تارلان تاريحتا اتى قالعان ۇلىلاردى حالقىمىز ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلداپ, ەسىمدەرىن ۇلىقتاپ كەلەدى. سونداي ءبىر جان جادىراتارلىق يگىلىكتى شارا جامبىل اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە ءوتتى. ء«باھادۇر باتىر بايسەيىت تويشىبەك ۇلى – تاريحي تۇلعا» تاقىرىبىنداعى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا الىس-جاقىننان كوپشىلىك جينالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا جالعاسىن تاۋىپ, تاقىرىپ اياسى كەڭىنەن اشىلدى. اۋدان اكىمدىگى مەن باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى عالىم نۇركەەۆ ۇيىمداستىرعان تاريحي جيىن حالىقتىڭ وتكەنىنە قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىنداعى جاۋگەرشىلىك زاماندا ەلىنە قورعان بولعان بايسەيىت باتىردىڭ ۇلت تاريحىندا الار ورنىن ناقتىلاپ, بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى رۋحى بيىك ەلجاندىلىققا باۋلۋداعى ماڭىزدىلىعىمەن تۇيىندەلدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىن ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان ءباھادۇر باتىر جايلى ناقتى اڭگىمەمەن اشتى. ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا: «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى, ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار», دەپ جازعانىن ءوز سوزىنە ارقاۋ ەتتى.
وتكەنگە سالاۋات ايتىپ, بۇگىنگە شۇكىرشىلىك ەتىپ, كەلەشەككە ۇكىلى ۇمىتپەن قاراساق, وندا ۇلتتىق رۋح پەن بولمىسىمىزدى تۋ ەتىپ, ۇرپاققا اماناتتاپ جەتكىزگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ, ۇلى قايراتكەرلەردىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, ەرەن ەرلىگى مەن ەسىمىن ۇلىقتاۋ باستى مىندەت ەكەندىگى انىق. قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا, ءوسىپ-ونۋىنە, سىرتقى جاۋلاردان قورعانۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى بايسەيىت تويشىبەك ۇلى سياقتى كۇرەسپەن وتكەن جىلدارىن تۋعان حالقىنىڭ اماندىعىنا ارناعان باتىردىڭ ازاتتىق جولىندا شەيىت بولعانىنا 150 جىل تولعانىن ەسكە سالىپ, ءباھادۇردىڭ ەرلىك ىستەرى تاريحي تىڭ دەرەكتەرمەن جۇيەلى جەتكىزىلدى.
بايسەيىت كەنەسارى باتىرلارىنىڭ اراسىنداعى ەڭ جاسى ەكەن. دەسە دە, حان كەنە جاس باتىردىڭ اقىلدىلىعى مەن وجەتتىگىنە ساي ەرجۇرەكتىگىنىڭ دە بارىن بايقاپ, وعان ريزا بولعان دەسەدى. وعان «تۇلعاسىن كەنە سىناعان, سىناعاندا ەرلىككە, بار بولمىسى ۇناعان» دەگەن اقىن جىرى دالەل.
– «دۇشپاندى بەرى باستىرماي,
ات جاراتىپ باپتاعان.
بارلىق باتىر جىگىتتەر,
بايسەيىتتى جاقتاعان, – دەپ جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي جىرلاعان بايسەيىت باتىر اكەسى تويشىبەكپەن جانە باۋىرى كەرىمبەكپەن بىرگە 1847-1862 جىلدارى جەتىسۋ جەرىن پاتشالىق رەسەيدىڭ جاۋلاپ الۋىنا قارسى تاباندى كۇرەس جۇرگىزگەنى كونفەرەنتسيادا كەڭىنەن ءسوز بولدى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى داستان شالتاباەۆ, باتىر تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايتكۇل ماقاەۆا, قازاق تاريحشىلارىنىڭ اراسىندا ەرەكشە ورنى بار ۇلكەن عالىم, الاشتانۋشى اكادەميك مامبەت قويگەلدى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەكەن ىبىرايىموۆ, جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى باتىردىڭ تاريحتاعى ەرەن ەڭبەگىن جان-جاقتى تارقاتتى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى, اقىن ءشومىشباي ساريەۆ بايسەيىت باتىر تۋرالى ارناۋ ولەڭىن وقىپ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەتوۆ تۋعان حالقىنىڭ ەسىندە قالعان ءباھادۇر جايلى لەبىز ءبىلدىردى.
ساحنادا بايسەيىت باتىردىڭ كەنەسارى حانمەن كەزدەسۋى, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كۇرەسى, سۇرانشى باتىرمەن تىلدەسىپ: «شىقساق تاۋىمىز ءبىر, سوعىسساق جاۋىمىز ءبىر بولسىن» دەپ تىزە قوسىپ, باسقىنشىلارعا بىرگە قارسى تۇرعان تۇستارى ادەمى كورسەتىلىپ, كەسكىندەلدى. مەكتەپ وقۋشىلارى باتىر تۋرالى جازىلعان «بايسەيىت باتىر» داستانىنان ۇزىندىلەردى مۇدىرمەستەن جاتقا وقىپ, كورەرمەن قوشامەتىنە بولەندى. جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنداعى اعايىننىڭ ىقىلاسىن جىرشى-تەرمەشى بەيبىت دومبىرامەن تەرمەلەتىپ جەتكىزدى.
حالقىمىز «باتىردان باتىر تۋادى» دەگەن. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا بايسەيىت تويشىبەك ۇلى 1831-1867 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. باتىرلار اۋلەتىندە دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ قايسارلىعى مەن ەرلىگىن اينالاسى ەرتە تانىپ, بىلەدى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جاۋلاپ الۋ ساياساتىنا قارسى كۇرەسە ءجۇرىپ, بايسەيىت باتىر ەل تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا دا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان. ونىڭ باسشىلىعىمەن تۋعان جەرى اقسەڭگىر وزەنىنىڭ جوعارعى جاعىنان توعان سالىنىپ, ەگىن ەگىلگەن. «بايسەيىت توعانى» دەپ اتالاتىن توعاندى جۇرت جاعالاي قونىپ, سالعان ەگىنى كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن جايقالىپ تۇرعاندىقتان, ەل سول ءوڭىردى «كوكدالا» اتاپ كەتكەن. قول باستاعان ءباھادۇر باتىردىڭ ماڭگىگە مەكەن ەتكەن جەرى دە اقسەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسى.
جيىننان كەيىن باتىر بابا رۋحىنا ارنايى قۇران باعىشتالدى.
كۇمىسجان بايجان,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى
الماتى وبلىسى
