تاقتالى تاستار
جاعالاۋىنداعى اپپاق قۇمى ماقپالداي تابانىڭدى مايدا وبەتىن بەلەكتەي ەمەس, كەمەر جاعالاۋى تاستاقتى بولعانىمەن تابيعاتى وتە اسەم. تاقتا-تاقتا بولىپ جاقپارلانىپ جاتقان تاۋ-تاسقا شانشىلا ءتۇسىپ, ورشەلەنە ۇمتىلعان سان ءتۇرلى اعاش ونسىز دا سۇلۋ تابيعاتتى تۇرلەندىرىپ, ول ايدىنى شالقار اق تەڭىزبەن استاسقاندا ماڭايىڭداعى عاجايىپ كورىنىس جانىڭا جايلى جاعاتىن, ساۋلەلى شۋاق توككەندەي.
تۇرىكتەردىڭ تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدى ادبەن جولعا قويعانى كوپكە ايان. اۋەجايدان كۇتىپ الىپ, وتەلگە ورنالاستىرۋ, تاماقتانۋ, جاعاجايدان جايلى ورىننىڭ جاسالۋى, تولىپ جاتقان قاجەتتى قىزمەت كورسەتۋگە ءازىر تۇراتىن سىپ-سىپايى قىزمەتشى, ءبارى-ءبارى ءسىزدىڭ دەمالىسىڭىز ءۇشىن جاسالعانىمەن, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وزدەرىنە, ءوزىنىڭ ەلىنە جاسالعان ەڭبەك ەكەنى انىق. سول پيعىل تۇرىك جەرىنە تابانىڭىز تيگەننەن كەتكەنىڭىزشە جالعاسىپ, ءبىر ۇزىلمەيدى-اۋ, ۇزىلمەيدى.
تاقتالى تاۋى كەمەردىڭ قاي تۇسىنان دا مەنمۇندالايدى. كەيبىر الا بۇلتتى كۇندەرى بۋداق-بۋداق بۇلتتاردىڭ ءوزى ونىڭ بيىگىنە قولدارى جەتپەگەندەي ەتەگىن جامباستاپ, ونسىز دا اسقارلى تاۋدى اسقاقتاتىپ تاستاعانداي. مىنە, ءدال وسى اسقارالى تاۋدىڭ ۇشار باسىن تۇرىكتەر تۋريستەر اعىلاتىن تاماشا ورىنعا اينالدىرعان. قالاي دەيسىز عوي؟ اۋەلى بارامىن دەسەڭىز, ءسىزدى ءوزىڭىز تۇرعان وتەلدەن ارنايى كولىكتەرىن جىبەرىپ, تاۋ اراسىنداعى شيىرلاعان, بىراق قيۋلاسقان كەسەكتەن ورىلگەن جولمەن 726 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان ستانساعا جەتكىزەدى. وسى جەردەن ءبىر مەزگىلدە ىشىنە 80 ادام سىياتىن اسپالى كابيناعا (فۋنيكۋلەر) وتىرىپ, توڭىرەگىڭىزدىڭ ءبارىن اينەكتەن الاقانىڭىزداعىداي كورىپ بيىككە جىلجيسىز.
فۋنيكۋلەر ىشىندەگى ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىن, اق, قارا, سارىسى ارالاس تۋريستەر كوركەمدىككە كوزدەرىن سۋارىپ, وسى ءبىر ساتتەردى ەسىمنەن شىعارىپ المايىن دەگەندەي ءبىرى كامەراسىن, ءبىرى فوتواپپاراتىن, ءبىرى تەلەفونىن شىعارىپ تاسپاعا, سۋرەتكە تۇسۋدە. ىشىمىزدەن ەسەپتەپ قويدىق, فۋنيكۋلەردىڭ ءبىر كوتەرىلگەنى 4400 دوللار, ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە 5 رەت بارىپ كەلگەندە 22 مىڭ دوللار. سوندا كۇنىگەسىن ەسەپتەي بەرىڭىز. جانە ول قىستا دا توقتامايدى ەكەن. تاۋ باسىنا كوتەرىلگەن جان ءۇشىن 360 گرادۋس بويى تەگىس كورىنەتىن تاماشالاۋ الاڭى مەن بىرنەشە ءدامحانا قىزمەت كورسەتەدى. كادەسىيلار ساتاتىن دۇڭگىرشەگى جانە بار. ءوز ويىممەن وسىنداي اسپا جولداردى كەرىپ تاستايتىن بىزدە تاۋ جوق پا, تابيعاتىمىز كورىكسىز بە, كورسەتەتىن كەرەمەتىمىز جوق پا؟ شىركىن-اي, تىم بولماسا استانانىڭ تۇبىندەگى بۋراباي بيىگىنىڭ بىرىنە وسىنداي جول تارتسا جانە كوكشەنىڭ ءار قياسى جاي عانا تەڭكيىپ جاتقان تاس تا ەمەس, قيالدىڭ كوكدونەنىن جوڭكىلتەتىن تاماشا ءبىر شوككەن تۇيە, ۇيقىداعى كىرپى بەينەلەرىندەگى تاۋ جايىندا, ءتۇرلى اڭىز-ءافساناسىن جىر عىپ ايتقاندا قاي تۋريست اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمباس ەكەن دەپ ارمانداپ كەتكەنبىز. تۋريستەردىڭ ارقاسىندا سوندا سول ماڭايلاردا تۇراتىن حالىقتىڭ دا تۇرمىستارى جاقسارا تۇسەر ەدى عوي.
قارجى تارتۋدىڭ تۇرىكشە ءتاسىلى
ءومىردىڭ العا جىلجۋىنىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – جاقسىنى كورۋ ارقىلى وي ءتۇيىپ, سالىستىرا كەلىپ, ونى ءوز قالىبىڭا سالىپ ولشەپ, كورگەنىڭنىڭ ءتيىمدىسىن ەكشەي وتىرا, سونىڭ جەتىلگەن ءتۇرىن جاساپ, تانىم مەن تۇسىنىگىڭە كەرەعار كەلمەيتىندەي, بولمىسىڭمەن بىتىستىرە پايداڭا جاراتۋ ەمەس پە؟ وسى رەتتە تۇرىك باۋىرلاردان قابىلداپ, ءوز قالىبىمىزعا سالار دۇنيەلەر ءبىراز ءتارىزدى.
دەمالۋعا كەلگەن ءتۋريستىڭ قالتاسىنداعى اقشاسىن عانا ەمەس, ەلىندە قالعان قاراجاتىن اكەلگىزۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى ويلاستىرىلىپ, ابدەن جولعا قويىلۋى – وتە ءبىر نازار اۋدارارلىق نارسە. ال وسى ادىستەردى بىزدەر قولدانساق شە, ءسوز جوق, پايداسى شاش-ەتەكتەن, تۋريسكە دە, دۇكەنگە دە, وندىرۋشىگە دە, تۇتاستاي العاندا ەلگە پايدالى ءىس بولار ەدى عوي.
شەتەلدىك ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وزگە ەلدە ءجۇرىپ-تۇرۋدا تۋىندايتىن ماسەلە – كولىك جانە ونىڭ باعاسى. ماسەلەن, تۋريست الدەبىر تاريحي ورىنداردى, قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىنە بارعىسى كەلدى دەيىك. ءسوز جوق ونى كولىكسىز ىسكە اسىرا المايسىز. ءسىزدى اپارعان تۋريستىك فيرما ونداي جەرلەرگە بارۋدى, ارالاۋدى, قايتىپ كەلۋدى (مىسالى, پامۋككالە, كاپاددوكيا, يرۋساليم), ءتىپتى سول ۋاقىتتا تاماقتانۋدى دا قوسىپ, ارنايى سول ەكسكۋرسيا ءۇشىن باعاسىن بەلگىلەپ قويادى. تولەيسىز, ارجاعىنا باسىڭىزدى ەش قاتىرمايسىز, يەگىڭىزدى فيرماعا ارتىپ قويىپ, تەك قىزىقتاۋ قامىن عانا ويلاڭىز. ال ەگەر ءسىز دۇكەن ارالاعىڭىز كەلسە, وندا ءجون باسقا. تەگىن كولىك ءسىزدى ساۋدا ۇيىنە الىپ بارادى. بارىپ ارالاپ, كوڭىلىڭىزگە ۇناعان زاتىڭىزدى الاسىز, ال ەگەر زات ۇناعانىمەن وعان تيەسىلى قاراجاتىڭىز قالتاڭىزدا جوق. سوندايدا كوزىڭىزبەن ءىشىپ-جەپ, قىزىعىپ كەتىپ قالمايسىز, تۇرىكتەر وندا كەپىلگە ءبىر شامالى قاراجات قالدىرىڭىز, ءبىز مىنا بۇيىمدى ءسىز الادى دەپ ساتۋدان الىپ قويامىز, ال ەلگە بارعان سوڭ قاراجاتىڭىزدى اۋدارساڭىز, زات ءوزى ءسىزدى ىزدەپ كەلەدى, قازىر تەك باعاسىن انىقتايىق دەپ, ساۋدالاسۋدىڭ قىزىعىنا ابدەن ءتۇسىرىپ, اياعىندا زاتتى العىزىپ, ول ەلىڭىزگە بارعان سوڭ ارتىڭىزدان جەتەدى دەپ وتەلىڭىزگە كولىگىمەن تەگىن اكەپ تاستايدى. وسىلايشا تۋريست ەلىنە قايتقان سوڭ دا تۇركياعا اقشا جىبەرەدى. پايدا ەمەس پە, پايدا.
كيىم الىپ, ونى قىسقارتۋ, ءسال ءبىر كەلمەيتىن تۇسىن وڭدەپ جىبەرۋ جۇمىسى دا تەگىن, تەك ءسىز الساڭىز بولدى. ءاربىر ءىرى ساۋدا ورتالىعىنىڭ ءوزىنىڭ جەكە كولىك پاركى بار. دۇكەننەن شىعا سالا الدىڭىزعا تارتىلعان جايلى دا جۇمساق كولىككە وتىرعىزىپ, سىرعىتا جونەلتەدى.
قاتەلىكتىڭ دە پايداسى بار
جوعارىدا ايتىلعانداي, ساۋدا ءۇيىنىڭ ءبىرى – «D’Enver Leather». تەرى مەن بىلعارىدان, اڭ تەرىسىنىڭ نەبىر تۇرلەرىنەن وتە ساپالى, زاماناۋي بۇيىمدار جاسايتىن بۇل ۇجىم ۇزدىكسىز ءونىم شىعارىپ, ونى ساتۋمەن دە وزدەرى اينالىساتىن ىرگەلى كاسىپورىن ەكەن. انتالياداعى وسى فيرمانىڭ اتشاپتىرىم ۇلكەن دۇكەنىندەگى ساتۋشىلار جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي, تاباندارى تاباندارىنا تيمەي, ءبىر قاباق شىتۋ جوق, ك ۇلىپ ءجۇرىپ قىزمەت ەتەدى. بۇل تۇرعىدا دا ءبىزدىڭ ساتۋشىلار ولاردىڭ شاڭىنا ىلەسە المايدى. ۇيىمداسقان جۇمىستىڭ ساعاتتىڭ تەتىگى سىندى جۇرىسىنە قاراپ, جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىعىم تۇرتكىلەپ, مازالاي بەردى. اقىرى سول وي جەتەگىندە كومپانيا جايىندا سۇراي باستاعام. ساتۋشى قىز مەن سىزگە ونى ايتىپ بەرەتىن ادامدى كورسەتەيىن دەپ, زالدا جۇرگەن ءبىر جاس جىگىتتى شاقىردى.
سىپ-سىپايى, جۇمساق جىميعان جىگىت – ەنۆەر سۋلەيمانوعلى «D’Enver Leather» قوجايىنىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ەكەن. كومپانيا جايلى اقپارات بەرە الاسىز با, مەن قازاقستاندىق جۋرناليست ەدىم, ءوز ەلىمدە دە سىزدەر ءتارىزدى جۇمىستار ۇيىمداستىرىلسا عوي دەيمىن دەگەنىمدە, «ارينە, تەرى وڭدەۋ قازاقتىڭ قانىندا بار, ءسىزدىڭ حالىق ءۇشىن بەرەكەسىن بەرەر ءىس بولۋى ابدەن مۇمكىن. جالپى, بيزنەستى ءار حالىق ءوز اتا كاسىپتەرىنە نەگىزدەسە, سونى اللا دا, ارۋاق تا قولدايدى, ول پايداسىن اكەلەدى. ەت جەيتىن حالىقتا تەرى بولماي تۇرمايدى», دەپ ازىلدەپ تە قويدى.
ەنۆەر مىناداي قىزىق جايتتى سىر ەتتى. ء«بىزدىڭ كاسىپورىن 1932 جىلدان بەرى تەرى وڭدەۋمەن اينالىسادى. بىراق مەن سىزگە ءبىر قىزىق ايتايىن, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى «دجۋنگلي» اتتى تەرىدەن تىگىلگەن توندارىمىز بۇكىل ەۋروپانى, رەسەيدى, جالپى جىلى تونعا سۇرانىس بار ەلدەردىڭ بارىندە سانگە اينالىپ, تاسىمىز ورگە دومالاپ, شىرقاپ شىعا كەلدىك. وزگەلەر ول تەرىگە بىزدىكى ءتارىزدى ورنەك سالا الماي, ابدەن سورلادى. ال ءبىز جەكە-دارا سول تەرىدەن ءتۇرلى بۇيىمدار تىگىپ جاتتىق. ول قالاي تۋدى دەيسىز عوي؟ ول قاتەلىكتەن بولاتىن. تەرىنى بويايتىن شەبەر بايقاماي الدەبىر قوسپانى ارتىق, ەندى ءبىرىن كەم ارالاستىرىپ, حيميالىق پرەپاراتتى سالىپ جىبەرگەنىنەن ۇلكەن پارتيا – 1000 تون شىعاتىن تەرى الاباجاق ءتۇستى بولىپ شىعا كەلەدى. تاستايىن دەسە, وراسان شىعىن كەلەتىن وتە كوپ مولشەر, سودان نە دە بولسا تاۋەكەل دەپ توندار تىگىلەدى. اللانىڭ قولداۋىمەن دجۋنگلي كەرەمەت سانگە اينالدى. جالپى, نە نارسەنى باستاعاندا دا ادامنىڭ تۇپكى پيعىلى تازا بولسا, جاراتقاننىڭ ءوزى قولدايدى», دەپ قىزىقتى اڭگىمە ايتىپ بەردى.
ساۋدا ءۇيىنىڭ كولىگىمەن وتەلگە قايتىپ كەلەمىز. تۋريزمنەن تەرگەن ناننىڭ تەگىن كەلمەيتىنى, بىراق وعان توگىلگەن تەردىڭ بوسقا كەتپەي, ەسەلەگەن پايدا اكەلەتىنى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل ورايدا جاسالماي جاتقان تەلەگەي تەڭىز جۇمىستار بارلىعى ويدى شىرماي بەردى...
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا – انتاليا – استانا
