سازگەرلىگى مەن اقىندىعى, دارحان دالانى اسەم ۇنىمەن تەربەتكەن انشىلىك ونەرى حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعاسى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ رۋحىن اسپانداتقان ايتۋلى شاراعا جيىلعان الماتى جۇرتى رۋحاني كەشتەن اسەت ءتىرىلىپ كەلگەندەي اسەر الدى دەسەك ارتىق بولماس. قازاقى قارا ولەڭنىڭ كيەسىن كەتىرمەي, تۇنىعىن لايلاماي ساف تازا كۇيىندە بۇگىنگە جەتكىزگەن دارا تۇلعانىڭ مول مۇراسى حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالدى. قويىلىم بارىسىندا اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ دۇنيەتانىمى, وي تەرەڭدىگى, اسىرەسە ايتىس جانرىندا كەڭىنەن تانىلعانى باياندالدى. تالانت يەسىنىڭ ىرىسجان, باقتىباي, ءارىپ, كارىباي, قالي, سامبەت اقىندارمەن جانە ماليكە قىزبەن ايتىسى, «ساليحا-سامەن», «اعاش ات», «پەريزات», ء«ۇش جەتىم قىز», نۇعمان-ناعىم, «مالىك-داراي», ء«جامساپ», «كەشۋباي» اتتى قيسسا-داستاندارى, «جاس جىگىت ناداندىقپەن الدانادى», «وسيەتناما», «قاراقۇرساق كۇشىك بولىسقا», «سەنىسپەي ۋاعدالى سەرتتەن قايتپا», «جاقسى ايەل», «جاسبولات كىسى-اق ەدىڭ الشاقتاعان», «اقىرعى ءسوز», «جاس شاما» سىندى وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تانىس شىعارمالارى ءالى كۇنگە دەيىن وزەگىن جوعالتپاي كەلەدى. ءداستۇرلى ونەر تاريحىنداعى تۇڭعىش ميۋزيكلدىڭ باستى ەرەكشەلىگى اسەتتىڭ اندەرى, ايتىستارى, قيسسا-داستاندارى توپتاستىرىلىپ حالىققا ءبىر قويىلىمنىڭ اياسىندا ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق قويىلىمدا ءانشى-كومپوزيتوردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحى تەگىس باياندالادى.
ساحنا شىمىلدىعى: «حالقىم!.. قايدا بارسام دا ەلىمنەن سىي كورەمىن. سول ءۇشىن ءالىم جەتكەنشە ايانعان ەمەسپىن. بارىمدى ەلىم ءۇشىن جۇمساپ وتسەم, ارمانىم نە؟..» دەيتىن اسەتتىڭ ءوز سوزىمەن اشىلىپ كاۋسار ونەرگە سۋساپ كەلگەن كورەرمەننىڭ كوڭىلىن بىردەن باۋراپ الدى. وقيعا ءارى قاراي تاريحىمىزداعى «قوياندى», «قارقارا» جارمەڭكەلەرىن كورسەتۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ قازىنالى باي مۇراسىن, ۇلتتىق ويىندارىن, تانىم-تاريحىمىزدان سىر شەرتەتىن ءداستۇرلى ونەرىن اسەت ومىرىمەن ساباقتاستىرا سۋرەتتەيدى. كەز كەلگەن قازاقى جيىن-تويدىڭ شۇرايىن كەلتىرەتىن بۇقا تارتىس, كۇرەس, اقىندار ايتىسى سياقتى ءباسى بيىك ۇلتتىق ونەرىمىز بەن داستۇرلەرىمىز قويىلىمدا كەڭىنەن كورىنىس تاپقان.
– قانداي ونەردىڭ بولماسىن ەڭ نەگىزگى باعالاۋشىسى حالىق پەن ۋاقىت. اسەتتىڭ ونەرى, اسەتتىڭ الەمى قازاق رۋحاني مۇراسىنىڭ جاۋھار مۇراسى. ءبىر بويىنا بىرنەشە ونەر قاتار دارىعان دارىننىڭ بۇكىل بولمىسىن وسى قويىلىمعا سىيدىرۋعا تىرىستىق. اسەت شىعارماشىلىعى ارقىلى حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىن, ولمەس ونەرىن ناسيحاتتاۋعا كۇش سالدىق. بازاربەك اتىعاەۆ دەگەن باۋىرىمىزدىڭ يدەياسىنان باستاۋ العان بۇل قويىلىمدى ءوز دەڭگەيىندە كورەرمەنگە جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ كۇش سالدىق. اسەتتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنان سىر شەرتەتىن ءۇش كوركەم ادەبي كىتاپتى, ءتورت دەرەكتى تۋىندىنى وقىدىم. سەبەبى, قانشا جەردەن كوركەم دۇنيە بولسا دا شىنايى تاريحتان الشاق كەتۋگە بولمايدى. جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەپ تاريحي جاعىنا دا كوبىرەك كوڭىل بولدىك. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, ارمان تىلەگى اسەت شىعارماشىلىعىنان تىس قالماعان. ماسەلەن, تاريحتاعى اسەت پەن ىرىسجان ايتىسى – اقىندار ايتىسىنىڭ شوقتىعى بيىك, اسا كوركەم ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. مۇندا حالىق ءومىرىنىڭ اۋىر جاعدايى مەن ەل بيلەۋشىلەردىڭ زورلىق-زومبىلىعى جۇمباق-جاۋاپ تۇرىندە اسەرلى سيپاتتالعان. قۇرىلعانىنا بىرەر جىلدىڭ اينالاسى بولعان جاس تەاترىمىزدىڭ اتالعان جانرداعى تىرناقالدى تۋىندىسى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىققانىنا قۋانىشتىمىز. بارلىق رولدەردى الىپ شىققان تەاتردىڭ 30-دان استام ءداستۇرلى ءانشىسى وزدەرىن سان قىرىنان كورسەتە ءبىلدى. زال ءىشى لىق تولىپ, كورەرمەننىڭ قويىلىم سوڭىنا دەيىن تاپجىلماي تاماشالاعانى ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسى دەپ بىلەم. الداعى ۋاقىتتا بۇل باستامانى ارى قاراي جەتىلدىرىپ, كەنجەلەپ قالعان ميۋزيكل جانرىن جانداندىرساق دەگەن نيەتىمىز بار – دەيدى قويىلىمنىڭ ستسەناري اۆتورى ءارى رەجيسسەرى بەرىكجان قاسىموۆ.
ءۇش بولىمگە سوزىلعان مۋزىكالىق قويىلىمدا اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ رولىن حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى, ءداستۇرلى ءانشى ساۋلەجان تاقزيا سومدادى. وقيعا جەلىسىنە وراي قويىلىمدا اسەتتىڭ ءوز ورىنداۋىندا ايگىلى ءۇش ءانى شىرقالدى. اسىرەسە, اسەتتىڭ «ماقپالى» اۋەلەپ سالا بەرگەندە انسۇيەر قاۋىم ىقىلاسىن جاسىرا الماي قوشەمەتىن جاۋدىردى. كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىمال بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى ەرەكشە. «جانسۇپ دەيتىن جىگىت مونعولدىڭ ماقپال دەگەن قىزىنا عاشىق بولسا كەرەك. قىز دا جانسۇپتى ۇناتىپ قالعان ەكەن. بىراق ەكەۋىنىڭ دە اتا-اناسى ولارعا باتاسىن بەرمەگەن كورىنەدى». جانسۇپ وسى قايعى-مۇڭىن اسەتكە ايتىپتى. «ماقپال» ءانى وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن كورىنەدى. بۇل ءان ەلگە كەڭىنەن تاراعان سوڭ, قىزدىڭ دا, جىگىتتىڭ دە اتا-انالارى بالالارىنىڭ تىلەگىن ورىنداپ, باتالارىن بەرگەن ەكەن. وسىلايشا, ەكى عاشىق مۇراتىنا جەتىپتى.
اسەرلى كەشتە كورەرمەندى اسەم انىمەن تەربەگەن ءادىلجان شومبالوۆ, ايساۋلە قايرعازينا, ساندۋعاش مۇباراكقىزى, شاتتىق ۋاتقان, راۋان ابىلباەۆ, ناريمان ءابدىراحمانوۆ, ازات دۋلات ۇلى, اينۇر جۇماقادىر, ءناسىپجان باسشىباي, مارال مۇحاممەتقاليەۆا سىندى ءداستۇرلى ءان ورىنداۋشىلارى كوپشىلىكتى اسەت پەن امىرە, اقان مەن ءبىرجان سالعان سالقار كوشتىڭ سارقىلمايتىنىنا سەندىردى.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
