– قادىرلى, پەريزات اقسەلەۋقىزى! ءسىزدىڭ اكەڭىز, ءبىزدىڭ رۋحاني الەمىمىزدەگى الىپ بايتەرەك قۇلاعالى دا سەگىز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. بۇل كۇندە ءسىز اتالارىمىزدىڭ «اكە – اسقار تاۋ» دەيتىن ءسوزىن قالاي سەزىنەسىز؟
– ول وتە عاجاپ تەڭەۋ! سونىمەن قوسا «قاسىندا كۇندە كورىپ جۇرگەن سوڭ تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى» دەگەن دە ءسوز بار. شىنىمدى ايتسام, ول ەندى ءار ادامنىڭ باسىندا بولاتىن دا ءجاي شىعار, نەگە كوبىرەك قاسىندا بولمادىم ەكەن, نەگە و كىسىنىڭ قالاۋىن كوبىرەك ورىندامادىم ەكەن دەگەن وكىنىشتەر از ەمەس. ول ءبىزدى وتە قاتتى ەركەلەتەتىن. بىراق, بۇل بەتىمەن جىبەرەتىن دەگەن ءسوز ەمەس. وتباسىندا قاتال ادام ەدى. داۋىس كوتەرىپ ۇرىسپايتىن دا ۇرمايتىن, بىراق ۇيالتاتىن. اعام ەرنار ايتاتىن, «اكەمنىڭ قاراعانىنان ۇرعانى جەڭىل بولار ەدى», دەپ. رەنجىسە, كوڭىلى تولماسا بارلىعى ساعان قاراعان بەينەسىنەن شىعىپ تۇرادى. ءوزى اينالاسىن وتە رەتتى ۇستايتىن كىسى ەكەنىن ءبىراز جۇرت بىلەدى عوي, بالا كۇنىمىزدە قالامدى قالاي ۇستاۋدى, قالاي جازۋدى ءبارىن قاداعالاپ وتىراتىن. ءتىپتى ءبىر پاراق جازعانىڭنان ءبىر ءارىپ قالىپ نەمەسە قاتە كەتسە سول پاراقتى جىرتقىزىپ تاستاپ قايتا جازدىراتىن. ءبىر جولى ايادى-اۋ دەيمىن, ەكى پاراق جىرتىلعان سوڭ, ءۇشىنشى پاراقتا كەتكەن قاتە ءارىپتى ۇستارامەن قىرىپ تۇزەتتى.
ول كىسى ءۇشىن ۋاقىتتان قىمبات ەشتەڭە بولماسا دا ورايىن تاۋىپ بىزبەن اڭگىمەلەسەتىن. مۋزەي, تەاترعا ۇنەمى ەرتىپ بارۋشى ەدى. ول كەزدە الماتىدا تۇردىق قوي. ورتالىق مۋزەيگە قانشا رەت بارعانىمىزدى ەسكە ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس. قايتا-قايتا بارا بەرەتىن ەدىك. اۋەزوۆ تەاترى مەن عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى تەاتردا قانداي جاڭا سپەكتاكل بولادى, سوندا ءبىز وتىراتىنبىز. ال, ءبىر قىزىعى, وعان ءبىر ساعات, ايتپەسە جارتى ساعات بۇرىن بارىپ الامىز. كەيدە ءبىز ء«الى ەرتە عوي» دەسەك, ول كىسى, ء«يا, ەرتە بارۋىمىز كەرەك. وندا قانشاما كىسىلەر كەلەدى, امانداسامىز, اڭگىمەلەسەمىز» دەيتىن...
– ءسىزدىڭ قازىر مۋزەي باسقارىپ وتىرعانىڭىز تەگىن ەمەس ەكەن دە...
– ءيا, ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. ورتالىق مۋزەيگە كەيدە بارعىمىز دا كەلمەي قالاتىن. بىراق اكەم ءار جولى ءار زاتتى, ءار قىرىنان تانىستىرا اڭگىمە ايتاتىن. بارا جاتقاندا, كەلە جاتقاندا سول ەكسپونات جايىنداعى اڭگىمەلەرى قىزىق بولاتىن. كەيدە سول ايتقاندارىنا ۇقساس نە بىلەتىنىمزدى بولماسا ەرتەك سەكىلدى شىعارمالار جازدىرادى. وعان ءوزى باعا قوياتىن. سالتانات, مەن, ەرنار, زەرە دە بار سول باعاعا قىزىعىپ تالاي ەرتەك, اڭگىمەلەر جازدىق. اسا كوپ ەمەس, بىراق ءتورت-بەس داپتەر بار ەندى. سول جازعانىمىزدى كوبىندە تۇسكى ءشايدان كەيىن وقيتىن. ءوزى دە ءبىراز جاتىپ دەمالاتىن. سول كەزدەگى ءبىر ادەتى – ساۋساقتارىن ۋقالاتادى. ارەدىك باسىن ۋقالايمىز. جازعانىمىز جاقسى شىعىپ جاتسا, كەيدە ءتىپتى, شاشىنىڭ اعىن ساناتىپ دەگەندەي قاسىنان شىعارمايتىن.
مەنىڭ التى-جەتى جاستاعى كەزىمدە جايلاۋعا بارعانىمىز ەسىمدە. قويشىعارا اعامىزدىڭ اۋىلىندا كيىز ۇيدە بولدىق. كيىز ۇيدە قالاي توڭعانىمىز, اتقا ءمىنىپ, قوزى-لاقپەن ويناپ دەگەندەي, سول كورىنىستەر كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. كەيىن ەرناردى دا ەرتىپ, ءوزى جازعان كوپتەگەن ەتنوگرافيالىق دۇنيەلەردىڭ قالاي جاسالاتىنىن كورسەتتى. قامشى ورگەندە, قايىس تىلگەندە دەگەن سەكىلدى. ءبىز قانداي ۇيدە تۇرساق تا اكەمنىڭ بولەك بولمەسى بولدى. قاشان كورسەم جازىپ وتىراتىن. ۇيقىسى از ەدى. دەمالعاندا بالكونداعى زاتتارىمەن اينالىساتىن. قالامنان شارشاعاندا قامشى ورەتىن. اعاش تىلەدى, دومبىرا جاسايدى, قايىس تىلەدى دەگەن سەكىلدى. اكەمنىڭ ءبىر قاسيەتى وتە تياناقتىلىعى عوي, سوندا بالكونداعى قانشاما زاتتان ءبىر شاشاۋ شىقپايتىن ەدى. ءبارى ورنىندا بولاتىن. ءبىز ەگەر قاجەت بولىپ نەمەسە ويناپ ءجۇرىپ قالامىن الساق قايتا ءدال ورنىنا قوياتىنبىز. سول ورنىنان ءسال باسقا جەردە تۇرسا ۇناتپايتىن. ء«ار زاتتىڭ ءوز ورنى بار, ونى ورنىنا قويماساڭ ءومىرىڭدى قيىنداتاسىڭ, ۋاقىتىڭدى جوعالتاسىڭ» دەيتىن. ول كىسىنىڭ جازۋىنا انام ەرەكشە جاردەمشى بولدى دەپ ويلايمىن. قاشاندا قاسىندا بولدى. ءبىزدىڭ ءۇي قوناقتان بوسامايتىن ەدى. سەنەسىز بە, ءبىر قىستا بەس جىلقى سويعان كەزدەرىمىز بار. ايتا بەرسەڭ اڭگىمە كوپ قوي, سوعىم دەگەننىڭ ءوزى ءبىر مەرەكە بولاتىن. پىشاقتارىن قايراپ, جىلىكتەپ, ودان كەيىن اركىمنىڭ سىباعاسىن بەرىپ دەگەندەي. كەيدە ءتۇن ورتاسى بولسا دا اناما قابارلاسىپ, «قازانىڭدى كوتەرە بەر» دەيتىن. قانشاما تاڭ اڭگىمە, انمەن, كۇيمەن اتاتىن. تاڭ قالام, سويتە تۇرا شارشاپ جاتىپ قالمايتىن, جازۋىن جالعاستىرىپ كەتە بەرەتىن. جازۋى جۇرگەندە وتە كوڭىلدى بولادى. كەيدە ءتىپتى ءتۇن ورتاسىندا انامنىڭ اتىن ايتىپ داۋىستايدى. انام قاسىنا بارسا «شاقشامدى بەرشى» دەيدى. سوندا شاقشاسى ءوزى قولىن سوزسا جەتەتىن جەردە تۇرادى. بىلمەيمىن, ەركەلەي مە ەكەن. جازۋدىڭ ماشاقاتىنان جەڭىلدەۋ شىعار, بالكىم.
اكەم سىرتتان كەلگەندە كيىمىن شەشىپ ورىنداققا ما, ديۆانعا ما قويا سالاتىن. ونى ءبىز بارىپ ىلەمىز, رەتتەيمىز. ەندى ويلاپ وتىرسام, ونىسى بالانىڭ اكەگە قىلار قىزمەتى ەكەن. ايتپەسە, بۇكىل زاتتارىن ءوزى رەتتەيتىن ادام عوي. ول كىسى بۇل جاعىنان شىنىمەن وزگەشە ادام بولاتىن. كەيىن استاناداعى ورتالىق مۋزەيگە ءبىراز كىتاپتارىن وتكىزدى عوي, سونداعى قىزمەتكەرلەر, ء«بىز اقسەلەۋ اعانىڭ كىتاپتارىن وتكىزىپ العاندا ارحيۆ تۇرعىزعاندى جاڭادان ۇيرەندىك. ونىڭ وڭاي ءارى ءتيىمدى تاسىلدەرىنىڭ مۇلدە باسقاشا قىرلارى بارىن سوندا بىلدىك» دەپ قاتتى تاڭقالدى.
- اقسەلەۋ اعامىز دۇنيەدەن وتكەلى بەرى دە ءبىراز شارالار ىستەلىپ جاتىر. وسى جىلى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
- ءيا, اكەم دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن التى تومدىعى جارىق كوردى. ەكىنشى باسىلىممەن «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» باسپادان شىقتى. «الپامىسى» جانە وزگە دە كىتاپتارى شىعىپ جاتىر. 70 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتىلدى. جىل سايىن بيلياردتان اقسەلەۋ اتىنداعى ءداستۇرلى تۋرنير ءوتىپ كەلەدى. لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اقسەلەۋتانۋ ساباقتارى جۇرىلەدى. اۋىلدا, اۋداندا, وبلىستىڭ مادەنيەت ءۇيى, مەكتەپ جانە باسقا دا مەكەمەلەردە ول كىسىنىڭ مۋزەي بۇرىشتارى اشىلعانىن دا ايتۋعا بولادى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جىل سايىن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار وتەدى. بيىل دا «اقسەلەۋ سەيدىمبەك جانە تاريح عىلىمىنداعى شەجىرەتانۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. سونىمەن قوسا وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاراماعىنداعى «وتىرار» كىتاپحاناسىندا ءوزىنىڭ اۋديتورياسى بولعان. ول جەردە زاتتارى دا بار. سونى ەندى مۋزەي-كىتاپحانا قىلىپ ىستەگەلى جاتىر. بۇيىرسا, وسى جىلدىڭ اياعى نەمەسە كەلەر جىلدىڭ باسىندا قالاداعى №54 مەكتەپكە اكەمنىڭ اتىن بەرمەكشى. ول ءوزى سوزىلىڭقى پروتسەسس ەكەن. ايتپەسە, ەكى جىلدىڭ الدىندا قويشىعارا اعا مەن ورازگۇل اسانعازىقىزى شەشىم شىعىپ, قول قويىلعانىن سۇيىنشىلەپ حابارلاعان ەدى.
الدا ءالى وسىنداي شارالار جالعاسا بەرەر. بيىل دا قالالىق اكىمشىلىك وزگە شارالار جوسپارلاعان. وعان ءبىز عىلىمي مۇرالارىنا دەن قويىپ, ەسكە الۋ شارالارىن شاعىنداۋ وتكىزگەندى قالادىق. شىنىمدى ايتسام, 70 جىلدىقتاعى ەسكە الۋ كەشى جۇرتقا دا اۋىرلاۋ بولدى. قانشاما اعالارىمىز, اپالارىمىزدىڭ كوڭىل كۇيىنە دە قاتتى اسەر ەتتى. ءبىر جاعى ول كەزدە دۇنيەدەن وتكەنىنە ءۇش جىل عانا بولعان كەز عوي, ۋاقىتتىڭ دا ءوز دەگەنى بولادى ەكەن. بۇل ەندى سول كەزدەگىدەي جوقتاۋ سيپاتىندا ەمەس, ەسكە الۋ, عىلىمي مۇرالارىن زەردەلەۋ سيپاتىندا بولعانى دۇرىس دەپ ويلادىق. مىسالى, ءوز باسىم ءۇش جىلعا دەيىن اكەم انە-مىنە قاسىمدا جۇرگەندەي سەزىم كەشىپ ءجۇردىم. مەن ول كىسى ءۇيدى قايدان السا, مەن دە ىلعي دا سول ماڭايدان ءۇي الاتىنمىن. الماتىدا دا, استانادا دا سولاي بولدى. كەلىپ, كەتىپ جۇرگەنىنە جاقسى عوي. اكەم كەيدە ۇيگە كەلىپ ديۆاندا جاتىپ, بالالاردى ويناتاتىن. مەنىڭ ۇلىم ءتىپتى, سول كىسىنىڭ بالاسى بولدى. اتاسى دۇنيەدەن وتكەندە «اتا!» دەپ قاتتى ءبىر ايقايلادى دا, سودان كەيىن جىلاماي قالدى. ءبىر جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەندە ءبىر كۇنى قىزىم بىرەۋگە بىردەڭە ايتقانداي وزىمەن ءوزى كۇبىرلەپ ويناپ وتىر ەكەن. «بالام كىمگە سويلەپ وتىرسىڭ؟» دەسەم «اتاممەن ويناپ وتىرمىن», دەيدى. ەرەكشە جاقسى كورەتىن ەدى. قازىر ەندى ەسىمىزدى جيىپ, ءبىر وقيعاعا كەز كەلگەندە ول كىسىنىڭ ىستەگەن ءاربىر ءىسى ساباق سەكىلدى بولىپ تۇرادى. بالا كۇنىمدە ساپارلارعا دا بىرگە شىققانىم بار. سوندا كورگەن ەكى وقيعا قاتتى ەسىمدە قالىپ قويىپتى.
– ايتىڭىز...
– ءبىر جولى ۆوكزالدان تۇسە قالساق ءبىر ءاپ-ادەمى قازاق بالا قايىر سۇراپ تۇر. قاسىنا بارعان اكەم, ء«اي بالا, ساباعىڭ قايدا؟» دەپ اڭگىمەگە تارتتى. بالا ۇيدە اناسىنىڭ اۋىرىپ جاتقانىن, ءدارى-دارمەككە اقشا كەرەكتىگىن ايتتى. اكەم بالانى ەرتىپ الدى. ۇيگە اكەلىپ تاماقتاندىرىپ, ءوزى ەرىنبەي-جالىقپاي بازاردان ءبىر قابات كيىم ساتىپ اپەرىپ, قولىنا اقشا ۇستاتىپ جىبەردى.
تاعى بىردە, تاڭ قاراڭعىسىندا پويىزدان ءتۇسىپ ۇيگە بەتتەپ كەلە جاتقانىمىزدا ءبىر ەلۋدەن اسىپ, الپىسقا جاقىنداپ قالعان ايەل ادام كوشە سىپىرىپ ءجۇر ەكەن. اكەم ءسال كىدىرىپ قاراپ تۇردى دا قاسىنا باردى. امانداسىپ, ايلىعىن سۇرادى. الگى اپامىز «الپىس مىڭ», دەدى. اكەم اقشا قاپشىعىنان الپىس مىڭ تەڭگە الىپ اپانىڭ قالتاسىنا سالدى. ء«بىر اي بويى جۇمىسقا شىقپاڭىز, بالا-شاعاڭىزدىڭ قاسىندا بولىڭىز», دەدى. اناۋ كىسىنىڭ ريزا بولعاندىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىز ءوز ۋاقىتىندا وندايدى تۇسىنە قويمادىق قوي, شىنى كەرەك. ءتىپتى, بوتەن ادامدارعا نەگە سونشا شاشىلا بەرەدى دەپ تە ويلاعانىمدى جاسىرمايمىن. ەندى قازىر ويلاسام, ءمان-ماعىناسى مۇلدە وزگەشە ىستەر ەكەن عوي...
– «اكە بالاعا – سىنشى», دەيدى. ارقايسىلارىڭىزدىڭ مىنەز, بولمىستارىڭىز تۋرالى ايتۋشى ما ەدى؟
– ءبىر جولى ماشينادا كەتىپ بارا جاتقاندا تورتەۋىمىز تۋرالى ايتقانى بار. سالتاناتتى «قايدا سالساڭ سودان شىعاتىن, قاسقىر قىزىم عوي», دەدى. ەرنارعا «ناعىز زاڭگەر» دەگەن باعا بەرىپ, ءسىڭىلىمدى «ەنتسيكلوپەديا» دەدى. ول شىنىمەن نە ىستەسە دە, تياناقتى ىستەيتىن. بۇكىل وقۋ تاريحىندا ءبىر ءتورت الماعان قىز عوي. ايتقاندارىنىڭ ءبارى ءدال. ەندى مەنى نە دەر ەكەن دەپ, ءبارىمىز اۋزىنا قاراپ وتىرمىز. اكەم ۇندەمەي ءبىراز وتىردى. مەن قوبالجي باستادىم. قالايدا ءبىر جاقسى باعا ايتار دەگەن ۇمىتتەمىن. سودان كەيىن ماعان قاراپ ءسال جىميىپ الىپ, «پەرزيزات وزىمە تارتقان عوي», دەدى اكەم. ءماز بولدىم, ارينە. بىراق سالدەن كەيىن وزگەلەردىكىندەي ناقتى ەمەس بولعان سوڭ با, ءبىر جاعى بالا كوڭىل عوي, «ول سوندا جاقسى ما؟» دەدىم. اكەم كۇلدى... شىنىدىعىندا اكەم مەنى قاسىنا كوپ ەرتىپ ءجۇردى. «ۇل بولعانىڭدا عوي...» دەيتىن كەيدە. ال, ۇلى ەرنارعا بىزدەن گورى قاتال ەدى. بىراق وعان قوقىس شىعارتقىزبايتىن, كىلەم قاققىزبايتىن. «كىلەمدى شىعارىپ بەر, جارايدى, بىراق قىزداردىڭ جۇمىسىنا تالاسپا» دەيتىن.
جالپى, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ءبىراز ءداستۇرى بار ەدى. اسىرەسە, كەشكى اسقا تۇگەل وتىراتىنبىز. ەكى شاقىرتۋعا بولمايدى. كەيدە تەك اكەم عانا جازۋ جازىپ وتىرعاندا ەكى-ءۇش رەت بارىپ ايتاتىنبىز. سودان كەيىن اكەمنەن بۇرىن ۇستەلدەن تۇرىپ كەتۋگە بولمايدى. كەشكى استان ول كىسى بەت سيپاعان سوڭ عانا تۇرامىز. اسىعىس شارۋا بولسا, رۇقسات سۇرايمىز. مەن تۇرمىسقا شىعاردا ۇيگە كەلگەن كۇيەۋبالاسى شىنتاقتاپ جاتىپ تەلەديدار كورىپ جاتىر ەكەن, ونى كورگەن اكەم مەنى شاقىرىپ الىپ, «جاستىق اپەرسەڭشى» دەگەنى بار. وسىنداي قانشاما ارەكەتتەرىنىڭ كۇن وتكەن سايىن ءمان-ماعىناسىن تەرەڭدەپ ءتۇسىنىپ كەلەمىن. بۇل اكەمنىڭ كوزبەن كورىپ, بويىنان وتكىزگەن عىلىمى عوي.
– ءسىز وتە اتاقتى ادامنىڭ بالاسى ەكەنىڭىزدى سەزىنەتىن بە ەدىڭىز؟
– اكەم قىرىق جاسقا تولعانىن ۇيدە تويلادى. نەسىپبەك اعالار ولەڭ وقىپ, جانىبەك اعالار ءان سالىپ, ءبارى اكەمنىڭ كۇيشىلىگىن, كومپوزيتورلىعىن, جازۋشىلىعىن ايتىپ ماقتاپ جاتتى. سول كەزدە مەن «اكەم ەندى بۇكىل ارمانىنا جەتتى, وعان ەندى ەشتەڭە كەرەك ەمەس, اشەيىن جۇرسە بولدى» دەپ ويلاعانىم ەسىمدە. ول ءوزى ءبىر ەلدىڭ بارىندە جوقشىلىق, جۇتاڭداۋ كەز ەدى عوي, سول كۇنى دوستارى ءبىزدىڭ ۇيگە ۇلكەن كىلەم اكەلدى. ەرنار ءبارىمىز الگى كىلەمنىڭ ۇستىنە اۋنايمىز كەلىپ.
ودان كەيىن اكەمنىڭ تاۋەلسىزدىك العاندا قاتتى قۋانعانى ەسىمدە. ءبىزدىڭ ۇيدە كۇندىز-ءتۇنى توي بولدى. وسى تاۋەلسىزدىك تۋرالى وتە كوپ ايتاتىن. «بىزدەن بۇرىنعىلار اشتىقتى دا, قىرعىندى دا, سوعىستى دا ءبارىن كوردى, جاندارىندا تىنىشتىق, تاندەرىندە راحات بولمادى. بارلىق ازاپتى كوردى دە كەتتى. ءبىز تاۋەلسىزدىكتى كوردىك. قانداي باقىت!» دەيتىن. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ كەزىندەگى كۇندىز-تۇنگى اڭگىمە. «قازاقتاردىڭ باۋىزدالىپ جاتقانىن بۇكىل الەم بىلمەي وتىر. اناعان حابارلاسامىز, مىناعان ايتامىز» دەپ دابىرلاسقان ساتتەرى ءبارى ەسىمدە.
كوزى تىرىسىندە شىققان سوڭعى كىتابى – «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحىن» جازۋعا وتە كوپ كۇش جۇمسادى. بىراق سول كىتاپ شىققان كەيىن بىردە ۇيدە قويشىعارا اعامەن سويلەسىپ وتىرعاندا «بۇل جۇرت كىتاپ وقىماي ما, الدە بۇلارعا ەشتەڭە قاجەت ەمەس پە؟ ەشكىم ۇندەمەيدى» دەپ كەيىپ وتىرعانىن كوردىم. ال, ول كىتاپتى جازۋ ءۇشىن قانشاما ساپارلارعا شىعىپ, ەل ىشىنەن ماتەريال جينادى. بالا كۇنىمدە اپتالاپ, ايلاپ سىرتتا جۇرگەن اكەمدى ساعىنىپ, ءبىر بۇرىشتا وتىرىپ جىلايتىنمىن. بار ۋاقىتىن بىزگە بولسە عوي, دەپ ارماندايتىنمىن. ارينە, ونداي اكە بار ۋاقىتىن بىزگە بولسە دە ءبارىبىر از بولاتىن ەدى...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن,
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
