– باقىت, ۇشتەرەك اۋىلىنا كەلگەن سەبەبىمدى بىلەسىز. اڭگىمەنىڭ ءساتى بۇگىن تۇسكەندەي.
– شەتتە جۇرگەن قاي قازاق بالاسى بولسىن «وسى ءبىز بوتەن ەلدە نەگە ءجۇرمىز؟ نەگە قازاق ەلىندە, ولاردىڭ ورتاسىندا ەمەسپىز؟», دەپ ويلايتىنى انىق. ەس بىلگەلى قازاق ەلى قانداي ەكەن دەپ اڭساۋمەن ءومىر سۇردىك. قازاق جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارى قولدان-قولعا وتەدى, كەزەگىڭ كەلگەنشە كۇتىپ جۇرەسىڭ. گازەت-جۋرنالدار كەلەدى, تالاسا-تارماسا وقيمىز. اكە-شەشەدەن بويعا سىڭگەن اۋەن ءبىزدى ونەر ورتاسىنا اكەلدى. ولار سياقتى ءبىز دە انىمىزبەن اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىشىمىزدى باستىق.
1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى «تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. جارق ەتىپ كۇن شىققانداي بولدى. جۇرەك تەبىرەنتكەن ءسات. ۇيدە ءبىر كونە ساندىق بار ەدى. كۇڭىرەنگەندەي, دۇبىرلەگەن ءۇن شىعاتىن سەكىلدى. ساندىقتى اشۋعا جۇرەكسىندىك. اينالا قۋانىشتان توگىلگەن كوز-جاسى. قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن جارىسا سۇيىنشىلەپ جۇگىرگەن حالىق. اق ايدارلى نۇرسۇلتان دەگەن ۇل تۋدى, ەندى ەلگە-ەل قوسىلادى دەپ ۇلكەندەر باس بولىپ, توي جاسادىق. اتامەكەنگە جەتكەنشە اسىقتىق. 1991 جىلدىڭ باسىندا «قايت, قازاق وتانىڭا!» دەگەن ەلدەگى قازاقتىڭ داۋىسى جەتتى. ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «الىستاعى اعايىندارعا اق تىلەك» اتتى ايگىلى حاتىن جاريالادى. حاتتا: «اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشىلەرگە جول اشىق, اتا-بابا ارۋاعى الدارىڭنان جارىلقاسىن», دەگەن اق تىلەكتەر ايتىلعان.
– اتامەكەنگە قاراي كوش قالاي باستالدى؟
– ءدال سول جىلى ولگەيدە ءۇي سالىپ بىتىرگەن ەدىك. ەشتەڭەگە دە قاراعان جوقپىز. اسىقتىق. مەڭدىكول دەگەن قىزىم 1992 جىلى تۋدى, 6 ايلىق ءسابي كەزى, بەسىكتە جاتقان. زايىبىم كۇلان ەكەۋمىز ەكى بەسىككە ءبىر جارىم جاسار ەگىزدەردى دە بولەپ, ءۇش بەسىكتى باۋىرىمىزعا باسىپ, ەلگە قاراي جولعا شىقتىق. ءبىز ءۇشىن 1991-1992 جىلدار ماڭگى ەسىمىزدە قالدى. بايان-ولگەيگە, قوبدا ايماعىنا كەلگەن جۇك كولىكتەرى جۇك تيەيدى. ۇشاقتار دا كەلىپ-كەتىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسىنان بايان-ولگەيگە ارنايى كەلگەن دەلەگاتسيالار دا جۇمىس ىستەۋدە. جۇرەك اۋىرتقانى, سول جاقتا قالىپ بارا جاتقان اتا-بابا زيراتتارى ەدى. موڭعولدار سالت-داستۇرلەرىنە ساي ءبىزدى سوڭىمىزدان ءسۇت شاشىپ, شىعارىپ سالدى.
– ەلباسىن قالاي كوردىڭىز, سونى ايتىڭىزشى؟
– قازىرگى اقسۋ قالاسى ول كەزدە ەرماك دەپ اتالاتىن. ءبىزدى وسى اۋداننىڭ اۋەلى تسەليننىي, سودان كەيىن قۇركول اۋىلىنا ورنالاستىردى. ورتا تولتىرىپ, بىرقىدىرۋ اۋلەت كوشىپ كەلدىك. كەلە سالا قوي باقتىق. قوي باققانعا بەرەكە بىتەدى دەگەن راس. كۇلان ىسمەر, ويۋ ويىپ, سىرماق اشەكەيلەپ, ءىس تىگەدى. اكە-شەشەمىز قاسىمىزدا. انامىز كۇليلا مارقۇم سىبىزعىشىلار اۋلەتىندە وسكەن, سىبىزعىسىمەن كونە اندەر اۋەنىن وينايتىن. ءبىر جىگىت قاراداي بىزگە ءتىل تيگىزىپ جاتقانىن ەستىپ قالىپ: ء«اي, قاراعىم! – دەدى. – سەن بىزگە ەندى نە ىستە دەيسىڭ؟! ورىستىڭ قولتىعىنان سەن دە شىقتىڭ. موڭعولدىڭ قولتىعىنان شىعىپ ءبىز دە كەلدىك. ولاي بولسا, ەندى ەكەۋمىزگە كوك بايراقتى مىقتاپ ۇستايتىن كەز كەلدى!», – دەدى. وسى انامىزدىڭ ءوز قولىمەن جاساعان التى قانات اق كيىز ءۇيىن دە بىرگە الا كەلگەنبىز. ۋىقتارىن, اعاش كەرەگەلەرىن باسقا ءبىر شەبەر اعامىز جاساعان-دى.
– قۇركولگە كەلگەندە «اتامەكەن» ءانسامبلىن قالاي قۇردىڭىزدار؟
– قوي باعىپ ءجۇرىپ دەيسىز عوي... ومىردە جاقسى ادامدار از ەمەس ەكەن. الىستان ات ارىلتىپ كەلگەندە ءتورىن ۇسىنعان, كومەكتەسكەن جۇماگەلدى, الما ەسىمحانوۆتار, مانزيلا حاكيمقىزى, رىمكەش حاميتقىزى, عالىم سۇلتانوۆ, الماگۇل ومىرزاقوۆانى قازىر قۇرمەتپەن ەسكە الامىز. قۇركولدىڭ اكىمى سول كەزدە قارشىعا شاياحمەت ۇلى اعامىز ەدى. ايەلى ءنازيرا ارىپقىزى ەكەۋى ەلگە كەلگەن اعايىندارعا ەرۋلىگىن بەرىپ, قۇشاق جايا قارسى العان جاندار. الپىس دەگەن اعامىز بولدى. مەن اۋىلدا كلۋب مەڭگەرۋشىسى ءارى وت جاعۋشى, ءارى كۇزەتشى, ءارى ەدەن جۋشى بولدىم. كۇلان مەكتەپتە قولونەردەن ۇيىرمە اشىپ, وقۋشىلاردى ۇيرەتە باستادى. كوكەيدە ەلگە جەتتىك, باسقا نە كەرەك دەگەن وي عانا تۇردى. بىزدەر كەلگەندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى ورىسشا سويلەيتىن. مەكتەپ تە ورىس تىلىندە. ولارعا كيىز ءۇي قۇرۋ, ويۋ-ورنەك تىگۋ ءبارى تاڭسىق كورىندى. شەتتەگى قازاقپەن بىرگە قازاقتىڭ بۇكىل سالت-ءداستۇرى, ءان-كۇيىمىز, بايىرعى قازاق ءتىلى قايتا ورالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جارىعى بارىمىزگە جارقىراپ شىققان كۇندەي بولدى. شىنىن ايتقاندا, «اتامەكەننىڭ» العاشقى كونتسەرتى اۋىل تويىنان باستالدى. كونتسەرتتەردە قارىنداستارىم ۇلجان, اسەم قىزىم گۇلنۇرمەن بىرگە ءان سالدىق. سودان ءبىر كۇنى قارشىعا اعامىز ء«بىزدىڭ اۋىلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلە جاتىر. اپامىزدىڭ اپپاق كيىز ءۇيىن قۇرۋىمىز كەرەك» دەمەسى بار ما؟
– بۇل قاي جىلى؟
– 1993 جىلى. وسى جىلى ەلىمىزدە جەكەمەنشىك شارۋا قوجالىقتارى قۇرىلىپ جاتقان كەز. ءبىزدىڭ وبلىستا العاش رەت قۇركول اۋىلى جەكەمەنشىك شارۋا قوجالىقتارىنا بولىنگەن ەدى. وسى جەكە شارۋا قوجالىقتارىنا بولىنگەن شارۋاشىلىقتارمەن تانىسۋعا كەلە جاتىر ەكەن. ول كەزدە اقسۋ قالاسىنىڭ اكىمى قۋات ەسىمحانوۆ بولاتىن. كىم ويلاعان؟ ءالى كۇنگە دەيىن تاڭ قالامىن... ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوناۋ جاقتان اتا-بابالاردىڭ اماناتىن ارقالاپ جەتكەن قاسيەتتى كيىز ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىنداي جارقىراعان ءاربىر ويۋلى-ورنەككە قىزىعا, تاڭدانا, ويلانا قارادى. تورگە شىعىپ وتىرىپ, اق داستارقاننان ءدام تاتتى. انامىز مارقۇم ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ قالدى دا ءبىر كەزدە:
– اتا-بابانىڭ مۇراسى كيىز ءۇيدىڭ كيەسىن-اي! ءوز قولىممەن جاساپ ەدىم. جاساعاننىڭ قۇدىرەتى-اي, ەكى پاتشا كەلىپ تابالدىرىعىنان اتتاپ, ءدام تاتتى, – دەدى تەبىرەنىپ.
– ول نە دەگەنى سوندا اپامىزدىڭ؟
– تسەدەنبالدى ايتىپ تۇر. موڭعوليا باسشىسى يۋ.تسەدەنبال دا ارنايى تىگىلگەن وسى كيىز ۇيگە كىرىپ, دامنەن اۋىز ءتيىپتى. بۇل ەندى 1980 جىلى بولعان جاعداي. بايان-ولگەي جاعىندا سەرىكباي دەگەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اتاقتى مالشى اعامىز بولعان-دى. تسۋمىن ادامدارى (بىزدىڭشە اكىمشىلىك) يۋ.تسەدەنبال كەلەدى دەپ انامىزدان التى قانات كيىز ءۇيىن سۇراپ الىپتى. ەكى كۇندەي وسى كيىز ۇيدە دەمالىپتى. ەكى پاتشا تابالدىرىق اتتادى دەگەن ءسوزدىڭ تاريحي سىرى وسى.
قازىر 25 جىلداي ۋاقىت بولدى, «اتامەكەن» وتباسىلىق ءانسامبلىمىز اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق بارلىق مەرەكەلىك مادەني شارالارعا ۇزبەي قاتىسىپ ءجۇر. 2009 جىلى استانادا وتكەن ەلىمىزدىڭ كوركەمونەرپازدار ۇجىمدارىنا حالىقتىق اتاقتارىن بەرۋ بايقاۋىندا ءبىزدىڭ «اتامەكەن» ءانسامبلى «حالىقتىق وتباسىلىق ءانسامبلى» اتاعىن الدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
اقسۋ قالاسى
