«باياندى باق» – باۋىرمالدىق باستاۋى

افشينداعى ادەمى كەش

ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى قاحرامانماراش پروۆينتسياسى افشين مۋنيتسيپاليتەتىندە ونەر كورسەتتى. تاۋ مەن تاسى سىرعا تولى مىڭ جىلدىق تاريحى بار ولكەنىڭ ونەرگە دەگەن قۇرمەتى دە ەرەكشە ەكەن. «قازاقستاننان, اتىراۋدان تەاتر كەلدى» دەپ جەرگىلىكتى گازەتتەرىنە جاريالاپ, قوناقجايلىقپەن قارسى الدى. زال تولى كورەرمەننىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن سەزىنگەن تەاتر ارتىستەرى دە سپەكتاكلدى اسقان شەبەرلىكپەن قويدى.

«1944 جىلدىڭ 14 قاراشاسىندا ءستالين­­نىڭ قاتاڭ نۇسقاۋى بويىنشا نەمىس­تەر باسىپ الادى دەگەن جەلەۋمەن مەس­ح­ە­تيالىق تۇرىكتەر اتامەكەندەرىنەن كۇش­پەن جەر اۋدارىلدى. ءبارىن پويىزعا وتىرعىزىپ, قازاق, قىرعىز, وزبەك جەرىنە ايداپ اكەتتى. ول پويىزدى مەسحەتيالىق تۇرىكتەر «ازاپ پويىزى» دەپ اتادى». وسى سوزدەرمەن باستالعان قويىلىم ەل باسىنا كۇن تۋعان قىسىلتاياڭ شاقتاعى حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى, باۋىرمالدىقتى, ادال ماحابباتتى ونەر تىلىندە سويلەتتى. پەسانىڭ اۆتورى – جازۋشى, اۋدارماشى, «سەرپەر» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى­نىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەت­كەرى مالىك وتارباەۆ. دراماتۋرگياداعى العاش­­قى تۋىندىسىن كۇردەلى تاقىرىپتان باس­تاعان قالامگەر ونەر ساپارى بارىسىندا كورەرمەننىڭ قوشەمەتىنە يە بولدى.

«باياندى باقتىڭ» قىسقاشا جەلىسىن جازساق: «بالاپان باسىنا, تۇرىم­تاي تۇسىنا كەتكەن» الماعايىپ زاماندا جان جارى اكباردان (رولدە ويناعان – اسىلانبەك جانبالا, اسحات مۇساعاليەۆ) ايىرىلىپ قالعان ءجاسميننىڭ (ايناگۇل مۇحتاروۆا, عازيزا بەيسەنوۆا) تاعدىرى قازاق جەرىندە جالعاسادى. جاس كەلىنشەكتى دالا پەيىلدى اشىركۇل اپا (ماعريپا شانەنوۆا, گۇلنار اۋبەكەروۆا) ۇيىندە پانالاتادى, ءتىپتى قۇرساعىنداعى ءسابيدى باۋى­رىنا باسىپ, قازاقباي (قانات ىزەت) دەپ ات قويادى.

وكىنىشتىسى, «جاۋ بالاسى» دەپ جالا جاپقان جەندەتتەردەن تۇرىك قىزىن قۇتقارامىن دەپ كەۋدەسىن وققا توسقان اياۋلى انا قاپىدا قازا تاپتى. ارتىندا قالعان جالعىز ۇلى تاسبولات ء(امىرجان نۇرلان, جومارتبەك جاستالاپوۆ) پەن قازاقباي ءبىر تۋعان باۋىرداي بىرگە ءوستى. جاقسىلىق پەن جاماندىق قاشاندا قاتار جۇرەدى. ءومىر ىزگىلىككە قانشا تولى بولسا, ز ۇلىمدىق ويلايتىندار دا از ەمەس. سپەكتاكلدە وسى وي ايتىلادى. بىراق ادالدىڭ وتىن اقىماق وشىرە المايتىنى سىندى, قاشاندا جاقسىلىقتىڭ باعى ۇستەم.

ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزدە ازاپ پويىزىنا تيەلىپ, اعىلىپ كەلگەن سان ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىسقا ءتورىن بەرگەن, داستارقانىنداعى بارىن بولىسكەن قازاق حالقىنىڭ اقجارىلقاپ كوڭىلى اقتالدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الدى. وشكەن جاندى, ولگەن ءتىرىلدى. قورعانسىزعا پانا بولامىن دەپ وققا ۇشقان اشىركۇل اپانىڭ جالعىزى تاسبولات ازامات بولىپ, تۇركيادا ءبىلىم الدى. ءبىر جولى تۇرىك جەرىنەن تاپقان جولداسىن ەرتىپ كەلدى. قىزىعى, سول جولداسى ءجاسميننىڭ قولىندا قالعان اكبار تاققان جۇزىككە تاڭىرقاي قاراپ قالادى, ويتكەنى مۇنداي ساقينا ونىڭ اتاسىندا دا بولعان ەكەن. تاعدىرلاردىڭ ءتۇبى ءبىر توعىساتىنى, بەينەتتى بەرەكە الماستىراتىنى انىق دەگەننىڭ بۇل دا ءبىر كورىنىسى.

سپەكتاكلدى ارنايى كەلىپ كورگەن افشين مۋنيتسيپاليتەتىنىڭ مەرى مەحمەت فاتيح گۋۆەن ايرىقشا اسەرگە بولەنگەنىن ايتتى. «قازاق پەن تۇرىككە ورتاق تاريحي كەزەڭگە ويشا ساپار شەككەندەي بولدىق. – تاريحي شىندىقتى مويىنداۋ وڭاي ەمەس, بىراق ارتىستەردىڭ شەبەرلىگى, رەجيسسەرلىك شەشىم, ساحنانىڭ بەزەندىرىلۋى, ءبارى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسكەن كەرەمەت ونەر تۋىندىسى ەكەنىن كورىپ, كوڭىلىمىز تولدى. ەكى ەل اراسىنداعى باۋىرمالدىقتى, ماڭگى دوستىقتى وسى ساحنادان كوردىك», دەدى ول.

ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى مۇقانعالي تومانوۆ پەسانى ساحناعا الىپ شىعار الدىندا ويلانعانىن ايتادى. «باياندى باق» عاشىقتىق حيكاياسى ەمەس. سۇيگەن جارىمەن تۇسىندە عانا قاۋىشا الاتىن جاس كەلىنشەكتىڭ مۇلدە بوتەن ورتادا, باسقا جەردە سۇرگەن ءومىرى جايلى شىعارما. ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى بەيداۋا كۇي تاريحي-فيلوسوفيالىق درامانىڭ ءون بويى­نان كورىنىس تابادى», دەيدى رەجيسسەر.

ال پەسا اۆتورى مالىك وتارباەۆ: «شىعارمانىڭ وزەگىندە ادامگەرشىلىك, باۋىرمالدىق, ادالدىق سىندى قاسيەتتەر جاتىر. ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتى وياتاتىن ماحاببات ەكەنى ءمالىم. باستى كەيىپكەر ءجاسميندى جاساتقان وسى سەزىم. الايدا قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەننەن كەيىن ول وزىنە باۋىر, تۋىس بولاتىن قازاق حالقىمەن تانىسادى. باۋى جازىلمايتىن باۋىرلاستىقتىڭ كۋاگەرى بولادى.

وزىنەن تاراعان ۇرپاقتىڭ ءومىرى قازاق دەيتىن كەڭ­بايتاق جەرگە يە بولىپ وتىرعان ەڭسەلى ەلدىڭ, قايىرىمدى حالىقتىڭ ارقاسىندا جالعاساتىندىعىنا كامىل سەنەدى. وتانىنا دەگەن ساعىنىشى, اكبارعا دەگەن ماحابباتى ونىڭ كوڭىلىندەگى الاۋدى سوندىرگەن ەمەس. قازاق دالاسىنا كەلگەن جاسمين سول ارمانمەن عۇمىر كەشتى. باۋىرلاس قازاقتىڭ ءتىلىن ۇيرەندى, سالت-ءداستۇرىن سىيلادى. قازاقتىڭ جاقسىلىعىن ەش ۋاقىتتا ەسىنەن شىعارمادى. مىنە, وسى وبرازداردى شەبەرلىكپەن بەينەلەپ, دوستىق دەيتىن ماڭگى تاقىرىپتى پاش ەتكەن تەاتر ۇجىمىنا العىسىم شەكسىز», دەيدى.

قويىلىم سۋرەتشىسى تەمىربەك مۇحتاروۆتىڭ دا ەڭبەگىن كورەرمەن جوعارى باعالادى. افشين قالاسىنىڭ تۇرعىنى نەسليحان كىزىلور ارتىستەردىڭ ويىنىمەن قاتار ساحنانىڭ تاپ سول كەزدەگى كورىنىستى ەلەستەتەتىندەي شىنايى بەزەندىرىلگەنى ەرەكشە اسەر سىيلاعانىن ايتتى.

مالاتيا – مادەنيەت مەكەنى

مالاتيا قالاسىنىڭ 750 ورىندىق مادەنيەت ورتالىعىندا دا «باياندى باق» سپەكتاكلى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. قويىلىم اياقتالعان سوڭ ساحناعا شىعىپ قازاق تەاترىنا العىس ايتقان مالاتيا قالاسى مەرىنىڭ ورىنباسارى ەرتان مۋمدجۋ: «احىسكا تۇرىكتەرى – تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان ءبىزدىڭ ەت جاقىن باۋىرلارىمىز.

سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ساي-سالانى ساعالاعان احىسكالىلارعا قازاق حالقى قول ۇشىن بەردى. ز ۇلىمدىق حالىقتاردى اجىراتقانىمەن, باۋىر­لاستىق ءبارىبىر بىرىكتىرەدى. سونىڭ ايقىن كورىنىسىن وسى سپەكتاكل ارقىلى كوردىك. تەاتردىڭ تالانتتى ارتىستەرى سول ءبىر تاريحي كەزەڭدى كوز الدىمىزعا الىپ كەلىپ تىرىلتكەندەي بولدى. قازاق پەن تۇرىك – ەجەلدەن باۋىرلاس حالىقتار. باۋىرلاستىعىمىز باياندى بولسىن!», دەپ ەل بىرلىگىن, حالىقتار دوستىعىن ونەر ارقىلى بەينەلەپ كورسەتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە توقتالدى.

ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ وبلىس­تىق قازاق دراما تەاترىنىڭ كوركەم­دىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى راحىمجان وتارباەۆ ونەر ۇجىمىن تانىستىرىپ, ستاليندىك زۇلمات­تىڭ كەزىن ايقىن كورسەتكەن جانە تۇرىك پەن قازاقتىڭ اراسىنداعى باۋىرلاستىقتى بەينەلەيتىن بۇل  سپەكتاكل – ءجۇز جىلدىق تاريحى, الپىستان استام تەاترى بار قازاقستانداعى وسى تاقىرىپتاعى العاشقى قويىلىم ەكەنىن اتاپ ايتتى.

جازۋشى مالىك وتارباەۆتىڭ «بايان­دى باق» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى بيىل ءساۋىر ايىندا اتىراۋدا وتكەن  ەدى. اتى­راۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ­­تىڭ قولداۋىمەن استانادا وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە دە قو­يىل­دى. ءتۇپ تامىرىمىز ءبىر تۇركيا ەلىن­­دە­گى اعا­يىن­نىڭ  دا كوڭىلىنەن شىقتى. قالام­­گەر ءۇشىن دە, ونى ساحنالاعان ونەر ۇجىم­ى, ارتىس­تەر ءۇشىن دە بۇل اسەرلى شاق, ادەمى مەزەت.

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن ناسيحاتتاپ جولعا شىققان اتىراۋ تەاترىنىڭ ماقساتى ورىندالدى. انكارا, مالاتيا جانە افشين قالالارىندا وتكەن قويىلىمدارعا تۇركياداعى قازاق قانداستارىمىز دا كەلدى. ەل مەن ەلدى بايلانىستىراتىن ونەردىڭ قۇدىرەتىندە شەك بار ما!

اتىراۋ – انكارا – افشين – مالاتيا – اتىراۋ

باقىتگۇل باباش,

«ەگەمەن قازاقستان»