الدىمەن باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆتىڭ تانىستىرۋىمەن كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ پروتسەستىك نەگىزدەرىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى سول, ول قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن كۇشەيتۋدى ەمەس, كەرىسىنشە, وسى ورگاننىڭ كەيبىر قىساستىقتارىنان ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعايتىندىعىن باس پروكۋرور الدىمەن اتاپ ءوتتى. قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس (قپك) قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كۇدىكتىنىڭ قىلمىسىن اشۋ ءۇشىن ونى اڭدۋ, ءتىنتۋ, جاسىرىن تىڭداۋ, ءجۇرىس-تۇرىسىنا شەكتەۋ قويۋ جانە ت.ب. وكىلەتتىكتەر بەرگەن. وسىنداي قىزمەتتەردى اتقارۋ بارىسىندا ورگاندار ءوز وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانۋى مۇمكىن. قپك قىلمىسپەن كۇرەسۋدى جانە ەكىنشى جاعىنان وسى كۇرەستە ادامدار قۇقىنىڭ بۇزىلماۋىن كوزدەيتىنى بەلگىلى. ال ۇسىنىلىپ وتىرعان مىنا زاڭ جوباسى ادامداردىڭ قۇقىن قورعاۋ باعىتىن جەتىلدىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسى باعداردى تۇڭعىش رەت ۇستانىپ وتىر. ول ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنىڭ نەگىزىندە جاسالدى, دەپ باستادى باس پروكۋرور ءوزىنىڭ ءسوزىن.
ەكىنشى جاعىنان زاڭ جوباسى قىلمىستىق پروتسەسكە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇنەمدىلىك جاسايتىن نورمالار ەنگىزەتىنى ايتىلدى. سونىمەن قاتار بۇل جوبا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن كۇشەيتپەيدى, جاڭا وكىلەتتىك بەرمەيدى, كەرىسىنشە, ولارعا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى دەپ اتاپ ءوتتى بايانداماشى. ودان ءارى زاڭ جوباسىنداعى ناقتى نورمالارعا توقتالعان ول قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بۇرىن كۇدىكتىنى 72 ساعاتقا دەيىن ۇستاۋعا رۇقسات بەرەتىن نورماسى وزگەرىپ, كەيبىر قىلمىستار ءۇشىن 48 ساعاتقا تۇسىرىلگەنىن ايتتى. ال كۇدىكتى 18 جاسقا تولماعان بولسا, ونى ۇستاۋ مەرزىمى ءتىپتى 24 ساعاتقا دەيىن تۇسىرىلەدى ەكەن. بۇل نورمالار تەرگەۋشىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ, پروكۋرورعا كۇدىكتىنىڭ قىلمىسىن تەز دايەكتەۋى ءۇشىن ەنگىزىلىپ وتىرعانى جەتكىزىلدى. پروكۋرور ونىڭ دالەلدەرىن دۇرىس دەپ تاپسا, سوتقا ءوزى بارىپ, كۇدىكتىنى ودان ءارى ۇستاۋعا رۇقسات الادى. وسىنىڭ ءبارى 48 ساعاتتا جاسالادى, دەدى باس پروكۋرور.
ەگەر وسى ىستەر 48 ساعاتتا جاسالىپ ۇلگەرمەسە, ۋاقىتشا ۇستاۋ وقشاۋلاعىشىنىڭ (ۋۇو) باستىعى كۇدىكتىنى شىعارىپ جىبەرۋى كەرەك ەكەن. سونىمەن بىرگە كۇدىكتىنى قاماۋ ءۇشىن تەرگەۋشىنىڭ ءۇستىرت جاسالعان انىقتاماسى نەگىز بولا المايدى. ماسەلەن, زاڭ جوباسى بويىنشا ەكونوميكالىق قىلمىس جاسادى دەپ كۇدىكتەنگەن ازاماتتى ۋاقىتشا قاماۋعا رۇقسات بەرۋ ءۇشىن اۋديتورلىق تەكسەرىستىڭ ناتيجەسى سياقتى قۇجاتتار تالاپ ەتىلەدى.
سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا «دالەل الماسۋ» دەگەن جاڭا ينستيتۋت ەنگىزىلگەن. ونىڭ ءمانىسى سول, سوتقا دەيىن قورعاۋشى جانە ايىپتاۋشى تاراپتار ءبىر-بىرىنە وزدەرىنىڭ بارلىق دالەلدەرىن اشىپ, تولىق كورسەتەدى. بۇل سوت پروتسەسىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق نەگىزگى ايىپ دالەلدەنبەسە, بۇرىن ايىپتاۋشى جاق قوسىمشا ءبىر دالەلدەر كەلتىرىپ, ەكىنشى قىلمىس بويىنشا ايىپتايتىن. ەندى ايىپتاۋشىنىڭ ونداي قۇقى شەكتەلىپ, كۇدىكتىنىڭ تەك نەگىزگى ايىبى عانا قارالادى ەكەن.
سونداي-اق باس پروكۋرور قىلمىستىق ىستەردى جۇرگىزۋ ءىسى قاعاز تولتىرۋ تۇرىنەن تسيفرلى فورماتقا اۋىستىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. قاعاز تۇرىندە جازىلعان كەيبىر ماتەريالداردىڭ جوعالىپ كەتەتىنىن دە ايتا كەلىپ باس پروكۋرور قازىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, 6 وبلىستا تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى باعدارلاما جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. مۇندايدا ءبارى اشىق بولادى, دەدى ول.
بايانداماشىنىڭ سوزىنەن كەيىن سەناتورلار ر.تۇسىپبەكوۆ, س. ەڭسەگەنوۆ جانە تاعى باسقالار سۇراقتار قويدى. بۇدان كەيىن شاعىن تالقىلاۋ بولىپ, زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. بىراق سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەورگي كيمنىڭ ۇسىنىسىمەن زاڭ جوباسى وسى كۇنى شاعىن ۇزىلىستەن كەيىن ەكىنشى وقىلىمدا دا قارالىپ, زاڭ قابىلداندى.
ەكىنشى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكi اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلiسiمگە قاتىستى تاراپتار اراسىنداعى كەلىسىم-حاتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قارالدى. بۇل تۋرالى باياندامانى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك, قوسىمشا باياندامانى سەناتور ەرىك سۇلتانوۆ جاسادى. بۇل كەلىسىم «كۇرتى – بۋرىلبايتال» جانە «ۇزىناعاش – وتار» جولدارى ارالىقتارىن قوسۋ جانە قارىزدار قارجىسىن ساناتتار اراسىندا قايتا ءبولۋدى كوزدەگەن. جوبا 271,3 ميلليون دوللار كولەمىندەگى حققدب-ءنىڭ ۇنەمدەلگەن قارجىسى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 47,9 ميلليون دوللار قوسىمشا قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسادى. قۇجات شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن قابىلداندى.
جالپى وتىرىستا ءۇشىنشى بولىپ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۆتوكولىك قۇرالدارىن جىمقىرۋعا قارسى كۇرەستەگى جانە ولاردى قايتارۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭنىڭ جوباسى قارالدى. ول تۋرالى باياندامانى ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جاسادى. زاڭ جوباسى شاعىن تالقىلاۋدان سوڭ قابىلداندى.
ودان ءارى كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالۋعا ءتيىستى «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكستىڭ (سالىق كودەكسى), «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» (سالىق كودەكسى) كودەكستى قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى بىردەن قارالدى. ولار تۋرالى نەگىزگى باياندامانى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جاسادى. زاڭ جوباسى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى سالىق زاڭناماسىن وڭايلاتۋدى, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋدى, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋلەر تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى.
قوسىمشا بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقار بەيسەنباەۆ سالىق كودەكسىنىڭ ءالى دە جەتىلمەگەن تۇستارى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ونىڭ قاراپايىم سالىق تولەۋشىگە تۇسىنىكسىز تۇستارى كوپ ەكەندىگى ايتىلدى. قۇجاتتىڭ باپتارى دا تىم كوپ, ەگەر رەسەيدىڭ وسىنداي قۇجاتىندا – 432, بەلارۋستا – 330, گرۋزيادا – 310 باپ بولسا, بىزدىكىندە – 773 باپ. سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى دا بۇل پىكىرلەردى قولدايتىنىن ايتىپ, مينيسترلىكتىڭ ەلباسى العا قويعان تالاپتاردى تولىقتاي ورىنداي الماي وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
وسىنداي سىنداردى تالقىلاۋعا قاتىسقان سەناتورلار دا ايتتى. سونىڭ ىشىندە سەناتور ءالي بەكتاەۆ سالىق كودەكسى جوباسىنىڭ ءماتىنى وتە كۇردەلى, تۇسىنۋگە قيىن, اۋىر تىلمەن جازىلعان. اسىرەسە, قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر تۇسىنىكسىز جازىلعان, دەدى. «سالىق ساياساتىنىڭ تالاپتارى ارنايى ماماندارعا عانا ەمەس, قاراپايىم ازاماتتارعا دا تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سونىمەن بىرگە ول ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردا ازىرلەنگەن زاڭ جوبالارى پارلامەنتكە وتە كەش تۇسەدى. ءتىپتى بۇل تۇراقتى حالگە اينالىپ بارا جاتىر. سوندىقتان ۋاقىتتىڭ تارلىعىنا بايلانىستى كەيبىر زاڭدار اسىعىس قابىلدانادى. ەلباسىنىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىن ايتقانىنا قاراماي مىنا زاڭدار بىزگە تەك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 قاراشاسىندا كەلىپ ءتۇستى. مۇنداي ماڭىزدى قۇجات رەگلامەنتكە سايكەس 2 اي كولەمىندە قارالۋعا ءتيىس ەدى», دەدى. سونىمەن بىرگە ول كەيبىر كوزگە ۇرىپ تۇرعان جەتىلدىرىلمەگەن تۇستاردى اتادى. سونىڭ ىشىندە جاڭادان اشىلىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىن بىردەن سالىق تولەۋگە مىندەتتەيدى. ونىڭ وتەيتىن نەسيەسى, الاتىن شيكىزاتى, جۇمىسشىلارعا تولەيتىن جالاقىسى بار. بىراق بىزدە ونداي شىعىنداردى ەشكىم ەسكەرمەيدى, دەدى ول. بۇل پىكىرلەردى تالقىلاۋعا قاتىسقان سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ تە قوستادى. وسىنداي سىندار ايتىلسا دا قۇجاتتار ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
قۇجات ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالعان سوڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى ولگا پەرەپەچينانىڭ ۇسىنىسىمەن شاعىن ۇزىلىستەن كەيىن ەكىنشى وقىلىمدا دا قارالىپ, ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرىمەن ماجىلىسكە جىبەرىلدى.
جالپى وتىرىستا جەتىنشى ماسەلە بولىپ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مىرزاحمەتوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋالعا جاۋاپتى اۋىزشا بەرۋدى تالاپ ەتۋىنە سايكەس ءمينيستردىڭ ءسوزى تىڭدالدى. الدىمەن وسى كوميتەتتىڭ توراعاسى جەڭىس نۇرعاليەۆ سويلەپ, ساۋالعا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. ونداعى نەگىزگى ماسەلە – اوك-كە مەملەكەت ۇلكەن كولەمدە قارجىلىق قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتسا دا ءتيىستى ناتيجە نەگە جوق دەگەنگە سايادى. سونىڭ ىشىندە بەرىلگەن سۋبسيديالار مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەردىڭ ءتيىمدى ناتيجەلەر بەرمەگەندىگى, ءوندىرىستىڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزبەگەندىگى, استىق شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى جانە ت.ب. دۇنيەلەر ايتىلعان. بۇعان قاتىستى ا.مىرزاحمەتوۆ قول جەتكىزىلگەن تابىستاردىڭ ءبىرشاماسىنا شولۋ جاساپ ءوتتى.
وتىرىس سوڭىنان سەناتور نۇرجان نۇرسيپاتوۆتىڭ قازاقستان ۇلتتىق ۇلانى مەن ۇقك شەكارا قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ تۋرالى جانە سەناتور مۇرات باقتيار ۇلىنىڭ قوستاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ رەسەي زىمىراندارىنىڭ قالدىقتارى قۇلايتىن اۋماق ءۇشىن تورعاي وڭىرىنەن جەر بولۋگە قارسى ەكەنى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالدارى جاريا ەتىلدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
