جيناقى, قايسار, تارتىمدى, ءوز كوزقاراسىن ناقتى جانە باتىل ايتاتىن ول مەنىڭ كوڭىلىمدى بىردەن وزىنە اۋداردى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتتەرى ونىڭ سويلەگەن ءسوزىن سونداي ءبىر زور شابىتپەن ءتۇسىندىرىپ ءارى ۇزىندىلەر كەلتىرگەنى ەسىمدە. مەن دە سول ەستە قالاتىن پلەنۋمدا نوۆوۋزەنسك اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى رەتىندە بۇكىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسى دەپ جاريالانعان ماڭعىستاۋ جاستارىنىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ءسوز سويلەگەن ەدىم.
پلەنۋمنان كەيىن ءبىز نۇرسۇلتانمەن جاقىنىراق تانىستىق. ال 1970 جىلى ەكەۋىمىز ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن بلكجو XVI سەزىنىڭ دەلەگاتتارى بولىپ سايلاندىق. سول كەزدەن باستاپ ءبىز قىزىقتى ءارى تاريحي وقيعالارعا, داعدىلى جۇمىس كۇندەرىنە, جاڭا كەزدەسۋلەر مەن تانىستىقتارعا تولى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بىرگە كەلەمىز. نۇرسۇلتان جاس كەزىنەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى قارقىندى جۇمىستا دا, كوپ ەتنوستى تەمىرتاۋداعى قاربالاس ومىردە دە قۇرىش سياقتى قايسار جانە بەرىك بولۋعا شىڭدالدى. وسى قاسيەتى ونى قيىن-قىستاۋ جىلدارى ءوز حالقىن جارقىن بولاشاققا باستادى. 1979 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمىندا ونەركاسىپ سالاسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولىپ 39 جاستاعى ن.ءا.نازارباەۆ سايلاندى. رەسپۋبليكا ايماعى بويىنشا ول ەڭ العاش گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) قالاسىنا باردى. وبلىس باسشىلىعىمەن بىرگە مەن ەكى جىل بويى حاتشى بوپ جۇمىس ىستەگەن قالالىق پارتيا كوميتەتىنە كەلدى, بىرنەشە قالالىق كاسىپورىنداردا بولدى, ونى ءبىزدىڭ ءۇش زاۋىت – مۇناي وڭدەۋشى, حيميا جانە ماشينا جاساۋ زاۋىتتارى ەرەكشە قىزىقتىردى.
سول كۇنى قالادا وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق مينيسترلىكتەر, مەكەمەلەر مەن مۇناي سالاسىنا بايلانىستى باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ, سونداي-اق مۇنايشى مامانداردىڭ جانە عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن گەولوگ-بارلاۋشى مۇنايشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق جينالىسى ءوتتى. وسى فورۋمدا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىزدىڭ ايماقتا مۇناي مەن گازدى ىزدەۋ جانە ونى ءوندىرۋدىڭ رەسپۋبليكا جانە جالپى وداق ءۇشىن ماڭىزى بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ باتىس وبلىستارىندا مۇناي گاز ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى رەسپۋبليكا كومپارتياسى وك حاتشىسىنىڭ, كەيىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا بارلىق رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق جينالىستار مەن فورۋمداردىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. سول جىلدارى ونىڭ شاقىرۋىمەن وبلىسقا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.رىجكوۆ پەن كسرو مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.بايباكوۆ كەلدى. ماسكەۋلىك مەيماندار ەمبىدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن ورىندارىنا جانە گۋرەۆتىڭ ءىرى سالالىق كاسىپورىندارىنا باردى, سودان كەيىن ماڭعىستاۋ, اقتوبە, ورال, قىزىلوردا جانە گۋرەۆ وبلىستارى اۋماعىنداعى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. وداقتىق دەڭگەيدە زور ماڭىز بەرىلگەن تەڭىز, قاراشىعاناق كەن ورىندارىن جىلدام يگەرۋ ماسەلەلەرىنە جانە ماڭعىستاۋداعى جىلۋ ەنەرگەتيكالىق كەشەننىڭ دامۋىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
كوپ كەشىكپەي كوكپ وك مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىندە تەڭىز, قاراشىعاناق جانە ماڭعىستاۋ كەشەندەرىن جەدەل دامىتۋ جونىندە ارنايى قاۋلىلار قابىلداندى. ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جانداندىرىلدى, كەن ورىندارىنا جاقىن جەرلەردە جاڭا قۇرىلىس ترەستەرى قۇرىلا باستادى. جولدار جوبالانىپ, سالىنىپ جاتتى, كوممۋنيكاتسيا, ەلەكتر جەلىلەرى جۇرگىزىلدى, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەردى. بۇل بەلسەندى ءۇردىستىڭ ەڭ العاشقى باستاۋشىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى جانە كاتاليزاتورى ن.نازارباەۆ بولدى. ونى بۇگىن قازاقستاننىڭ زاماناۋي مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا تولىقتاي قۇقىلىمىز.
1989 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى وك پلەنۋمى بولدى. پلەنۋم قازاقستان كومپارتياسى وك ءبىرىنشى حاتشىسى گ.كولبيندى قىزمەتىنەن بوساتىپ, ونىڭ ورنىنا ن.ءا.نازارباەۆتى سايلادى. پلەنۋم اياقتالعاننان كەيىن مەنى پارتيا وك ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى و.ابدىكارىموۆ شاقىردى. ول ماعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اتىنان جاڭاوزەن قالالىق كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىن سايلاۋ پلەنۋمىنا قاتىسۋ ءۇشىن جاڭاوزەنگە بارۋعا ۇسىنىس جاسادى. سونداي-اق ول وندا توتەنشە جاعدايدىڭ ورىن العانىن, ياعني قازاقتار مەن كاۆكازدىقتار اراسىندا ۇلتارالىق كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان قاقتىعىس بولعانىن, قازا تاپقانداردىڭ بار ەكەنىن, قالادا كومەندانتتىق ساعات جاريالانعانىن ايتتى.
نەگىزگى سەبەپ ەكونوميكاداعى, الەۋمەتتىك-مادەني تۇرمىستاعى جانە جۇمىسسىزدىقتاعى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر بولاتىن. قىزمەتىمە كىرىسكەننەن كەيىن ءبىر اپتادان سوڭ جاڭاوزەن ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن جەتكىلىكتى دارەجەدە زەرتتەپ, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا بايانداۋ ماقساتىندا الماتىعا جولعا شىقتىم. ءبىزدىڭ داعدارىستان شىعۋ جونىندەگى بىرىككەن ۇسىنىستارىمىز ورتالىق كوميتەت پەن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جاڭاوزەنگە قاتىستى شۇعىل قابىلداعان قاۋلىسىنىڭ نەگىزى بولدى. ول قىسقا ۋاقىت ىشىندە قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال ەتتى.
كولبين تۇسىندا قىسقارعان جانە 1988 جىلدان گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ماڭعىستاۋ وبلىسى 1990 جىلدىڭ تامىزىندا قايتادان قۇرىلدى. ن.ءا.نازارباەۆ مەنى گۋرەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە تەڭىز مۇناي-گاز كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارى قىزمەتىنە جىبەردى.
مەملەكەت باسشىسىنا ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ىشكى ماسەلەلەردى شەشۋ, ءوز حالقىنىڭ ابىرويى مەن قۇقىعىن قورعاۋ جانە بولاشاققا دۇرىس باعدار تابۋى قاجەت بولدى. ۋاقىت وتە كەلە وسىنىڭ بارلىعى ورىندالدى, قازاقستان دامۋ جولىنا ءتۇستى. ءوز حالقىنىڭ بارلىق اسىل قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرە العان جانە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ تاريحي مودەلىنىڭ ەڭ جاقسى تاجىريبەسىن جەتە وقىپ-بىلگەن, كەز كەلگەن سىناقتارعا توتەپ بەرەتىن تۇلعاعا اينالدى.
كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن ەڭ ۇلكەن تەڭىز مۇناي جانە گاز كەن ورنى ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ناقتى ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ قاراماعىنا ءوتتى. گۋرەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان كەيىن مەن قىزمەتتىك مىندەتىمە سايكەس تەڭىز كەشەنىمەن, سونىڭ ىشىندە تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋ بويىنشا جاڭا بىرلەسكەن قازاق-امەريكا كاسىپورنىن قۇرۋداعى دايىندىق جۇمىستارىمەن تولىقتاي اينالىستىم.
ال 1992 جىلدىڭ مامىرىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جانە «شەۆرون» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەننەت دەرر جۇمىسى كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان «تەڭىزشەۆرويل» بىرىككەن كاسىپورىنىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ن.نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي بيزنەسى سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءارى قاراي دامۋىنا تاعى ءبىر قادام جاسالدى. قازاقستان مەن «شەۆرون» اراسىنداعى كەلىسىم ءبىر مەزەتتە بۇكىل الەمگە تارادى. جاس تاۋەلسىز مەملەكەتكە الەمگە تانىمال, ەڭ تابىستى كومپانيالاردىڭ ۇشتىگىنە كىرەتىن ءىرى مۇناي كورپوراتسياسىنىڭ كەلۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاپپاي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ اعىلۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتتى. پرەزيدەنت «تەڭىزشەۆرويل» قازاق-امەريكا بىرلەسكەن كاسىپورنىنا مەنى ديرەكتور قىزمەتىنە تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى مۇناي ءوندىرۋدى جانە رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە قوماقتى سالىق تولەۋشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى بولدى.
«تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى مەن «قازاقستان كاسپي-شەلف» شەتەلدىكتەر قاتىسۋشى كومپانيالارى قۇرىلعاننان كەيىن ەلىمىزگە شەتەلدىك دەلەگاتسيالار كەلە باستادى. الەمدىك ءىرى كومپانيالار تاراپىنان قازاقستانعا كوپ نازار اۋدارۋ بىرنەشە فاكتورلارعا بايلانىستى بولدى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ەلدە, اسىرەسە كاسپي ماڭى ايماعىندا جانە كاسپي قايراڭىندا مۇناي مەن گازدىڭ وراسان زور قورىنىڭ بولۋىن, ەكىنشىدەن, ءتيىستى زاڭداردى قابىلداۋ ناتيجەسىندە جايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاسۋىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندى دە باتىل ساياساتى وعان حالىقارالىق زور بەدەل اكەلدى, سونىڭ ىشىندە الەمدىك بيزنەس سالاسىندا دا بەدەلى جوعارى بولدى.
الدارىندا تەڭىز, قاراشىعاناق, قۇمكول, كاسپي قايراڭى سياقتى مۇناي مەن گاز كەن ورىندارىن جەدەل يگەرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى تۇرعان الەمگە تانىمال شەتەل كومپانيالارىمەن جاساعان ءبىزدىڭ العاشقى قادامدارىمىزدى قورىتىندىلايتىن بولساق, ماڭىزدى ناتيجەلەر رەتىندە مىنالاردى اتاپ وتۋگە بولادى. ءبىرىنشى – ەلگە كەلگەن ينۆەستيتسيا قارقىنى ارتا ءتۇستى, تەك مۇناي-گاز سالاسىنا عانا ەمەس, باسقا دا سالالارعا ينۆەستيتسيا قۇيىلا باستادى, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندى داعدارىستان الىپ شىعۋعا جانە ءارى قاراي ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشى – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باتىل جانە كورەگەن شەشىمدەر قابىلداي الاتىن بەلگىلى ساياساتكەر جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ستراتەگ رەتىندە الەمگە تانىلدى. بۇل ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى.
ءۇشىنشى – مۇناي-گاز ءوندىرۋشى ايماقتارعا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ كەلۋى سول ايماقتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا وركەندەۋىنە, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا وڭ اسەر ەتتى. ءتورتىنشى – بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى قۇرۋعا بايلانىستى مۇناي-گاز ءوندىرۋ مەن باسقا ىرگەلەس سالالارعا جاڭا ءارى وزىق تەحنولوگيالار مەن باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى ەنە باستادى. بەسىنشى – الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىندە تاجىريبەسى مەن دايىندىعى بار كاسىبي وتاندىق كادرلاردىڭ تەز ءوسۋى بايقالدى. الەمدە اۋماعى جاعىنان توعىزىنشى ورىندا تۇرعان, ال ەنەرگورەسۋرستاردىڭ تابيعي قورلارى جاعىنان الەمدەگى ءبىرىنشى وندىققا كىرەتىن قازاقستاندى دۇنيە ءجۇزى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تاني باستادى.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
