– چجون سىنگ-مين مىرزا, كەزىندە قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن كورەيلەر وسىندا تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭدى. كوبى قازاقستاندى تۋعان وتانىم دەپ بىلەدى. وسى قانداستارىڭىز ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنا التىن كوپىر بولىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– مەنىڭشە, قازاقستانداعى كورەيلەر – ۇلگىلى ۇلتتىڭ ءبىرى. مۇنداعى قانداستارىمىز قالجىڭداپ وزدەرىن ء«تورتىنشى ءجۇز» دەپ اتايدى. بۇل – بەكەر ەمەس. ءبىر جاعىنان ولار ەتنوستىق كورەيلەر بولعاندىقتان, كورەيا تۇبەگىمەن ءتۇبى ءبىر. مۇنداعى كورەيلەر قازاقستاننىڭ زاڭدارىن, ءتارتىبىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن جاقسى بىلەدى. جاپونيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى باستالعانى بەلگىلى. سودان بەرى مۇنداعى كورەيلەر ساياسات, ەكونوميكا, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالالارىنداعى بايلانىستىڭ بەكەمدەلۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى. ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا قازاقستانداعى كورەيلەر كورەيا مەن ەۋرازيانىڭ دوستىعى مەن ارىپتەستىگىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
– قازىر قازاقستاندا كورەيا تاۋارلارى جاقسى باعالانادى. الداعى ۋاقىتتا ەكى مەملەكەتتىڭ تاۋار اينالىمى ارتا ما؟
– كورەيا مەن قازاقستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1992 جىلى 10 ميلليون دوللار شاماسىندا بولاتىن. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 650 ميلليون اقش دوللارىنا جەتتى. ياعني بۇل كورسەتكىش 65 ەسە كوبەيدى.
بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا كورەيانىڭ قازاقستانعا ەكسپورتى 93,8 پايىزدى قۇراپ, قۇنى 240 ميلليون اقش دوللارىنا جەتتى. ال يمپورت 483 پايىزعا ءوسىپ, 350 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. بيىلعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. ەكى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىر. وعان قوسا قازاقستاننىڭ «جىبەك جولىن» جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ اياسىندا تاۋار اينالىمى ۇزدىكسىز ءوسىپ وتىراتىن بولادى.
– وڭتۇستىك كورەيا قازاقستانعا قانداي تاۋارلار بەرىپ, ال بىزدەن قانداي تاۋارلار الىپ وتىر؟
– كورەيا شيكىزات وڭدەۋدە باسەكەگە قابىلەتتى ەل. سوندىقتان قازاقستان كورەياعا ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ساتۋعا مۇمكىندىگى بار. نەگىزىنەن قازاقستان كورەياعا ۋران, فەرروقورىتپا مەن ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردى ەكسپورتتاپ كەلەدى. بيىل قازاقستان كورەيادان بولات قۇبىرلار, سينتەتيكالىق شايىر (سمولا) مەن جىلىتۋ رادياتورلارىن الادى.
– ەلشىلىك قونىس تەپكەن وڭتۇستىك مەگاپوليس ەرەكشە تابيعاتىمەن تۋريستەردى تارتادى دەپ ويلايمىز. سىزدىڭشە, الماتىنىڭ قانداي نىساندارى وتانداستارىڭىزدى قىزىقتىرادى؟
– ىلە الاتاۋىنا ىرگەلەس جاتقان الماتى وتە كورىكتى قالا. مەن تۋريستەردى بيىگىنەن ماڭگىلىك قار كەتپەيتىن شىمبۇلاققا شاقىرار ەدىم. بۇل – ورتالىق ازياداعى ەڭ مىقتى تاۋ شاڭعىسى بار كۋرورتتىق كەشەن. ونىڭ بيىگىنە دەيىن كوتەرىلسەڭىز, ار جاعىنان عاجايىپ تيان-شان قىراتتارىن كورەسىز. سونىمەن قاتار الماتىدان 1,5 ساعاتتىق جەردە ورنالاسقان ۇشقوڭىردى اتاپ وتكىم كەلەدى. وتكەن جىلى ماۋسىمدا وڭتۇستىك كورەيا جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى يانگ سىن-تە مىرزانى الماتى وبلىسىنداعى ۇشقوڭىر جايلاۋىنا الىپ بارعانمىن. ءشوبى شۇيگىن دالاداعى قوي وتارلارى, تاۋ بوكتەرلەرى وعان وتە ۇنادى. «تالاي كورىكتى جەرلەردى ارالادىم, بىراق ۇشقوڭىر جايلاۋىنداي مەكەندى كورگەن جوقپىن» دەگەنى ەسىمدە.
– قازاقستانعا قىدىرىپ كەلىپ جاتقان جەرلەستەرىڭىز جايلى ناقتى مالىمەتتەر بار ما؟ كورەياعا ساپار شەگەتىن قازاقستاندىقتار سانى قانشا؟
– ەسىڭىزدە بولسا, 2014 جىلى 29 قاراشادا ەكىجاقتى ۆيزاسىز رەجىم كۇشىنە ەندى. بۇل مامىلە ەكى ەلدىڭ بارىس-كەلىسىن ايتارلىقتاي جانداندىردى. وتكەن جىلى قازاقستاننان وڭتۇستىك كورەياعا 34068 ادام بارسا, قازاقستانعا كەلگەن كورەي تۋريستەرىنىڭ سانى 22276 ادامعا كوبەيدى.
– مەديتسينالىق ءتۋريزمنىڭ اۋقىمى قانداي؟ ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيا مەديتسيناسى تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى وتە جاقسى پىكىر ايتىپ, وسى سالادا ارىپتەستىك ورناتۋعا شاقىرعانى بەلگىلى.
ەكى ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرى اراسىندا مەديتسينا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعاننان كەيىن, قازاقستان ورتالىق ازياداعى وكىلەتتى جانە تىعىز ۇيلەستىرۋشى ەلگە اينالدى. قازاقستاننىڭ 84 دارىگەرى 2009-2016 جىلدارى ارالىعىندا كورەيالىق مەديتسينا مەكەمەلەرىندە ءتالىم الدى. بۇدان بولەك, 11 باس دارىگەر 2016 جىلى كورەيادان مەنەدجمەنتتىك وقۋ باعدارلامالارىنان ءوتتى.
قازاقستاننان ارنايى كورەياعا ەمدەلۋگە كەلەتىندەر سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, 2009 جىلى 128 ادام كەلىپ ەمدەلسە, 2015 جىلى ولاردىڭ سانى 12500-گە جەتتى. قازاقستان مەملەكەتتىك اۋرۋحانالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ارىپتەستىككە شەتەلدىك كاپيتالدى تارتۋ ارقىلى مەديتسينا مەكەمەلەرىن كوبەيتۋدىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ ىلگەرى جىلجىپ كەلەدى. بۇل سەگمەنتتە كورەيا ۇكىمەتى دە بەلسەندىلىك تانىتىپ, بارلىق مۇمكىنشىلىكتى قاراستىرىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ارىپتەستىك ارتا تۇسەدى. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە كۇش سالاتىنى انىق.
– قازىر كورەيادا قازاقستاننىڭ ءبىراز ستۋدەنتى ءبىلىم الۋدا. ءبىزدىڭ جاستارىمىز كوبىنە قانداي جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭدايدى؟
– بۇرىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر سەۋلدە ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تۇسۋگە تىرىساتىن. سوڭعى كەزدە ولار باسقا قالالاردا دا جاقسى وقۋ ورىندارى مەن پروفەسسورلار بار ەكەنىن ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى كورەيانىڭ كەز كەلگەن قالاسىنان كورۋگە بولادى. بۇگىندە كورەيادا 800-گە تارتا قازاقستان ستۋدەنتى ءتىل, ەكونوميكا, تەحنيكا سالاسىندا ءبىلىم الۋدا. ۇكىمەتىمىز شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ الاڭسىز وقۋىنا مۇددەلى.
– الماتىدا كورەي مادەني ورتالىعى بار. وعان كورەي ءتىلىن ۇيرەنۋگە باراتىن جاستارىمىز جەتەرلىك. سول سياقتى وڭتۇستىك كورەيادان دا كەلىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر كەزدەسەدى. كەلەشەكتە مۇنىڭ پايداسى قانداي بولماق؟
– كورەي ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قازاقستان ورتالىق ازياداعى شەشۋشى رولگە يە ەل. سوندىقتان جاستارىمىز بولاشاقتا قازاقستانمەن قارىم-قاتىناس بۇدان دا تىعىز بولادى دەگەن ۇمىتپەن قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدە. سول سياقتى قازاق ستۋدەنتتەرى دە ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ ارتۋىنا ۇلەس قوسامىز دەپ بەلسەنىپ وتىر. قازاق جاستارىنىڭ كورەي تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىنا ك-پوپ پەن تەلەسەريالدار سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. ءارى قازاق جانە كورەي تىلدەرىنىڭ گرامماتيكالىق ۇقساستىقتارى كوپ. بۇل تىلدەردى مەڭگەرۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. قازىر مادەنيەت الماسۋىنىڭ بەلسەندىلىگىنە قاراپ, كەلەشەكتە ەلدەرىمىزدىڭ بايلانىسى بۇگىنگىدەن دە جوعارى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– قازىر قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن وڭتۇستىك كورەيا كومپانيالارى كوپ. بۇلار قاي سالادا باسىمدىق تانىتىپ وتىر؟
– ولار بارلىق سالادا كەزدەسەدى. ەڭ ىرىلەرى سانالاتىن Samsung Electronics, LG Electronics, Shinhan Bank, Lotte Confectionery, Asiana Airlines, Korea National Oil Corporation, Woorim Construction سياقتى كومپانيالاردىڭ ورتالىق ازياداعى باس كەڭسەلەرى الماتىدا ورنالاسقان. سونداي-اق كوسمەتيكا, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار شىعارۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار, ساۋدا-ساتتىقتى جۇرگىزۋگە قولداۋ كورسەتەتىن كورەيالىق KOTRA كومپانياسى بارلىق سالانى قامتيدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى ەنگىزۋگە كۇش سالىپ وتىر. سوندىقتان كورەي كومپانيالارى وسى سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. بىراق كوپ ادام قازاقستان مەن كورەيا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا بىرىككەن ۇلكەن جوبالاردى قولعا الىپ, جىلىجايلار سالۋ, قىزاناق سۇرىپتارىن جاقسارتۋدا جاقسى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن بىلە بەرمەس.
– سوڭعى ساۋال. تاريحي وتانىنان تىسقارى جەردەگى كورەي ۇلتتىق تەاترى جانە كورەي تىلىندەگى ۇلتتىق گازەت قازاقستاندا عانا بار. الماتىداعى كورەي تەاترى 2016 جىلدىڭ تامىز ايىندا سەۋلگە بارىپ ونەر كورسەتتى. ونداعى تەاتر ماماندارى ءبىزدىڭ كورەيلەردىڭ تالانتىن قالاي باعالادى؟ ءوزىڭىز الماتىدا شىعاتىن «كوريو يلبو» گازەتىن وقىپ تۇراسىز با؟
– قازاقستانداعى مەملەكەتتىك كورەي مۋزىكالىق كومەديا تەاترى 1992 جىلى وڭتۇستىك كورەياعا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ, سەۋلدە وتكەن الەمدىك ۇلتتىق تەاترالدىق ونەر فەستيۆالىندە وتە جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتكەن بولاتىن. بۇل حان ءديننىڭ «اعاشتى سىلكۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ اتالاتىن پەساسى ەدى. ودان كەيىن 2016 جىلعى قىركۇيەكتە قازاقستانداعى كورەي تەاترى سەۋل تەاتر فەستيۆالىنە قوناق رەتىندە شاقىرىلدى. ولاردىڭ كورەياداعى ماڭدايالدى تەاترلارمەن يىق تىرەسە ونەر كورسەتكەنىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى بىلدىرەدى. قازاقستاندىق كورەي تەاترى قويعان «اكتريسا» سپەكتاكلىن قازىلار جوعارى باعالادى. باستى ءرولدى سومداعان انتونينا پياك كورەرمەندەردىڭ ۇلكەن ىقىلاسىنا يە بولدى. شىنىندا كورەيا تۇبەگىنەن جىراقتا جاتقان سوناۋ الماتىدا 85 جىلدان بەرى كورەي تەاترى ءوز انا تىلىندە تابىستى ونەر كورسەتىپ كەلە جاتقانىنا تاڭعالماسقا شارا جوق.
ال «كوريو يلبو» كەلەسى جىلى 95 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. بۇل گازەتتىڭ نەگىزى كسرو كەزىندە قيىر شىعىستا قالانعان. باستاپقى اتاۋى «سەنبون» (اۆانگارد) دەپ اتالدى. كورەيلەر قيىر شىعىستان كوشىرىلگەننەن كەيىن قايتادان «لەنين كيچي» دەگەن اتاۋمەن جارىق كورە باستاعان. باسىلىم كورەي تەاترى سياقتى ءبىز ءۇشىن كورەي حالقىنىڭ ءتىلى, ەتنيكالىق بىرلىگى مەن مادەنيەتى ساقتالىپ قالۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان قۇندى مۇرا.
مەن جۇما سايىن شىعاتىن «كوريو يلبو» گازەتىنىڭ وقىرمانىمىن. اپتا وسى گازەتتى پاراقتاۋدان باستالادى. ورىسشاسىن وقي المايمىن. بىراق 16 بەتتىك گازەتتىڭ 4 بەتى كورەي تىلىندە باسىلادى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستانداعى كورەيلەردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن جانە باسقا جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ وتىرامىن. ديپلوماتيالىق قىزمەتىم اياقتالىپ, ەلىمە ورالعان سوڭ «كوريو يلبو» گازەتىن ساعىناتىنىم ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
