تەلەديدار از بولعانداي, ەندى تەاتر قالىپ پا ەدى كۇڭكىلدەسەڭ دە, «بۇگىنگى كورەرمەنگە كەرەگى وسى» بولعان سوڭ ەكى ساعاتقا جۋىق ۋاقىت ميۋزيكل مەن كومەديانىڭ اراسىنداعى بەلگىلى رەجيسسەردىڭ بەلگىسىز جانرعا قۇرىلعان كەزەكتى تۋىندىسىن تاپجىلماي وتىرىپ كورۋگە مىندەتتىسىڭ. مۇنداي كورىنىس, اسىرەسە جاستار تەاترلارىنا ءتان. قالىپتى جايعا اينالعانى سونداي, رەپەرتۋاردان سيرەك كورىنە باستاعان ەل تاعدىرى, جەر كيەسى, وتانشىلدىق سەزىمدى وياتاتىن بيىك ويعا نەگىزدەلگەن اۆانگارد يدەيانى جاس رەجيسسەر سىرىم اسقاروۆ ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترىنىڭ ساحناسىنا اكەلگەندە, اۋەلدە توسىرقاي قابىلدادىق.
ارنايى دراماتۋرگيالىق جانردا جازىلعان دايىن پەسا دا ەمەس, كلاسسيك جازۋشى ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆتىڭ «سوڭعى پارىز» رومانىنىڭ ينستسەنيروۆكاسىمەن «سەڭ» اتتى سپەكتاكل قويعان سىرىمنىڭ بۇل ارەكەتىن سوندا دا بولسا «كورەرمەننىڭ جەتەگىندە كەتپەۋدى» ويلاعان, ازاماتتىق كوزقاراسىن ايعايلاپ ايتقىسى كەلگەن سانالى قادامى رەتىندە پايىمدادىق. ويتكەنى رەپەرتۋارىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى جاستارعا ارنالعان تاقىرىپتاردان تۇراتىن تيۋز-دىڭ ساحناسىندا, دۋلات يسابەكوۆ ايتقانداي, ءسوز ساپتاۋىنىڭ ءوزى قاتال كىرپيازدىقپەن جازىلعان «سوڭعى پارىزدى» سپەكتاكل ەتىپ قويماق تۇگىلى, وقىپ شىعۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس.
حوش, سونىمەن ارال تاعدىرى مەن ادام تاعدىرى اراسىنداعى ارپالىستى جەلى ەتىپ, ماحاببات پەن عاداۋات قاتار ورىلگەن شىعارمانىڭ شىڭى – ارال تاعدىرىنا, جالپى تابيعات-اناعا اقىل-عىلىممەن ەمەس, ماحابباتپەن قاراۋعا شاقىرادى. عالىمداردىڭ پايىمىنشا, تاريحتا ءتورت رەت تارتىلىپ, ءتورت رەت قايتا تولعان ارالدىڭ باسىنداعى قاسىرەت پەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس توناپ بىتىرۋگە اينالعان ادامي قاسيەتتەردىڭ جۇتاڭدىعى وتە ۇقساس. سپەكتاكلدە تابيعات ەكولوگياسى دەگەن يدەيا تەك سىرتقى فابۋلا رەتىندە عانا الىنعان, اڭگىمەنىڭ ۇلكەنى – ادام جانى ەكولوگياسىنىڭ بۇزىلعاندىعىندا.
رومانداعى الۋان قىرلى كەيىپكەرلەر ساحنادا مەيلىنشە شاعىندالا كەلىپ, ساناۋلى وبرازبەن ءازىم – باكيزات – جادىگەر ۇشەۋىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان. قويىلىمدا ارال-شال – ەدىل رامازانوۆ, سارى شال – كادىربەك دەمەسىنوۆ, جادىگەردىڭ اناسى – ليديا كادەنوۆا, بالاسى – دينارا نۇربولات, سارى يۆان – جومارت زەينابىل, اقجىگىت – تۇرسىن قۇراليەۆ سياقتى درامانى ورىستەتەتىن ۇلكەن-كىشى كەيىپكەرلەر بار. بىراق بۇكىل وقيعا وسى ءۇش ادامنىڭ توڭىرەگىندە ءوربيدى. ويتكەنى بۇل ۇشەۋ – جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامنىڭ ساحناعا ۇشىپ تۇسكەن سەبەزگى ساۋلەسى.
ادام جانىنىڭ قالتارىسى قانداي قاتپارلى! زەر سالىپ قاراساق, ۇشەۋى دە اداسىپ جۇرگەن ادامدار. ءوزىن-ءوزى تابا الماي جۇرگەن ادامدار. كۇيەۋى جادىگەر مەن سۇيگەنى ءازىمنىڭ ورتاسىندا نە ىستەرىن بىلمەي الاسۇرعان باكيزاتتى كىنالاۋعا كىمنىڭ ءداتى بارار؟ ارالىمەن كىندىگى بايلانىپ, اتا قونىسىن قيماي, بالىقشى بابالارىنىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, تۋعان جەرىن تاستاي الماعانى ءۇشىن جادىگەردى جەك كورۋگە بولا ما؟ و باستا ەتى ءتىرى, ومىرگە يكەمدى ءازىمدى قۇلاي سۇيگەنىمەن جاۋاپسىز ماحابباتتان جالىققان باكيزات امالسىز جاراتىلىسى بولەك جادىگەرمەن تاعدىر قوسىپ, اق نەكەلى جارىنا اينالسا دا, ادالدىق پەن ادامدىقتى بيىك قويعان كۇيەۋىنە كوڭىلى ءبارىبىر جىبىمەگەنى ءۇشىن, اقىرى سوڭىنان ەرىپ, ەتەگىنەن ۇستاعانى ءۇشىن ءازىم جازىقتى ەمەس قوي؟ رۋسلان احمەتوۆ (جادىگەر), تولقىن نۇربەكوۆا (باكيزات) جانە دانيار بازارقۇلوۆ ء(ازىم) سىندى اكتەرلەر مىناۋ جارىق دۇنيەدە جۇمىر باستى پەندە كەشۋى مۇمكىن قۇقايدىڭ ءبارىن كورەرمەننىڭ كوز الدىندا قوپاردى دا تاستادى.
«ماحاببات ءۇشبۇرىشىنىڭ» بويىندا ءوزى كۇتكەن ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن ۇشەۋدىڭ تىرلىگى مىنا ومىردە ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, ارمانسىز ادامنىڭ بولمايتىنىن اينا-قاتەسىز ايتىپ تۇر. جان-جۇرەگىڭمەن ايالاپ سۇيمەسەڭ, تاعىلىق تانىتىپ تاپتاپ وتسەڭ, تابيعات سىرقاتقا ۇشىرايدى. سول سەكىلدى وتباسىنى ماحابباتپەن قۇرماساڭ, ول جەرگە باقىت كەلەدى دەپ كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىمدى رەجيسسەر عاجاپ اللەگوريامەن بايلانىستىرادى. ارال ءوز-وزىنەن تارتىلىپ بارا جاتقان جوق, ول ادام قولىمەن جاسالىپ جاتىر.
رەجيسسەر سپەكتاكل شەشىمىنە «ارالدىڭ تارتىلۋى – ادامنىڭ ار-وجدانىنىڭ تارتىلۋى» دەگەن سيمۆولدىق ماعىنانى سىيعىزعان. مىسالى, جادىگەر مەن باكيزاتتىڭ جالعىز بالاسىنىڭ اقىل-ەسى كەم, اۋرۋ. سىرت قاراعاندا تارتىلىپ بارا جاتقان ارالدىڭ اپاتىنان اۋرۋ بولىپ تۋعان سەكىلدى, شىن مانىندە, سۇيمەگەن جانداردىڭ سەزىمىنەن جارالعان بالانىڭ دىمكاس بولىپ تۋىنا جادىگەر مەن باكيزاتتان باسقا ەشكىم دە كىنالى ەمەس. تىرلىكتىڭ زاڭى بىرەۋ-اق – نە نارسەنىڭ دە وزەگىنە سۇيىسپەنشىلىك سىڭبەسە, ول ەشقاشان وزىنە دە, وزگەگە دە قۋانىش سىيلامايدى. كەلىپ تۇرعان قۋانىشتىڭ قايعىمەن الماسا سالۋى قيىن ەمەس. ءار كەيىپكەردىڭ ىشىنە قورىقپاي ءۇڭىلىپ, ىشىنە جاسىرعان شىندىعىن سۋىرىپ الىپ, ايداي الەمگە جالاڭاشتاپ كورسەتكەن رەجيسسەر جاس كورەرمەنگە ماحابباتتىڭ سۇيەنەر جالعىز كۇشى ادالدىقتا ەكەنىن ايتادى.
رەجيسسەر «ادامنىڭ مەنمەندىگى, وزىمشىلدىگى, تۇتىنۋشىلىق تالابى ءدال وسى قارقىنمەن وسە بەرسە, ونىڭ اقىرى ءوزىن عانا ەمەس, تۇتاس تابيعاتتىڭ تاعدىرىن, ادامزات قاۋىمىن اپاتتى جاعدايعا الىپ كەلەدى» دەگەن ويعا مەڭزەيدى. جاس رەجيسسەردىڭ ۇلكەن تەاتردىڭ ساحناسىنداعى تىرناقالدى دەربەس تۋىندىسى بولسا دا, اجال اۋزىندا جاتقان تەڭىزدىڭ ازالى رەكۆيەمى سياقتى جازىلىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ايبىنىن اسقاقتاتقان «سوڭعى پارىزدىڭ» اۆتورى ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ رومانىنداعى تۇپكى يدەيانى تاپ باسىپ تانىپ, سوڭىنا دەيىن جۇلگەسىن بۇزباي الىپ شىققانى – ۇلكەن ىزدەنىس ناتيجەسى.
سپەكتاكلدىڭ «سەڭ» دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى وبرازدى ويدان تۋعان. بەلگىلى تەاتر سۋرەتشىسى ەسەنگەلدى تۇياقوۆ ساحناعا دەكوراتسيا قۇرعاندا «مينيمۋم» دەگەن قاعيداعا سۇيەنگەنى كورىنەدى. ساحنادا باسى ارتىق بۋتافوريا بۇيىمى جوق, اعىس, جەل اسەرىمەن تۇتاس تەڭىزدەن ويىلىپ تۇسكەن ءۇش ءتۇيىر سەڭ عانا جاتىر. سەڭ – مۇز سىنىعى بولسا, ونىڭ ۇستىندەگى ومىردەن ءمان تابا الماي, بىردە تابىسىپ, بىردە كەتىسىپ ارپالىسىپ جۇرگەن باقىتسىز ۇشەۋ دە تىرشىلىكتەن, ءوز تۇلعاسىنان تۇتاستىق تابا الماي شىتىناپ تۇسكەن تاعدىر سىنىقتارى. سەڭ ۇستىندەگى سيۋجەت سونشالىقتى شىنايى. ەكى ەركەكتىڭ ورتاسىندا قاقپاقىل بولىپ جۇرگەن باكيزاتتىڭ ماحابباتى سوڭعى رەت مۇز بەتىندە سىنعا تۇسەدى.
سپەكتاكلدىڭ شارىقتاۋ شەگىندە ءۇش تاعدىر ءبىر سەڭنىڭ ۇستىندە قالىپ, ولىممەن بەتپە-بەت كەزدەسكەندە, باكيزاتتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جانىن ءۇزىپ بەرۋگە ءازىر بولعان ءازىمنىڭ ز ۇلىمدىعىن, ال جەك كورىپ كەلگەن جادىگەردىڭ قىمبات ادام ەكەنىن تۇسىنەتىنى يت ومىردە ارپالىسىپ ءجۇرىپ, كىمنىڭ ادال, كىمنىڭ زالىم ەكەنىن تاني الماي وتەتىن پەندەنىڭ دارمەنسىزدىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالادى. ارينە, كەڭشىلىك اقىن جىرلاعانداي, «عاشىقتار جىلاپ قالدى دەپ, دۇنيە قۇلاپ قالمايدى», تىرشىلىك جالعاسادى. جالعاسقانى سول, ارال-شال جۋان بىلەگىنە وراعان التى قۇلاش ارقانىمەن ەلدىڭ, جەردىڭ ساحنالىق بەلگىسىندەي بولىپ ءبىر بۇرىشتا تۇرعان كىشكەنتاي عانا «الىپ» كەمەنى قارا نار كۇشپەن شىرەنىپ, اتىراپتى بەتكە الا العا سۇيرەپ بارادى. وركەنيەت وزەككە تەپسە دە, ونىڭ كەرۋەنىنەن ەلدىڭ كوشى قالمايدى, ىلەسە بەرەدى...
بۇل قويىلىمنىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟ «ويباي, جۇرتتىڭ كوڭىلى ءپاس, ولاردىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ كەرەك» دەپ كۇلدىرۋ نەمەسە «ادام ازىپ, زامان توزىپ بارادى» دەپ جىلاتۋ ماقسات ەتىپ قويىلماعانى انىق. سپەكتاكلدەن كەيىن كورەرمەن الدىنا شىعىپ رەجيسسەر مەن اكتەرلەر جۇمىسىنا باعا بەرگەن دۋلات يسابەكوۆ پايىمدى ويىن: «كۇردەلى روماندى ساحناعا شىعارۋ جانە ىشىندەگى وقيعالاردى تەرىپ-تەرىپ الىپ ساحنالىق ادەبيەت جاساۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. تەاترعا مۋلەن رۋجدار ەمەس, وسىنداي ۇلتتىق پروبلەمانى كوتەرگەن دۇنيەلەر كەرەك. بۇل جەكەلەگەن ۇلتتىڭ قاسىرەتى بولعانىمەن, تۇتاس ادامزاتتىڭ ماسەلەسى.
اسقان شىدامدىلىق تانىتىپ, قايتا-قايتا وقىپ بارىپ ءتۇسىنۋدى قاجەت ەتەتىن روماننىڭ ساحنادا ءساتتى قويىلۋىمەن رەجيسسەرگە عانا ەمەس, تەاتر ۇجىمىنا قۇتتى بولسىن ايتامىن» دەپ تۇيىندەدى. «سوڭعى پارىز» ءابدىجاميل اعامىزدىڭ ارالمەن ارىزداسۋى ەدى, ارىزداسا وتىرىپ, ادامزاتتى رۋحاني اپاتتان ساقتاندىرۋعا شاقىرعان بولاشاققا جازىپ كەتكەن سالەمدەمە حاتىن كوركەم شەجىرەگە اينالدىرىپ, كورەرمەنگە ۇسىنىلعانىن جاستار تەاترىنىڭ جاڭا ماۋسىمداعى جاڭالىعى دەپ قابىلدادىق.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
