ءدال وسى ايدا قازاقتىڭ ەل بولىپ قالۋى ءۇشىن اسا قاجەتتى قادامدار جاسالىپ, شەشىمدەر قابىلدانىپتى. الىپ يمپەريانىڭ بودانىنان قۇتىلىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا تالپىنىس تا, ۇلتتىق نامىستى تۋ ەتىپ تاۋەلسىزدىكتى مازداتقان ۇلتتىق كوتەرىلىس ءھام قوزعالىس تا, ەڭ اقىر اياعىندا تالاي عاسىر ۇلت ارمانى بولىپ كەلگەن تاۋەلسىزدىك تە وسى ايدا جەر جاھانعا جاريالاندى.
وسىدان ءدال 100 جىل بۇرىن, ياعني 5 جەلتوقساندا ورىنبوردا ءىى جالپىقازاق سەزى ءوز جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتى مۇرات ەتكەن وسى القالى جيىننىڭ ناتيجەسىندە قازاق قايراتكەرلەرى الاش اۆتونومياسى اتاعان ۇلتتىق مەملەكەت دۇنيەگە كەلدى. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلى سەرپىلىسكە ءىز سالعان اسا ماڭىزدى قادام بولدى. العاشقى ۇلتتىق ۇكىمەتتىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانىمەن, الاش قوزعالىسى مىڭداعان ادامنىڭ ساناسىنا وي سالدى, ەگەمەندىكتىڭ ەلەس ەمەس ەكەنىن اڭعارتتى, ەڭ اقىرى بولاشاق ءھام بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزى 1917 جىلعى 21-26 شىلدە ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن بولاتىن. سول كەزدەگى ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەگەن «قازاق» گازەتى جانىنان قۇرىلعان ۇيىمداستىرۋ بيۋروسى سەزد ماسەلەسىن كوتەرىپ, كۇن تارتىبىندە «قازاق ساياسي پارتياسىن جاساۋدى» ۇسىندى. ناتيجەسىندە ورىنبورداعى تۇڭعىش جالپىقازاق سەزىندە قازاق ساياسي پارتياسىن كۇرۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ, مىناداي شەشىم قابىلداندى: «قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىندا ساياسي پارتياسى بولۋدى ءتيىس كورىپ, بۇل پارتيانىڭ جوباسىن جاساۋدى سەزد «شۋراي يسلامعا» سايلانعان قازاق وكىلدەرىنە تاپسىردى. پارتيانىڭ نەگىزگى دەموكراتيالىق, فەدەراتيۆتىك پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا كۇرىلماق ...». مىنە, وسىلايشا قازاق پارتياسىنىڭ ۇيىمدىق تۇرعىدان قۇرىلۋى كۇزگە, ياعني بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتار سايلاۋ ناۋقانىنا تۇستاس كەلدى.
ال 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسانىندا ورىنبورداعى ەكىنشى جالپىقازاق سەزى ءوتىپ, وندا الاش اۆتونومياسى جاريالاندى. «الاش» اتىن ۇرانداعان قايراتكەرلەر ۇيىمداستىرعان ورىنبور سەزىندە ەڭ باستى ماسەلە - قازاق مەملەكەتتىگى تۋرالى ماسەلە قارالعانى بەلگىلى. سەز الماعايىپ زاماندا باتىل قادامدارعا دەم بەردى, «ۇلت كەڭەسىن» قۇرىپ, ونىڭ اتى «الاشوردا» بولسىن دەگەن شەشىمدى قابىلدادى. 25 ورىننان تۇرعان بۇل ۇكىمەتتىڭ توراعاسى بولىپ كوپشىلىك داۋىسپەن ءاليحان بوكەيحان سايلاندى. تۇپكى ماقسات - ۇلتتىق اۆتونوميالىق مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالدى.
مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا وراي, سول كەزدەگى ۇلت گازەتى «قازاقتا» مىناداي ماقالا جارىق كوردى: «5-13-ءشى دەكابردە بولعان ورىنبور جالپى قازاق سەزىنە جيىلعان وكىلدەر اۆتونوميا تۋرالى توعىز كۇن تولعانىپ, جۇرەگى دىرىلدەپ, بۋىندارى قالتىراپ, ءبىر ايدان سوڭ اۆتونوميا جاريالاۋعا ارەڭ قاۋلى قىلىستى. بۇلار نەگە مۇنشا كوپ تولعاندى؟ «الاش الاش بولعاندا, الاشا حان بولعاندا قانداي ەدىك؟» دەگەن قازاقتىڭ ارماندى, ساعىنىشتى سوزدەرىن ەستىمەگەن بە؟ «از ولتىرمەس, جات جارىلقاماس», دەگەن ماقالشا قازاقتىڭ وزىنەن سايلانعان ۇكىمەت قازاقتىڭ ۇرپاعىن كوگەرتىپ, دۇنيە جۇزىنە كورىنبەگىنە, ءوز اتاسىنداي ماحاببات كورسە تويىنا نانباعانى ما؟ جوق. ءار ءىستىڭ ونگەندە بەرەرلىك جۇمىسىنا قاراي بەر جاعىندا ەتەرلىك ەڭبەگى قاتار تۇرعانى سىقىلدى, قىزىقتى ءومىردىڭ قۋانىشى قۇپيادا قاتار تۇرادى. اۆتونوميا ‑ ەشكىمنەن جاردەم سۇرامايتىن ءھام ەشكىمگە جالتاڭ بولمايتىن ءوز الدىنا ءبىر پاتشالىق بولادى. اقىرى سان قايعىنى ساستىرىپ كەلگەندە الاش ۇلىنىڭ باسى قۇرالماي, تورعايداي توزىپ, اركىمنىڭ كوشىنە تىركەلىپ كەتكەنىنەن زور قايعى بولماس. الاشقا قانى بىرگە الاش ۇلىنان ارتىق جاناشىر باۋىر تابىلماس. الاشتاپ ۇران ساپ, الاشتىڭ تۋىن تىكسەك, سۇيەگىندە شاقپاقتىڭ قۋىنداي جىگەر, نامىسى بار الاشتىڭ ۇلىنىڭ شىققان شىعىنىنا, تارتقان بەينەتىنە ەتى اۋىرماس دەپ, اللاعا تاۋەكەل قىلدى. توزعاندىقتىڭ بەلگىسى - ءبىرسىپىرا الاشتىڭ بالاسى قالىڭ الاشتىڭ بالاسى باباسىنىڭ اتىن اتاپ, تۋىن تىكپەگەن سوڭ تۇركىستان اۆتونومياسىنا قوسىلىپ وتىر. ەندى ءبىز الاش ورداسىن قۇرعان سوڭ, الاش ارۋاعىن جەرگە كومىپ, سارت بولىپ كەتەمىن دەپ, ءبىر الاشتىڭ بالاسىنىڭ قالماسىنا پانامىز. بەسىنشى عينۋاردا تۇركىستان قالاسىندا بولاتىن سىرداريا قازاقتارىنىڭ سيەزىنە ءۇش كىسى جىبەرىلەدى. سول سيەزدە تۇركىستانعا قوسىلعان ەلدىڭ ادامدارىمەن سويلەسىپ, باباسى الاشتىڭ اق وردا, التىن بەسىگىنە قول ۇستاسىپ, بىرگە قىزمەت ەتپەككە شاقىرادى. ولار قۇشاعىن جايىپ, قوينىن اشقان باۋىرىن كەۋدەگە يتەرمەس».
وسى ماقالادان-اق, قاساڭ زامانداعى بار قازاقتىڭ باسىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋگە ۇندەگەن الاش يدەياسىن, تاۋەلسىزدىك مۇراتىن سەزىنەمىز.
ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ ءبىر سوزىندە: ء«ار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس. ايتپەسە, بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسا كوپ جۇك قالدىرىپ كەتەمىز. كەيىنگى ۇرپاق نە العىس, نە قارعىس بەرەتىن الدىمىزدا زور شارتتار بار», دەگەن ەدى. راسىندا, حح عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرى «وزدەرىنە ارتىلعان جۇكتى» مويىماي كوتەردى. ولار نىساناعا العان ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى ۇلتتىڭ جادىندا وشپەي مازداپ تۇردى.
