وسىناۋ بەكزادا ءھام مەحناتتى, سيقىرلى ونەر جولىندا اساۋ ارمانىن ەرتتەپ ءمىنىپ, قياعا قانات قاققان, دوڭگەلەنگەن مانەجدى كاسىبىنىڭ مانىنە اينالدىرعان, ومىرىمەن تاۋەكەل ەتكەن ساڭلاقتار ساناۋلى عانا. ساف التىنداي تازا ونەردىڭ قيىندىعى سول, ەركەلىك پەن قاتەلىكتى كوتەرمەيدى, ءمۇلت كەتكەندى كەشىرمەيدى. سوندىقتان وسىنداي كيەلى ونەردىڭ بۇيداسى كوزسىز باتىرلار مەن جولبارىس جۇرەكتىلەرگە, قابىلانداي ابجىلدەرگە عانا بۇيىرادى. تسيرك ونەرىنىڭ قۇدىرەتى مەن قاسيەتى, سيقىرى قايتالانباس مانەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ونەر جاس بۋىندى جىلدامدىق پەن ەپتىلىككە, ەڭبەكقورلىققا, ىجداعاتتىلىققا, تازالىققا باۋليدى. مەنىڭشە, تسيرك – ونەر اتاۋلىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى.
قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءون بويىندا تسيرك ونەرىنىڭ كورىنىسى شەت قالماعان, قايتا دالانىڭ ءومىر سالتىمەن بىتە قايناسقان. كوشپەندى حالىقتىڭ اسپان كوگىندە قالىقتاعان قىرانى, جەلمەن جارىسقان جىلقىسى قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن جاساسىپ, زاماناۋي رامىزدەردەن ورىن العان. قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى تۇرمىسىنداعى جاۋگەرشىلىك, باتىلدىق, ەپتىلىك, اساۋ ارعىماقتاردى باعىندىرىپ, ات قۇلاعىندا ويناۋ ونەرى ەجەلدەن ايگىلى بولاتىن.تابيعاتپەن ەتەنە عۇمىر كەشكەن كوشپەندىلەردى وسى ونەردىڭ العاشقى يەلەرى دەسەك جاراسىمدى. قازاقتىڭ ساياتشىلىق سالتى مەن قۇسبەگىلىك داستۇرىندە دە تسيركتىڭ باستاۋى جاتىر. سوندىقتان سيقىرلى تسيرك ونەرى قازاقتىڭ قانىندا باعزىدان بار, اتا سالتىمەن دارىعان قاسيەت.
حالىق ىشىندە قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەر, تۇيەنى ۇستىندەگى جۇگىمەن كوتەرگەن تۇيە بالۋاندار, جەلمەن جارىسقان جەلاياقتار الەمدى مويىنداتىپ, ايتۋلى فەستيۆالداردا اتوي سالدى. ۇلى دالادا اتادان قالعان ءداستۇرلى مادەنيەت, سايىپقىران بابالارىمىزدىڭ بەكزات ونەرى عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ, زامان تالابىنا ساي كاسىبي تسيرك ونەرىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە ۇيىتقى بولدى.
* * *
القيسسا, جەتىسۋ وڭىرىندەگى سارىتاۋقۇم ەلىنىڭ بايى, ءبيى قالي ورداباي ۇلى گۇلجيھان عاليقىزىنىڭ اكەسى ەدى. قولى اشىق, جومارتتىعى ەلدە جوق, مىڭعىرتىپ مال ايداعان قالي اقساقال كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىرىنا ىلىگىپ, جەر اۋدارىلدى. ۇلى رامازان ورداباەۆ ورمان شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, كەيىن نارىنقول اۋدانىن باسقارعان بىلىكتى مامان ەدى. ول كىسى دە «جالادان» قۇتىلماي, بايدىڭ بالاسى رەتىندە قۋعىنعا ءتۇستى. ول كەزدە گۇلجيھان لەنينگرادتاعى زاڭ ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن. اكەسى مەن اعاسى «حالىق جاۋى» دەگەن اتقا يە بولعان سوڭ, گۇلجيھان وقۋدان شىعىپ قالادى. تۇماندى سۋىق قالادا قارشاداي قىز دالادا قالعانمەن ۇستازدارى كومەكتەسىپ, «ماسكەۋگە قازاقستان وكىلدىگىنە بار» دەپ كەڭەس بەرىپ, پويىزعا وتىرعىزىپ جىبەرەدى. ماسكەۋدە تۇرار رىسقۇلوۆقا كەزدەسكەنى جايلى گۇلجيھان عاليقىزىنىڭ نەمەرە ءىنىسى مايدان مىرزاحمەت ۇلى بىلاي دەيدى:
«تۇرار رىسقۇلوۆقا كەزدەسۋدىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. گۇلجيھان قابىلداۋعا ءجۇز جەتپىس سەگىزىنشى ادام بولىپ تىركەلىپتى عوي, سودان ايتەۋىر ءبىر كەزدە تۇرار شىعىپ قىزدى شىرامىتسا كەرەك, كەزەكسىز بولمەسىنە الىپ كىرەدى. قارنى اش قىزعا شاي بەرىپ وتىرىپ اڭگىمەلەسەدى. ءسويتىپ: «سەن ەندى گۇلجاھان ورداباەۆا ەمەس, گۇلجيھان عاليەۆا بولاسىڭ, – دەپ قۇجاتىن وزگەرتىپ بەرەدى. – قالقام, سەن مەنى تانىماعان شىعارسىڭ, مەن سەنىڭ اعاڭنىڭ دوسى تۇرار رىسقۇلوۆپىن عوي», – دەگەندە قىز باس سالىپ ەڭىرەپ جىلاپ, كورگەن قورلىعىن ايتىپ مۇڭىن شاعادى. – اعام مەن اكەمدى ۇستاپ اكەتكەن سوڭ وسىنداي حالگە ءتۇستىم, – دەپ وكسىگىن باسا الماي ۇزاق جىلايدى. سودان تۇرار رىسقۇلوۆ ونى ماسكەۋدەگى ونەر ينستيتۋتىنىڭ جانىنان اشىلعان ەكى جىلدىق ستۋدياعا وقۋعا تۇسىرەدى».
گۇلجيھان عاليەۆانىڭ يدەياسى مەن كۇش-جىگەرى ارقاسىندا سول كەزدەگى قازكسر وك-ءتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جانە مادەنيەت ءمينيسترى ءىلياس وماروۆتىڭ پارمەنىمەن الماتى قالاسىندا قازاق مەملەكەتتىك تسيرك عيماراتىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. كاسىبي تسيرك ۇجىمىن قۇرۋ جولىندا گۇلجيھان عاليەۆا زور ەڭبەك ءسىڭىردى, بولاشاق تسيرك ونەرپازدارىن ماسكەۋ, ساراتوۆ قالالارىنا دايىندىققا اتتاندىردى, ءتىپتى كەيبىر جاستاردى ءوز اقشاسىمەن وقىتتى, ءتالىم بەردى. ۆلاديمير جىلقى زاۋىتىنان 15 سايگ ۇلىكتى ءوزى مىنگەن پويىزعا تيەپ اكەلدى.
ماسكەۋدەن التىنعا دا ايىرباستامايتىن ناعىز تسيرك ءۇشىن جارالعان تۇلپارلاردى اكەلۋ دەگەن ەرلىكپەن پارا-پار ءىس ەدى. ودان قالا بەردى جامبىل وبلىسىنداعى لۋگوۆوي شارۋاشىلىعىنان دا اۋىزدىعىمەن الىسقان اساۋ ارعىماقتاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەن 40 مىڭ رۋبل بولگىزدى. بۇل سول كەز ءۇشىن قىرۋار اقشا ەدى.
قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ كاسىبي ۇلتتىق ونەر ۇجىمى قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1970 جىلى ۇيىمداستىرىلدى. الماتى قالاسىنداعى ەسترادالىق تسيرك ستۋدياسىنىڭ العاشقى ارتىستەرى ءبىرىنشى قويىلىمىن ساراتوۆ قالاسىنداعى تسيرك مانەجىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق «مەدەۋ» باعدارلاماسىمەن اشتى. 1970 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندەگى وسى قويىلىم قازاق ۇلتتىق تسيرك ونەرىنىڭ تۋعان كۇنى رەتىندە تاريحتا قالدى.
قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى گ.پەركۋن, ستسەناريىن جازعان يۋ.بلاگوۆ, كوركەمدەپ بەزەندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن سۋرەتشىلەر ا.فالكوۆسكي مەن ە.كيريك, مۋزىكاسىن كسرو حالىق ءارتىسى ن.تىلەنديەۆ, قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرلەرى ل.حاميدي, ا.بوتباەۆ, م.موللەر جازدى. دايىندىق جاتتىعۋلارىن پەداگوگ-رەجيسسەرلار, ۇستاز-جاتتىقتىرۋشىلار ۆ.رەۆياكين, گ.توقاەۆ, ا.سوكولوۆ, يۋ.كاتسۋبا, ا.گۋتوۆسكيلار جۇرگىزدى. حورەوگرافيا ساباعىن ا.گاباەۆا مەن ا.بوتسانوۆسكي, گريم ساباعىن گ.دىبوۆ جۇرگىزدى, اكروباتتاردى تاجىريبەلى سپورت جاتتىقتىرۋشىسى گ.كورنەۆ دايىندادى. قازاق تسيركىنىڭ العاشقى قۇرامىنىڭ نەگىزىن قالاعان ارتىستەر الماتى رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسى مەن مەملەكەتتىك ەسترادا تسيرك ۋچيليششەسىنىڭ (گۋتسەي, موسكۆا ق.) تۇلەكتەرى بولاتىن.
1970 جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاق تسيرك ۇجىمىنىڭ العاشقى تۇساۋكەسەر قويىلىمى سپورت سارايىندا ءوتتى. سودان باستاپ قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ ارتىستەرى كەڭەس وداعى بويىنشا گاسترولدىك ساپارعا اتتانىپ, كورەرمەندەر تاراپىنان ارقاشاندا جوعارى باعاعا يە بولدى.
از ۋاقىت ارالىعىندا تالايدى تاڭداي قاقتىرعان تسيرك ۇجىمى 1972 جىلى ەرەكشە ارحيتەكتۋرامەن سالىنعان «سيقىرلى كيىز ءۇي» عيماراتىنا كوشتى. 1980 جىلى تسيرك ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەڭبەگى ءۇشىن قازاق تسيركىنە «قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇجىمى» اتاعى بەرىلدى. قازاق تسيركىنىڭ شىعارماشىلىق ورلەۋى مەن زور جەتىستىكتەرىنە مادەنيەت جاناشىرى گۇلجيھان عاليقىزىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى. ءتىپتى ونداعان جىلدار بويى كورەرمەنگە جايماشۋاق كۇلكى سىيلاعان «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋىنىڭ پايدا بولۋىنا دا گۇلجيھان اپامىزدىڭ سەبەپكەر بولعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى.
1969 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليەۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «گۇلدەر» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ەسترادالىق جاستار ءانسامبلى قۇرىلدى. 1976 جىلى گاۆانادا وتكەن جاستار فەستيۆالىندە توپ جارىپ, لاۋرەات اتاندى, الەمنىڭ ايگىلى ساحنالارىندا قازاقتىڭ ءان-بي ونەرىنىڭ قۇدىرەتىن مويىنداتتى. قازاقتىڭ كۇمىس تاڭداي ءانشى, مىڭ بۇرالعان قاراكوز ارۋلارىنىڭ ايتۇمارىنداي بولعان «گۇلدەر» ءانسامبلى ەشكىمگە ۇقسامايتىن, وزگەلەرگە ۇلتىمىزدىڭ ءان-بي ونەرىن ايگىلى ەتكەن شوقتىعى بيىك, باعى مەن بابى كەلىسكەن جۇلدىزدى ۇجىم بولدى. قازاق ەستراداسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى, حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن حالىق ارتىستەرى سارا تىنىشتىعۇلوۆا, روزا رىمباەۆا, ناعيما ەسقاليەۆا, سونداي-اق قانات جانە ايتكۇل قۇدايبەرگەنوۆتەر, باقتيار تايلاقباەۆ, سەمبەك جۇماعاليەۆ, ايجان نۇرماعامبەتوۆا, باقىت شاداەۆالار «گۇلدەر» انسامبلىنەن تۇلەپ ۇشىپ, ونەردىڭ كوگىنە قانات قاقتى. سوناۋ 60-70-جىلدار قازاقتىڭ ءان-بي, تسيرك ونەرىنىڭ «التىن عاسىرى» دەسەك, بۇعان بۇكىل ءومىرى مەن قاجىرلى ەڭبەگىن ارناعان گۇلجيھان عاليەۆا سىندى شەبەر ۇيىمداستىرۋشى مەنەدجەر, جاناشىر جانداردىڭ زور ۇلەس قوسقانىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتپاۋى ءتيىس.
بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش قازاق مەملەكەتتىك تسيرك ۇجىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان, ۇلتىن شىن سۇيگەن, ونەرىن ۇلىقتاعان ۇلى جۇرەك يەسى, قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليەۆانىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي, «قازاق مەملەكەتتىك تسيركىندە» تسيرك مايتالماندارىنا ارنايى مۋزەي اشىلدى. قازاق ونەرىن دامىتۋعا سانالى عۇمىرىن ارناپ, قارا نارداي ورگە سۇيرەگەن گۇلجيھان عاليەۆانىڭ ەسىمى ەل جادىندا ماڭگى ساقتالۋى ءتيىس دەپ سانايمىن.
باقىت بوكەباەۆ,
«قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ» ديرەكتورى,
مادەنيەت قايراتكەرى
