ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا ەۋروپالىق وداق ەكونوميكاسى (ەۋروپالىق ولشەم بويىنشا) جوعارى وسىمگە قول جەتكىزىپ, تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكادان تولاسسىز اعىلعان ميگرانتتار تاسقىنىنان ءسال تىنىستاپ, جەدەل كۇش جيا باستادى. ەۋروپالىق ورتالىق بانك توراعاسى ماريو دراگيدىڭ پىكىرىنشە, ەۋروايماق ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى سوڭعى 20 جىل ىشىندەگى ەڭ جوعارى دارەجەگە جەتىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا امەريكالىق ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشتەرىنەن اسىپ تۇسكەن كورىنەدى. ەۋروپالىق وداق جەتەكشىلەرىنىڭ كوڭىلىنە قانات ءبىتىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر جەتىستىك, گەرمانيا سياقتى ءىرى ەكونوميكالاردىڭ وسىمىمەن بىرگە, داعدارىستان تۇرالاعان يتاليا ەكونوميكاسى سياقتى ورتاشا دەڭگەيدەگى ەكونوميكالاردىڭ دا جوعارى ءوسىم كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋى بولىپ وتىر.
اسىرەسە, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىنى ساراپشىلاردى تاڭداندىرۋدا. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رۋمىنيا ەلىنىڭ ەكونوميكاسى 8,8 پايىز وسىمگە قول جەتكىزدى. بۇل ەۋروپالىق ولشەم بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. پولشا جانە چەحيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامىپ, ءۇشىنشى توقساندى 5 پايىزدان جوعارى وسىممەن اياقتادى. شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جوعارى دەڭگەيى ءتورتىنشى توقساندا دا قارقىنىنان جاڭىلار ەمەس. جالپى, ەۋروايماق ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى ءۇشىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2,5 پايىزدان اسىپ ءتۇستى.
وسى رەتتە ەۋروپالىق وداق دەگەنىمىز نە ەكەنىنە قىسقاشا توقتالىپ وتكەن ارتىق بولماس. كارى قۇرىلىقتىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى وسىدان 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەو-نىڭ ىرگەتاسىن قالادى. الدىمەن بۇل وداق التى مەملەكەتتىڭ (بەلگيا, گەرمانيا, يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ, نيدەرلاند جانە فرانتسيا) باسىن بىرىكتىرسە, بۇگىندە بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا كارى قۇرىلىقتىڭ 28 مەملەكەتى مۇشە بولىپ تابىلادى. قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ ءارتۇرلى بولۋىنا قاراماستان, ەو 500 ميلليوننان استام ادامدى بىرىكتىرەتىن الەمدەگى ەڭ باي ەكونوميكالىق وداق بولىپ تابىلادى. ونىڭ بىرىككەن ءىجو كولەمى 15 تريلليون اقش دوللارىنان استام قارجىنى قۇرايدى. بۇل الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى – اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىنە پارا-پار. ەكونوميكالىق وداق 1992 جىلى مااستريحت شارتى بويىنشا زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن. سوعان سايكەس ورتاق رىنوك جانە ورتاق ۆاليۋتا جۇمىس ىستەيدى. ەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءىس جۇزىندە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى شەكتەلگەن. ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن ءبىر ورتالىقتان بريۋسسەل جۇرگىزىپ وتىرادى.
ەۋروپالىق وداق قۇرامىنداعى شىعىس ەۋروپا ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەگى جوعارى قارقىنمەن دامۋى بريۋسسەلدى ءبىر جاعىنان قۋانتسا, ەكىنشى جاعىنان ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, سوڭعى ۋاقىتتا شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالى كۇشەيىپ بارادى. بريۋسسەل 16+1 فورماتىنداعى پلاتفورمانى قىتاي تاراپى بىرىككەن ەۋروپانىڭ بەرىك ەرەجەلەرىن السىرەتۋ ءۇشىن پايدالانىپ كەتە مە دەگەن سەنىمسىزدىك تانىتادى. بريۋسسەلدىڭ بۇل كۇدىگى نەگىزسىز دە ەمەس. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن شەتەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا دەگەن قۇلشىنىسى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ال شىعىس ەۋروپانىڭ كەدەي ەلدەرى ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋ كەزەڭى قارقىنداپ تۇرعان كەزدە قىتاي ينۆەستيتسياسى اۋاداي قاجەت. 16+1 فورماتىنا كىرەتىن ۆەنگريا, بولگاريا, رۋمىنيا, پولشا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا, سەربيا, حورۆاتيا, سلوۆەنيا, سلوۆاكيا, البانيا, ماكەدونيا, چەرنوگوريا, چەحيا, ليتۆا, لاتۆيا جانە ەستونيا مەملەكەتتەرى قحر-مەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس جاساعاننان ۇتپاسا, ۇتىلمايتىنىنا سەنىمدى. ءتىپتى ولار قىتايمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە قۇلشىنىس تانىتۋدا. ماسەلەن, ۆەنگريا سوڭعى ۋاقىتتا اسپاناستى ەلىمەن بايلانىسقان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا – «شىعىسقا اشىلعان تەرەزە» دەپ باعا بەرسە, سەربيا – «اسپاناستى ەلىمەن شىنايى دوستىق جەمىسى», ال پولشا بۇل ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى «شەكسىز مۇمكىندىك» دەپ باعالاۋدا.
بۇل رەتتە ۆەنگريانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان «الەمدىك ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى باتىستان شىعىسقا, اتلانتيكادان تىنىق مۇحيتى ايماعىنا اۋىپ بارادى. باتىستا بۇل قۇبىلىستى بايقاماۋعا تىرىسادى, بىراق ول اعاتتىق. بۇل مەنىڭ عانا پىكىرىم ەمەس, بۇل – فاكت», دەپ اتاپ كورسەتتى. «قىتاي ءۇشىن شىعىس ەۋروپانىڭ 16 مەملەكەتى ساۋدا-ساتتىق ارىپتەستەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەۋروپالىق وداققا اپاراتىن التىن كوپىر», – دەيدى CSIS ورتالىعى ازيالىق جوباسىنىڭ ديرەكتورى دجوناتان حيللمان.
قالاي بولعاندا دا, قىتاي شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا بارىنشا قۇلشىنىس تانىتىپ وتىر. ال 16+1 فورماتىنداعى ەلدەر ءۇشىن قىتاي ينۆەستيتسياسى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جانداندىرىپ, ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى كوزىنە اينالدى. ۆاشينگتونداعى حالىقارالىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ (CSIS) مالىمەتى بويىنشا, 2012 جىلدان بەرى ەۋروپانىڭ وسى 16 مەملەكەتىنە سالىنعان قحر ينۆەستيتسياسى 15 ميلليارد دوللاردان اسقان ەكەن. الداعى ۋاقىتتا سەربيا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ءۇشىن قىتايدان – 1,9 ميلليارد, ۆەنگريا – 1,5 ميلليارد, چەحيا 3 ميلليارد ينۆەستيتسيا تارتقالى وتىر.
ەكونوميكاعا سالىنعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتىپ, بانكتەرىنىڭ تابىسپەن جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋعىزدى. Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, شىعىس ەۋروپانىڭ بانك سەكتورى بيىلعى جىلدى وتە جوعارى تابىسپەن قورىتىندىلاماق. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وتكەن توعىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, پولشا بانكتەرىنىڭ جالپى تازا تابىسى 8 پايىز وسسە, ۆەنگريانىڭ وتر بانكى وسى مەرزىم ىشىندە تابىسىن 20 پايىزعا ارتتىردى. شىعىس ەۋروپا ەلدەرى بانكتەرىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى تۇرعىنداردىڭ بانكتەگى دەپوزيتتەرىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىن ارتتىرىپ, ىشكى رىنوكتىڭ قارقىندى دامۋىنا قوزعاۋ سالدى.
ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى ەكونوميكاداعى قازىرگى قارقىندى ءوسىمدى ەلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ ونسىز دا جوعارى الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتاماق. ناق وسى ماسەلە گەتەبورگ قالاسىندا وتكەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ سامميتىندە جان-جاقتى تىلگە تيەك ەتىلدى. ساراپشىلاردىڭ ءبىراۋىزدى پىكىرى بويىنشا, ەۋروپاداعى ەكونوميكالىق تابىستى دامۋ ءۇردىسى كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تابادى.
ەۋروپالىق وداق ەكونوميكاسىنىڭ جاندانۋى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە ءتيىمدى بولماق. سەبەبى ەو قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, «رفتسا رەيتينگتىك اگەنتتىگى» اق-تىڭ دەرەگى بويىنش, قازاقستان 2005 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن ەكونوميكاسىنا 243 ميلليارد تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتسا, ونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. ەندەشە بۇل ءىرى ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى ارتسا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا دا تىڭ سەرپىن اكەلەتىنى داۋسىز.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
