداي ۇرپاقتارىمىز دا دوستىقتىڭ, تاتۋلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋى قاجەت. سوندا عانا تاۋەلسىزدىك تۇعىرى بۇرىنعىدان دا بەكي تۇسەدى, ءومىرشەڭدىگى ۇزارادى. پاۆۆەگ ماگلەلي, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
* * *
نەسىبە
(جىراۋلارشا اسىرەلەۋ)
اي-حاي, دۇنيە, سايران سامال سوعادى, توق شاڭىراق, قۇت ىرگە. اقتوبەنى كورمەگەندەر كوپ ءالى. كەلدىڭ. كوردىڭ. شۇكىر مە؟ ۋا, كوردىڭىز! جايدارى جۇرت, كىشىك ەل, كوركەم الەم, كوك اراي! تالاي-تالاي اقىلى مول كىسىلەر اقتوبەنى ساعىنبايدى, ...و, قالاي؟ اقتوبەنىڭ الماتىدان نەسى كەم, استانادان نەمەسە؟.. ءتۇسىندىرىپ بەرەر ەدىم, كەشىگەم, ءوزىڭ ايتشى, جەڭەشە. ۇقتىرار ەم, جول كۇتىپ تۇر, كەشىگەم, الماتىعا اسىقتىم. الماتىدا, ۋاي, مەنىڭ ارتىق ەدى نەسىبەم, بىراق ىلعي اقتوبەگە عاشىقپىن. اقتوبەدە سايران سامال سوعادى, كۇلەدى كۇن, تولادى اي. اقتوبەنى كورمەگەندەر كوپ ءالى, ...وبال-اي! ەرتاي اشىقباەۆ.* * *
ىلگەرىلەۋ قادامدارى
ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك قارعالى اۋدانىنداعى 1 ميلليارد توننا تەمىر كەنى قورى بار ۆەليحوۆ كەنىشىن يگەرۋدى 2006 جىلى قولعا الدى. ياعني, بۇل كەنىشتەگى كەننىڭ قورى 100-150 جىلعا جەتەدى. 2008 جىلدان باستاپ سولتۇستىك ۆەليحوۆ كەن ورىنىن جىلىنا 5,0 ملن. توننا تەمىر كەنىن اشىق ادىسپەن ءوندىرۋ ءۇشىن كەنىش قۇرىلىسىن سالۋمەن بىرگە, وندىرىستىك يگەرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. كەنىش قۇرىلىسى مەن ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا 15 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىندى. سەرىكتەستىكتە جاڭادان 160 جۇمىس ورنى اشىلدى. ولاردىڭ دەنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. ءارتۇرلى فراكتسياداعى تەمىر كەنى تۇرىندەگى ءونىم رەسەيدىڭ ماگنيتوگور, قىتايدىڭ باگان زاۋىتتارىنا جانە ءوزىمىزدىڭ سوكولوۆ-سارىباي كەن وندىرىستىك بىرلەستىگىنە جونەلتىلۋدە. كاسىپورىن اۋدانداعى ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشى بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىنا سايكەس ۆەليحوۆ كەن ورنىنىڭ ەكىنشى كەزەگىن يگەرۋگە قادام جاسالۋدا. جوبانىڭ ماقساتى اقتوبە قالاسىنداعى «SBS Steel» جشس سالۋدى جوسپارلاپ, ەلەكتر-مەتاللۋرگيا زاۋىتىن جىلىنا 5,0 ملن. توننا تەمىر شيكىزاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋ-كەن كلاستەرىن جاساۋ ءۇشىن كەن وندىرەتىن جانە وڭدەيتىن جانە 1,0 ملن. توننا تەمىر كونتسەنتراتىن شىعاراتىن تاۋ-كەن بايىتۋ كەشەنى قۇرىلىسىن سالۋ بولىپ وتىر. سالىنعان ينۆەستيتسياعا قارعالى كەن بايىتۋ كومبيناتىندا اشىق ادىسپەن تەمىر كەنىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ, سونداي-اق, ماگنيتتىك سەپاراتسيالاۋ ارقىلى تاۋارلى تەمىر كونتسەنتراتىن الۋ بويىنشا وندىرىستىك قۋاتتاردى ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار بوي كوتەرەدى. ءوندىرىس ساپا جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارت جۇيەسىنە سايكەس ۇيىمداستىرىلادى. جوبانىڭ بارلىق تەحنولوگيالىق ءبولىمى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ورىندالدى. تەحنولوگيالىق بولىمشەلەر ىسكە قوسىلعاننان كەيىن ولاردىڭ بارلىعى دا حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس سەرتيفيكاتتالاتىن بولادى. كەڭەسحان ىرگەباەۆ, «اقتوبە تەمىر ۆس» ەك» جشس-ءنىڭ تەحنيكالىق ديرەكتورى. قارعالى اۋدانى.* * *
ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ءونىم
بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستاۋىندا ەلباسىمىز تۇردى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. 2006 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتوبەگە ساپارى كەزىندە مەن باسقاراتىن «ءاليا» جابىق بازارىندا بولدى. ساۋدا قاتارلارىن ارالاپ كەلە جاتىپ ەتتىڭ باعاسىن كورىپ, سىزدەردە ەت قىمبات دەپ ەدى, ارزان عوي دەدى. مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەتتىڭ وسىنداي باعاسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ جانە ول ساپالى بولۋى ءۇشىن ۇلكەن مال شارۋاشىلىعى كەشەنى بولۋ كەرەك دەپ ايتىپ قالدىم. مەنىڭ دالەلدەرىمدى قۇلاق قويا تىڭداعان ەلباسى ولاي بولسا قولعا الىڭىز دا, ىسكە كىرىسىڭىز دەگەنى بار ەمەس پە؟ سودان ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىن ارالاپ, بىزبەن ارىپتەستىك جۇمىس ىستەيتىن فيرمالاردى ىزدەستىرىپ, كەلىسىم-شارت جاساستىق. كەشەن قۇرىلىسىن سالۋعا بەستاماقتاعى بۇرىنعى قۇس فابريكاسى تۇرعان جەردى ءبولدى. الدىمەن 40 مىڭ شوشقالىق مال شارۋاشىلىعى كەشەنى قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن جاساتتىق. «ءرىس» ترانسۇلتتىق كومپانياسىنان العاشقىدا 1400 مەگەجىن اكەلدىك, قازىر وعان ءوزىمىزدىڭ 1800 مەگەجىن قوسىلدى. باستاپقىدا جىلىنا 2,5 مىڭ توننا شوشقا ەتىن ءوندىرىپ كەلسەك, بيىل ونى 3,5 مىڭ تونناعا جەتكىزگەلى وتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە 2,5 مىڭ توننا شوشقا ەتىن وتكىزدىك, جىل اياعىنا دەيىن تاعى دا 1 مىڭ توننا ءوتكىزۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. وسىنشاما شوشقا ەتىنىڭ 90 پايىزى رەسەيگە وتكىزىلەدى. ءوزدەرى كەلىپ الىپ كەتەدى, سۇرانىس وتە جوعارى. جالپى, ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسالعان. وسىنداي قولداۋدى سەزىنۋ جاڭا بيىكتەرگە ۇمتىلدىراتىنى ءسوزسىز. بۇل ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسى, ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ناتيجەسى دەر ەدىم. سوندىقتان تىڭ جىگەرمەن ەڭبەك ەتۋ ءار قازاقستاندىقتىڭ بورىشى دەپ بىلەمىن. سولاي بولاتىنىنا سەنەمىن دە. وعان ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بۇگىنگى قارقىنى مەن الدا اتقارىلماق شارۋالاردىڭ اۋقىمى دالەل بولعانداي. گايك تەرتەريان, «پاريج كوممۋناسى» جشس ديرەكتورى. ________________________ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اقتوبە وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ساتىبالدى ءساۋىرباي.
