قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى تابىستى ءبىر جىل

قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قانداي ۇيىم؟ 

قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مىندەتى – الەمدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­سىزدىكتى ساقتاۋ, بىتىمگەرلىك ميسسياسىن اتقارۋ, حالىقارالىق سانكتسيالار سالۋ جانە قك قا­رار­لارى ارقىلى اسكەري ءىس-قي­مىل ماسەلەلەرىن شەشۋ. كە­ڭەس بۇۇ قۇرامىنداعى نەگىزگى التى مەكەمەنىڭ ءبىرى سانالادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ورىن­­داۋى مىندەتتى شەشىم شىعارۋعا قۇ­قىلى. ىرگەلى ۇيىمعا مۇشە بول­عان ەل ءوزىنىڭ باستامالارىن ۇسىنۋعا جانە مۇددەسىن قورعاۋعا, ماڭىزدى دەپ ساناعان ماسەلەلەرگە الەمنىڭ نازارىن اۋدارتۋعا مۇمكىندىگى بار. قىس­قاشا ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسى – ءوز ۇستانىمىنىڭ وزەك­تىلىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان بىرە­گەي الاڭ. سوندىقتان اتالعان كەڭەس­كە مۇشەلىككە سايلانۋ ابىرويلى مىندەت. 

جالپى, قك كۇن تارتىبىنە نەگىزىنەن پالەستينا-يزرايل قاقتىعىسى, يراك­تاعى, يەمەندەگى, ليۆانداعى جانە تۇ­تاس­تاي تاياۋ شىعىس پروبلەما­سى ەنگەن. بۇ­دان بولەك, كحدر-دىڭ اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزۋى مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ پروب­لە­­ماسى دا وتكىر بولىپ وتىر. دە­گەن­مەن, بۇۇ قك-ءنىڭ بۇگىندەگى كۇن ءتار­تىبىن قامتيتىن ماسەلەلەردىڭ ۇش­­تەن ەكىسىنە جۋىعى افري­كا­داعى قاقتىعىستارعا ارنالعان. قۇرلىقتاعى بىرقاتار مەملەكەتتەگى ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان, شيەلەنىسكەن قاقتىعىستار ءجيى تالقىلانادى. ونداعى جاعدايعا ارنالعان وتىرىستار ايىنا بىرنەشە رەت ءوتىپ, بىرقاتار قۇجاتتار كەلىسى­لىپ, ۋاقىتقا سوزىلعان كونسۋلتاتسيالار وتەدى. 

قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جۇمىسىنىڭ تاعى ءبىر پاراسى – اۋعانستانعا ارنال­عان. افريكاداعى دامۋشى ەلدەردىڭ ماسەلەلەرى اۋعانستانداعى جاعدايعا ۇقساس. ەكى ايماقتا دا حالىقارالىق تەررو­ريزمگە قارسى كۇرەس, تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ, گۋ­ما­ني­تارلىق كومەك كورسەتۋ, جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋ, كليماتتىڭ وزگە­رۋىمەن كۇرەس جانە باسقا دا كوپ­تەگەن ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز بولادى. ماسەلەن, بيىلعى 17 ناۋرىزدا قا­ۋىپ­­­سىزدىك كەڭەسى اۋعانستانداعى تەر­روريستىك ۇيىمداردان كەلەتىن قا­ۋىپ-قاتەر جونىندەگى №2344 قارارىن قا­بىلداعان بولاتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, اۋعانستان ماسەلەسى – قازاقستان باسىمدىق بەرەتىن باعىتتاردىڭ ءبىرى.     

قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حالىقارالىق تەرروريستەر تىزىمىنە ەنەتىندەردى انىقتاپ, ولارعا سانكتسيا سالىپ وتىرادى. كەڭەس كوميتەتتەرىنىڭ 1267 جانە 1988 سانكتسيالار رەجىمى لاڭكەستىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى جەكە, زاڭدى تۇلعالار جانە ۇيىمدارعا قاتىستى جول ءجۇرۋ, اكتيۆتەرگە تىيىم سالۋ, سونداي-اق قارۋ-جاراق ەمبارگوسىنا تىيىم سالۋدى كوزدەيدى. ونىڭ ۇستىنە, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار مەن ۇيىمداردى تەرروريست دەپ تانۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردىڭ كەلىسىمى كەرەك. الدا-جالدا كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەسى وعان ۆەتو قويسا, ولار تەرروريست رەتىندە تانىلمايدى. ماسەلەن, تاياۋدا اقش, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيا «دجايش موحاممەد» لاڭكەستىك توبىنىڭ باسشىسى ازحار ماسۋدتى حالىقارالىق تەرروريست رەتىندە تانۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن. الايدا قىتاي كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەسى رەتىندە وعان ۆەتو قويدى. ناتي­جەسىندە, ۇندىستانداعى بىرقاتار تەر­رورلىق ارەكەتتى ۇيىمداستىردى دەپ ەسەپ­تەلەتىن ازحار ماسۋد تاعى دا «قارا تى­زىمگە» ەنبەي قالدى. 

قازاقستان باستامالارى

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­­تىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جول­دا­عان ساياس­ي ۇندەۋى قازاقستان باس­تاما­لارىنىڭ نەگىزى رەتىندە الىنعان. وندا ەلباسى بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, سونداي-اق بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ اراسىنداعى اجىراماس­ بايلانىستى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, عالامشاردى سوعىستار مەن شيە­لەنىستەردەن ارىلتۋ ىسىندە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ جانە ىنتىماقتاسۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارعاندىعى بەلگىلى. 

ۇندەۋدە بۇۇ قك تۇراقتى ەمەس مۇ­شەسى رەتىندەگى قازاقستان جۇمىسى­نىڭ باسىمدىقتارى اتاپ كورسەتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا يادرولىق قارۋسىز الەمدى جاقىنداتۋ, جاھاندىق سوعىس قاتەرىن بولدىرماۋ, اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىككە ىقپالداسۋ, ورتالىق ازيادا بەيبىتشىلىكتىڭ وڭىرلىك ايما­عىن قالىپتاستىرۋ, افريكانىڭ بەي­بىت دامۋىنا جاردەمدەسۋ سەكىلدى ما­سە­­لەلەر بار. سونداي-اق ەلىمىز بۇۇ­ قام­قورلىعىمەن جاھاندىق لاڭ­­كە­س­تىككە قارسى كواليتسيا (جەلى) قۇرۋعا, بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماق­ساتتارىن, بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ اراسىنداعى اجىراماس بايلانىستى ىلگەرىلەتۋگە مۇددەلى.

قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قازاقستانعا نە بەرەدى؟

قاۋىپسىزدىك كەڭەسى – ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك پايىمىمىزدى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشۋشى الاڭ. ەگەر قازاقستان تاراپى ۇيىمعا مۇشە باسقا مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ ءوز باستامالارىن ىسكە اسىرۋعا قول جەتكىزسە, وندا الەمدە بەيبىت ءومىر سۇرەتىن قوعامداستىق قۇرۋعا مۇمكىندىك مول.

بۇدان باسقا, قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنە مۇشەلىك قازاقستاننىڭ الەمدىك اۋقىمداعى ءرولىن ارتتىرىپ, ەلدىڭ حالىق­ارالىق كەلىسسوزدەردە جاھاندىق پروتسەستەردىڭ تۇراقتى جانە جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندەگى پوزيتسياسىن نىعايتادى. 

ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلتىر «وسى زاماننىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالا­رىن شە­شۋگە قاتىسۋ ءبىزدىڭ الدىمىزدا كوپ­تەگەن ەلدەرمەن جانە وڭىر­لەرمەن قاتىناستارىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن مۇم­كىندىكتەر اشادى», دەپ مالىم­دەگەن بولاتىن. مەملەكەتتىڭ بۇل ءسوزى شىندىققا اينالعانىن ۋاقىت دا­لەل­دەپ وتىر. بۇرىن قازاقستان­نىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى ەۋرو­پا, ازيا جانە سولتۇستىك امەري­كانىڭ كوشباسشى ەلدەرىمەن شەكتەلەتىن ەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز شارتاراپتىڭ ءار بۇرىشىمەن ديالوگ جۇرگىزىپ, ارىپتەستىككە قول جەتكىزدى. ماسەلەن, بۇرىن ەلىمىزبەن بايلانىسى از ەريترەيا, فيدجي سەكىل­دى مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتتارى قازاقستانعا ىسساپارمەن كەلدى. لا­تىن امەريكاسىنىڭ بىرقاتار ەلىنە ۆي­زاسىز رەجىم جاسالدى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى بايلانىسىنىڭ وسىلايشا كەڭەيۋى ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇستا­ناتىن كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ زاڭدى جالعاسى. 

سونىمەن قاتار قازاقستان ورتا­لىق ازيا پروبلەمالارىن, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەسۋگە, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەرگە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋداردى. بۇۇ قك قۇرامىنا ەنۋ ءبىزدىڭ ديپلوماتتار ءۇشىن باعا جەتپەس تاجىريبە. بۇل ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋدە.

ءبىر جىلدا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟

ەلىمىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرا­مىن­داعى العاشقى جىلىن تابىس­تى­ وتكىزدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءبىز­دىڭ ديپلوماتتار ۇيىمنىڭ كوپ­تە­گەن وتىرىستارىنا, اشىق پىكىر­تالاستارى مەن بريفينگتەرىنە قا­تىس­­تى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار بەي­رەس­مي كونسۋلتاتسيالارعا اتسالىسىپ, كەڭەسكە تۇراقتى ەمەس مۇشە ەلدەردىڭ بىر­لەستىگىنىڭ كەزدە­سۋىندە بولدى. قا­زاقستان دەلەگاتسياسى كەڭەستىڭ ءتۇرلى كوميسسيالارى قۇرامىندا كولۋمبيا, گايتي, ورتالىق افريكاعا ىسساپارمەن بارىپ قايتتى. ەلىمىزدىڭ وكىلدىگى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارى سەكىلدى ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىل­داۋعا مازمۇندى ۇلەس قوستى. 
قالىپتاسقان ەرەجە بويىنشا كە­ڭەس­­كە تۇراقتى ەمەس مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ارقايسىسى قوسالقى ور­گاندارعا توراعالىق ەتەدى. وڭىرلىك ەرەكشەلىگى, بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن ەكىجاقتى بەرىك بايلانىستارى ەسكەرىلىپ, قازاقستانعا قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ اۋعانستان/تاليبان كوميتەتىنە, ءيليم/ال-كاي­دا كومي­تەتىنە جانە سومالي/ەريترەيا سانك­­تسيالىق كوميتەتىنە توراعالىق ەتۋ تاپسىرىلعان بولاتىن.

وسى قوسالقى ورگانداردىڭ قىزمە­تىن راسىمدىك رەتتەۋ, سانكتسيالىق رە­جىم­دەردىڭ پراكتيكالىق باعىتتىلى­عىن قولداۋ ءبىزدىڭ ديپلوماتتارعا جۇك­تەلگەن مىندەت. مىسالى, كوميتەت­تەر ناقتى جەكە تۇلعالاردىڭ سانكتسيالىق پاراقتارعا ەنگىزىلۋىنە جاۋاپتى. سو­نىڭ نەگىزىندە ولاردىڭ ءجۇرىپ-تۇ­رۋى شەكتەلەدى, قارجى اكتيۆ­تەرىنە تىيىم سالىنادى. مۇنداي كومي­تەت­تەردىڭ ماسەلەلەرى وتە كۇردەلى بول­عان­دىقتان, ۇزاق مەرزىمگە كۇن تار­تىبىنەن تۇسپەيدى. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ديپلوماتتار جۇرگىزگەن ءساتتى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە, كەڭەسكە مۇشە ەلدەر قازاقستان توراعالىق ەتەتىن سومالي جانە ەريترەيا جونىندەگى سانكتسيالىق كوميتەت ءتيىمدى ارەكەت اتقارىپ جاتقا­نىن مويىنداعانى بەلگىلى. 

كەڭەسكە توراعالىق

كەلەر جىلعى قاڭتاردا قازاقستان تاراپى كەڭەس وتىرىستارىنا جانە بەيرەسمي كونسۋلتاتسيالارعا توراعا­لىق ەتەدى. توراعا قاۋىپسىزدىك كە­ڭەس قۇرامىنا كىرمەيتىن بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن ارنايى بري­فينگ وتكىزەدى. بۇدان بولەك, مۇ­شە مەملەكەتتەرمەن, بۇۇ-نىڭ نەگىز­گى ورگاندارىنىڭ جانە ارنايى مە­كەمەلەرىنىڭ باسشىلارىمەن, وڭىر­لىك جانە باسقا دا توپتاردىڭ توراعالارىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ۇيىم­داستىرادى.

توراعالىقتىڭ فۋنكتسياسىنا بۇۇ ورگاندارى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋلەرىندە كەڭەس اتىنان مالىم­دەمە جاساۋ كىرەدى. سونداي-اق توراعا اتانعان مەملەكەت قك اتىنان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا مالىمدەمەلەر مەن تۇسىندىرمەلەر جاسايدى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن ءتارتىبى الدىن الا ءبىر اي بۇرىن بە­كى­تىلەدى. ونى كەڭەسكە توراعالىق ەتە­تىن ۇيىم ازىرلەيدى. جۇمىس ءتارتىبى بەكى­تىلگەن جيىندار كۇنتىزبەسىنە ساي وت­كىزىلەدى. ايتسە دە, ارا-تۇرا كەزەكتەن تىس ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە ەنۋى مۇمكىن. 

قازىرگى تاڭدا توراعالىق مەرزىمى كەزىندە وتەتىن ءىس-شارالاردىڭ ءتىزىمى ازىرلەنىپ جاتىر. قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ءابدىراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى بۇۇ قك-ءنىڭ اشىق پىكىرتالاستارىن شاقىرۋ جوسپاردا بار. ونىڭ سىرتىندا, ورتالىق ازيا جانە اۋعانستان بويىنشا مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى پىكىرتالاستار, ەلشىلەر دەڭگەيىندەگى تاياۋ شىعىس جونىندەگى توقساندىق پىكىرتالاستار وتكىزىلەدى. 

توراعالىق مەرزىمى كەزىندە قازاق­ستان تاراپى يادرولىق قارۋدى تارات­پاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. ماسەلەن, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى پاراديگمالىق مانيفەسىن جۇ­زەگە اسىرۋ بويىنشا شارالار قاراس­تىرىلماق. «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تارتپاۋ جانە سەنىم شارالارى» تاقىرىبى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى تاقىرىپتىق پىكىرتالاس ۇيىمداستىرۋ كوزدەلۋدە. سونداي-اق ورتالىق ازيا­­­عا قاتىستى بىرقاتار جيىندار مەن جارىسسوزدەر وتەدى. توراعالىق مەر­زىمدە تالقىلاناتىن ماسەلەنىڭ ءبىر پاراسى تاياۋ شىعىس­تاعى جاعدايعا ار­نالماق. وندا ءداستۇرلى تالقىلاۋدان بولەك دىن­ارالىق ۇيلەسىم, وركەنيەتتەر ديالوگى سەكىلدى تاقىرىپتار قوزعالادى. 

اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»