وسىلايشا ەرتەگىلەر شىندىققا اينالاتىن زامان كەلدى. ءتىپتى اتا-بابالارىمىز ەرتەگىلەردىڭ وزىندە قيالى جەتىپ بەينەلەي الماعان جاڭا دۇنيەلەرمەن كەزدەسۋىمىزگە كوپ قالعان جوق. بۇل تۋرالى اتاقتى فۋتۋرولوگ, جاپون فيزيگى ميتيو كاكۋ بىلاي دەيدى:
«تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ادامدار, شارتتى تۇردە العاندا, ولمەستىك جاعدايعا جەتۋى مۇمكىن. ماسەلەن, البەرت ەينشتەين تۋرالى بارلىق مالىمەتتەردى جيناستىرا كەلە, وسى اقپاراتتاردىڭ نەگىزىندە ونىڭ تسيفرلى كوشىرمەسىن جاساپ, ونى گولوگرافيالىق بەينەمەن تولىقتىرۋعا بولادى. ال قازىرگى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامنىڭ, ماسەلەن, ءسىزدىڭ تسيفرلى بولمىسىڭىز بەن تۇلعاڭىزدى جاساۋ ودان دا جەڭىلدەيدى. ول ءۇشىن ءسىزدىڭ ميىڭىزداعى بارلىق اقپاراتتاردى وقيدى دا, سونىڭ نەگىزىندە كوشىرمەڭىزدى جاسايدى. ءسىز ولگەن كەزدە بۇل ەگىز-كوشىرمەڭىز ءسىزدىڭ ورنىڭىزعا ءومىر ءسۇرىپ, ءسىزدىڭ مىنەزىڭىزدىڭ نەگىزىندە دامي الادى جانە ءسىزدىڭ جادىڭىزدى جاڭا تانىستىقتارمەن بايىتا بەرەدى».
جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ زامانى تۋرالى ويلارىمەن اتى شىعىپ جۇرگەن جەرلەسىمىز, رەسەي سبەربانكىنىڭ باسقارما توراعاسى گەرمان گرەف جۋىقتا وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلالەمدىك ءحىح فەستيۆالىندە جاساعان «تەحنولوگيالىق ترەندتەر: بولاشاققا جول» اتتى لەكتسياسىندا بىلاي دەدى:
«كەشە ءبىز ارىپتەسىم دجەك ما (اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى اليبابا گرۋپ كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قىتاي ميللياردەرى) ەكەۋمىز ۇزاق اڭگىمەلەستىك. ول ماعان «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار تۋرالى ويلاۋدى ۇمىتىڭىز. ول – كەشەگى كۇن. بۇگىنگى ەكونوميكا دەگەنىمىز – بۇل دەرەكتەر ەكونوميكاسى», دەدى. مەن ونىمەن كەلىسەمىن. قازىرگى digitalization (ديدجيتاليزاتسيا) – بۇل سوڭعى ترەند. بۇل ترەندكە كوشۋ دەگەنىمىز – ءبىزدىڭ قولىمىزدا وتە اۋقىمدى مالىمەتتەردى وڭدەي الاتىن جەتىلگەن, اقىلدى تەحنولوگيالار پايدا بولدى دەگەن ءسوز».
گەرمان گرەف وسىلاي دەي كەلە ءبىزدىڭ عاسىرىمىزدىڭ ونىنشى جىلدارى ادامزاتتىڭ اقپاراتتىق داۋىردەن تسيفرلى داۋىرگە ءوتۋى باستالعاندىعىن مالىمدەدى. ويتكەنى وسى كەزەڭنەن باستاپ big data تەحنولوگيالارى ءوزىنىڭ كەمەلدەنۋ كەزەڭىنە اياق باستى جانە بارلىق كومپانيالار ءۇشىن قولجەتىمدى بولا ءتۇستى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, مولشەرمەن العاندا, 2015 جىلى كولەمدى اقپاراتتاردى وڭدەپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ولاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلكەن قۋاتتار قالىپتاستى.
ءبىر وكىنىشتىسى, قازىرگى تەحنولوگيالىق ترەندتەر ۇدەرىسىن قۋىپ جەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ قازاقستانعا ەمەس, بۇكىل الەم ەلدەرىنە قيىندىق كەلتىرۋدە. بىراق, سولاي بولسا دا, الەمدە جاڭا پايدا بولعان تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە ۇمتىلماي وتىرعان ەل جوق دەۋگە بولادى. باستى قاتەردىڭ ءوزى وسىندا تۇر. ويتكەنى بۇكىل الەم بولىپ جاڭا تەحنولوگيالارى يگەرۋدىڭ مارافونىنا قوسىلدى. مارافونعا قوسىلعان ەكەنسىز, ەندى تۇرىپ قالۋ جوق. تۇرىپ قالساڭىز ەسكى الەمنىڭ اياسىندا قالىپ كەتەسىز. ەلدەر اراسىنداعى دامۋدىڭ اراقاتىناسى وسىلايشا الشاقتاي تۇسەدى. مۇنى ەلباسىمىز جاستارمەن كەزدەسۋىندە ءجيى ايتۋدا.
قازىر قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋدى بارىنشا جىلدامداتۋعا ۇمتىلىپ وتىرعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي, جاڭا زاماننىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالارىن تاراتۋشى – كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىلەرى اۋىلدارىمىزدىڭ بارىنە بىردەي جەتكەن جوق. وسى ولقىلىق تاياۋ ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەڭسەرىلمەك. بۇل بىزگە نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇكىل ەل بولىپ تسيفرلاندىرۋ زامانىنا قاراي ءوتۋ ءۇشىن قاجەت. قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دەگەنىمىز – تسيفرلى سانا مەن تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋدىڭ باستى العىشارتى.
فۋتۋرولوگ رەي كۋرتسۆەيلدىڭ ايتۋىنشا, ءححى عاسىردا وركەنيەتتىڭ دامۋ قارقىنى حح عاسىرمەن سالىستىرعاندا 5 ەسە جىلدام جۇرەتىن بولادى. دەمەك, ءبىز بۇكىل حح عاسىرداعى دامۋدىڭ تەحنولوگيالىق فازاسىن العاشقى 20 جىلدىڭ ىشىندە ءجۇرىپ ءوتۋىمىز مۇمكىن. ءومىردىڭ قازىرگى اعىمىنا قاراعاندا, بۇدان ءارى تەحنيكالىق پروگرەستىڭ ءجۇرىسى تىپتەن شاپشاڭداي بەرۋى ءتيىس. ءبىز, كەڭەس وداعىنىڭ قويناۋىنان شىققان وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنىڭ جاستارى, سول عاسىردىڭ باسىنداعى وقيعالار مەن حالىق تۇرمىسىن مۇلدەم وتكەن زامان بەينەسىندە ەلەستەتكەن ەدىك. ال ءححى عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنىڭ جاستارى ءبىزدىڭ قازىرگى زامانىمىزدى قالاي ەلەستەتىپ, قانداي باعا بەرمەك؟ بۇل – ءارى قىزىق, ءارى جۇمباق ماسەلە. ءومىردىڭ جىلدامداعانى سونداي, بولاشاقتىڭ ءوزى بولجاۋسىز بولىپ بارادى.
الدىمىزدا بولاتىن مىنە, وسىنداي زامان وزگەرىستەرىنە ءبىزدىڭ ەلدى دايىندىقسىز وتىر دەپ ايتا المايمىز. قازاقستان قازىردىڭ وزىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, كومپيۋتەرلىك قامتاماسىز ەتۋ, ينتەرنەتكە قوسىلۋ, «ەلەكتروندى» ۇكىمەت جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ كورسەتكىشى بويىنشا تمد كەڭىستىگىندە الدىڭعى قاتاردا كەلەدى.
سونىمەن قاتار قازاقستان الەمدەگى العاشقى 20 ەلدىڭ قاتارىندا ءوزىنىڭ تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. ول 2021 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيدى. باعدارلاماداعى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2021 جىلى ەلىمىزدىڭ ساۋدا نارىعىنداعى ەلەكتروندى ساۋدا ۇلەسى قازىرگى 0,8 پايىزدان 2,3 پايىزعا, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت تۇرلەرىن پايدالانۋدا e-gov ارقىلى العان قىزمەت كورسەتكىشى قازىرگى 35 پايىزدان 80 پايىزعا ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. حالىقتىڭ ساندىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 75,5 پايىزدان 81,5 پايىزعا كوتەرىلىپ, ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردىڭ ۇلەسى 77 پايىزدان 81 پايىزعا وسەدى دەپ جوسپارلانعان.
سونداي-اق ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى تۋرالى ساراپشىلاردىڭ پىكىرى دە جامان ەمەس. ماسەلەن, «سامۇرىق-قازىنا» اق ستراتەگيا جانە قورجىندىق اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى بالجيت گرەۆالدىڭ پىكىرى بويىنشا, بۇل سالادا قازاقستان العا جىلجىپ كەلەدى: تسيفرلى ەكونوميكاعا تارتىلۋ دەڭگەيى تۇرعىسىنان قازاقستان رەسەي, ءباا, ارگەنتينا مەن چيلي سياقتى ەلدەرمەن قاتار دەڭگەيدە. بۇۇ مەن BCG-تىڭ 2016 جىلعى رەيتينگىندە بەلگىلەنگەندەي, بۇل جونىندەگى يندەكسىمىز 0,72 كورسەتكىشتى قۇراپ, الەمدىك ورتا كورسەتكىشتەن (0,49) بىرنەشە ساتى جوعارى تۇر. سونداي-اق BCG e-intensity رەيتينگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندىق كومپانيالار اراسىندا كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە كىرۋ كورسەتكىشى 45 پايىزدى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش جاعىنان قازاقستان ءباا (53%) جانە مالايزيامەن (38%) تەڭدەس.
دەگەنمەن اتالعان ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلاندىرۋدىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىس, حالىق شارۋاشىلىعى, كولىك, بولشەك ساۋدا سالالارىنا ىقپالى جونىنەن قازاقستان ازىرگە الەمدىك ورتا دەڭگەيگە جەتكەن جوق. مىسالى, قازاقستانداعى ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋعا جۇمسالىپ وتىرعان شىعىن ءىجو-ءنىڭ 0,07-0,09%-ىن عانا قۇرايدى. بۇل – الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن 2,3-3 ەسەگە, ال سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىندەگىدەن 4-5 ەسەگە از. ونلاين-ساۋدا نارىعى جونىندەگى كورسەتكىشىمىز ءتىپتى ماردىمسىز دەۋگە بولادى.
«قازاقستان ەكونوميكاسىن ودان ءارى تسيفرلاندىرۋ كوپتەگەن سالالاردىڭ دامۋى ءۇشىن نەگىزگى فاكتور بولىپ تابىلادى, – دەيدى تاعى ءبىر ساراپشى, The Boston Consulting Group باس ديرەكتورى سەرگەي پەراپەچكا, – بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تسيفرلى ەكونوميكاسى بريكس ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىندە ءوسىپ كەلەدى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز, ەكونوميكاعا ارتىقشىلىق بەرەتىندەي سەرپىلىستەر كەرەك. مىسالى, ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ دامۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن جاڭا ارنالار اشادى جانە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كولەمىن بارىنشا ازايتادى. قازىرگى كەزدە ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ قازاقستانداعى ۇلەسى 0,8 پايىزدى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش رەسەيدە 3 پايىزدى, قىتايدا 8,3 پايىزدى قۇراپ وتىر. قازاقستاندىق ەلەكتروندى نارىقتىڭ بولشەك ساۋداسى الداعى ۋاقىتتا رەسەيلىك نارىقتىڭ قارقىنىمەن وسەتىن بولسا, 2020 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمى 750-800 ملن دوللار بولادى دەگەن سەنىمدەمىز», دەيدى ساراپشى.
قىسقاسىن ايتقاندا, تسيفرلاندىرۋدىڭ سيقىرلى الەمىنە ەنۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ قازىرگى ىنتا-جىگەرى جانە ۇمتىلىسى كوپتەگەن باعالاۋلار بويىنشا جامان ەمەس. دەگەنمەن قول جەتكەنگە توقمەيىلسۋدىڭ ەشبىر رەتى جوق. كەرىسىنشە, ۇدەرىستى ودان ءارى ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەت. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن رەسپۋبليكالىق كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەن اركىمنىڭ تسيفرلاندىرۋ ماقسات ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىن قالايمىن, ول جاھاندىق باسەكەلەستىككە اكەلەتىن ءبىزدىڭ ابسوليۋتتىك ارتىقشىلىعىمىزعا قول جەتكىزۋدىڭ قۇرالى. ونسىز ءوزىن قۇرمەتتەيتىن ەل قالىپتى ءومىر سۇرە المايدى. باسەكەلەستىك بولماسا, ءبىز ارتتا قالامىز جانە الدا كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ شاڭىن جۇتاتىن بولامىز. پايدانىڭ, ونىمدىلىكتىڭ جانە كاپيتالداندىرۋدىڭ كۇرت ارتۋى – ماسەلە وسىندا. تسيفرلى ەكونوميكا وسىنى بەرەدى», دەپ ەسكەرتتى.
دەمەك, تاۋەلسىز ەلىمىز بولىپ, ۇكىمەتىمىز بولىپ, العا قاراي تالپىنعان جاستارىمىز بولىپ, زاماننىڭ قايدا, قالاي بەت العاندىعىن ۇقتىق, وسى جولدا باستى بايگەگە تىكتىك. ويتكەنى ستراتەگيالىق ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنان العاندا الەمدە بەيبىت جانە باسەكەلەستىك جاعدايدا دامۋدىڭ بۇدان اۋقىمدى باسقاداي باستى باعىتى دا جوق. حالىقتار مەن ەلدەر جانە ولاردىڭ ءداستۇرى ءارتۇرلى بولعانىمەن, پروگرەستىڭ باعىتى – بىرەۋ جانە ول ايقىندالىپ وتىر. تسيفرلاندىرۋ قازىرگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردىڭ بارلىعىنا ورتاق. دەمەك الداعى بەس-ون جىلدىڭ ىشىندە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى وسى جولعا تۇسەتىن بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
