قازىبەك ءبيدىڭ شاپانى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ تاريح زالىندا تۇر. جادىگەردى ءبيدىڭ جەتىنشى ۇرپاعى التىن قوجاحمەتوۆ 2008 جىلى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنا وتكىزگەن. پارشا ماتادان تىگىلگەن شاپانعا التىن, كۇمىس, مىس جىپتەردەن «قۇمىرا», «قۇس قاناتى», جۇلدىزشا, وسىمدىك تەكتەس ورنەكتەر جۇرگىزىلىپتى. شاپاننىڭ جالپى ۇزىندىعى – 135 سم, جەڭىنىڭ ۇزىندىعى – 70 سم. 1665-1765 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ زەرلى شاپانى ءبىز كورگەن شاپاندارعا مۇلدە ۇقسامايدى. ءتۇسى دە ەرەكشە. ءۇش عاسىرعا جۋىق ساقتالعان جادىگەر وڭدەۋ بارىسىندا وزگەرتىلدى مە, تۇپنۇسقاسى قانداي بولدى ەكەن؟ كوكەيدەگى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, 2,5 جىل بويى ءبيدىڭ شاپانىن قايتا وڭدەۋدەن وتكىزىپ, قالپىنا كەلتىرگەن ۇلتتىق مۋزەيدىڭ رەستاۆراتورى تۇرسىنكۇل جايلاۋباەۆامەن اڭگىمەلەستىم.
– بۇل شاپان جاي شاپان ەمەس, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن تۇرسىنكۇل اپا. – قاسيەتتى شاپان. ونى ەڭ العاش مىرزاتاي جولداسبەكوۆ 2008 جىلى قارقارالى اۋدانىنان تاۋىپ, ۇرپاقتارىمەن سويلەسىپ, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنا الىپ كەلگەن. مەن ول كەزدە الماتىدا بولاتىنمىن.
استاناعا ارنايى شاقىرىپ, وسى شاپاندى كورسەتتى. قىزىم دا وسى ىسپەن شۇعىلداناتىن. ەكەۋمىز بىرگە كەلدىك. شاپاندى سول كەزدە جەردەن قازىپ الىپتى. بوتەن كوزگە كورسەتپەي, ءبيدىڭ ۇرپاقتارى بۇل بايلىقتى جەرگە كومىپ ساقتاعان ەكەن. جادىگەردىڭ العاش الىپ كەلگەندەگى ءتۇرىن شاپان دەپ ايتۋ قيىن ەدى. وتە قالىڭ ماتادان تىگىلگەن ەكەن, ءۇش قاباتتالعان جىپتەرى سەتىنەپ كەتىپتى. ءبىر جاق يىعى مەن ەتەگىن ىرىمداپ قيىپ الا بەرگەن. جىپتەرىن اجىراتىپ, جاعا, جەڭ, ەتەك, ارقا تۇسىن ورنىنا قويعانشا, ءبىراز ابىگەرگە تۇستىك, – دەيدى.
تۇرسىنكۇل اپا قازىر 78 جاستا. شەبەر اپا تىگىنشىنىڭ وقۋىن ارنايى وقىماپتى. اكەسى زەرگەر بولعان. «تىگىنشىلىك – اكەمنەن بەرىلگەن قاسيەت», دەيدى رەستاۆراتور. ءوڭى كەتكەن ەسكى دۇنيە كورسە, ءبۇتىن قالپىنا كەلتىرگەنشە اسىعاتىن تۇرسىنكۇل شەبەر ءبيدىڭ شاپانىن قالپىنا كەلتىرۋگە قۋانا كەلىسىپتى.
«شاپاننىڭ كيەسى تۋرالى اڭگىمە ءبىر بولەك. «سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى» دەگەن مىرزاتايدىڭ سەنىمىن اقتاعىم كەپ, ءبىر جاعىنان ءوزىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىم ارتىپ, شاپاندى كابينەتتە جاسايتىن بولىپ كەلىستىك. سول ۋاقىتتا كورشى كابينەتتىڭ جىلۋ بەرەتىن باتارەياسى جارىلدى. ونشا ءمان بەرمەي, شاپاندى وراپ الىپ, استاناداعى جالدامالى پاتەرىمىزگە الىپ كەلدىك. سويتسەك ول ءۇيدىڭ دە جەرتولەسىنىڭ جىلۋ بەرەتىن باتارەياسى جارىلىپ, ىستىق سۋ تەرەزەدەن سىرتقا اتقىلاپ كەتتى. سودان كوڭىلىم سەكەم الىپ, الاڭداپ قالدىم. سودان نە كەرەك, «الماتىداعى ءوز ۇيىمە الىپ بارىپ, سول جەردە باستايىن جۇمىستى» دەپ ويلادىم دا, پويىزبەن جولعا شىعاتىن بولدىق. بىراق ىشتەي قورىقتىم. امان-ەسەن جەتكىزە الام با دەپ ۋايىمداي بەردىم. قىزىما ارنايى كۋپەگە بيلەت العىزىپ, كوپ كەشىكپەي جولعا جينالدىق. شاپاندى ۇلكەن قارا شابادانعا سالدىق. ەرتەڭ جۇرەمىز دەگەن كۇنى ءتۇس كورىپپىن. تۇسىمدە قارا شابادان پويىزدىڭ جوعارعى سورەسىندە تۇر ەكەن, ءبىر داۋىس سول جەردەن قوزعاما دەدى. نەدە بولسا تاۋەكەل, تۇنىمەن ۇيىقتاماي كۇزەتىپ بارارمىن دەپ شەشتىم. پويىزعا جەتكەنشە قاسىمىزداعى ادامدار دۇرىس بولسا ەكەن دەپ ىشتەي تىلەپ باردىم. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە تاڭدانعانىم ءالى ەسىمدە, جوعارعى ەكى ورىننىڭ جولاۋشىلارى كەلمەي قالدى. شاپاندى تۇسىمدە كورگەن ورىنعا قويىپ, قىزىمىز ەكەۋمىز امان-ەسەن الماتىعا جەتتىك», دەدى تۇرسىنكۇل اپا شاپاندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندەگى كۇندەردى ەسكە الىپ.
ءوز شاڭىراعىنا كەلگەن سوڭ, ءبيدىڭ شاپانىن جايىپ سالىپ, ەمىن-ەركىن جۇمىسقا كىرىسەمىن دەپ ويلاعان شەبەر قاتەلەسىپتى. الماتىعا كەلگەن سوڭ, اۋىرىپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. بەلگىسىز اۋرۋدىڭ شيپاسىن تاپپاي, قىزى نازىمنىڭ ابدەن مازاسى كەتەدى. دەلسال كۇيگە تۇسكەن ىسمەر جيىرما كۇن دەگەندە ارەڭ باسىن كوتەرىپتى. قۇران سۇرەلەرىن قايتالاپ, بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن, شاپاندى قايتا قولعا الادى. وكىنىشكە قاراي قولى جۇرمەي, جۇمىس توقتاپ قالا بەرەدى. سول ارالىقتا وتباسىندا ويدا-جوقتا كۇردەلى جاعدايلار تۋىندايدى. سودان قوس تىگىنشى اسىل مۇرانى ارقالاپ, استاناعا قايتا ورالادى. ابدەن تيتىقتاپ كەتكەن تۇرسىنكۇل اپا شاپاندى كىنالاپتى. «وسى شاپاندى قالاي قولىما الدىم, سودان بەرى ءىسىمىز وڭعا باسپادى. بۇنىڭ قاسيەتى بارىن ءبىلىپ, بايقاپ ءجۇردىم. قانداي قىرسىق ەكەنىن بىلمەيمىن, شاپان تىگىلمەدى. ابدەن ىزا بولىپ, ءبىر كۇنى شاپانعا قاراپ: «سەنى جەردەن قازىپ العان, مەن سەنى قايتادان سول جەرگە, باقشانىڭ تۇبىنە اپارامىن دا, كومە سالامىن. بولدى. شارشاتتىڭ ابدەن», دەپ ۇرىستىم دەيدى.
«ونداي باتىلدىق قايدا؟! اشۋلانعاندا ايتقان ءسوزىم عوي. قىجالاتقا ءتۇسىپ, قىسىلىپ كەتكەن ەدىم. سول كۇنى ناماز وقىپ جاتقاندا, «مەشىتكە اپار» دەگەن ءۇن كەلدى كوكىرەگىمە. «باياعىدان نەگە ويىما كەلمەگەن» دەپ اپىر-توپىر جينالدىم. شاپاندى تۇگەلدەي كوتەرىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. جاعاسى بولەك بولاتىن. سونى ءبىر قالتاعا سالىپ الىپ, مەشىتكە باردىم. يمام جىگىتتى تانۋشى ەدىم, وقىعان-توقىعانى بار, ءبىلىمدى بالا بولاتىن. جاعدايدى بايانداپ بەرىپ ەدىم, «بۇل شاپانىڭىزدا ۇلكەن قاسيەت بار», دەپ, قۇران وقيتىنىن ايتتى. قازاقتىڭ بالاسىمىز, قاسيەت دەگەن دۇنيەنى تۇسىنەمىز, ءوزىم دە ىشىمنەن بىلەتىنمىن. قۇران ارتىق بولمايدى عوي دەپ, جاعا سالىنعان قاپتىڭ اۋزىن اشىپ, وتىرا قالعانىم سول ەدى, سىرتتان ۇلتى باسقا, كىشكەنتاي بالا جەتەكتەگەن كەمپىر مەن شال كىرىپ كەلدى. يمام جىگىتكە امانداسىپ, ولار دا جايعاستى. يمام جىگىت ماعان قاراپ: «اپا, رۇقسات ەتسەڭىز, مىنا شاپاننىڭ قاسيەتىن مىنا بالاعا وقيمىن», دەدى دە, قۇراندى باستاپ كەتتى. مەن بولسام ەشتەڭە تۇسىنبەي, بالاعا ءبىر, يمامعا ءبىر قارايمىن. قازىبەك ءبيدىڭ جاۋىرىنى ءتيىپ, قاسيەتى جۇققان شاپاننىڭ كيەسىن ەڭ بولماسا قازاقتىڭ بالاسىنا اۋدارسا بولار ەدى عوي دەپ مازام كەتتى. قۇران جايىنا قالدى. قايدان كەلدىم, ۇيدەن-اق وقىتۋىم كەرەك ەدى قۇراندى دەپ وزىمە اشۋلانىپ وتىرمىن. ەكى ورتادا قازاقتىڭ قاسيەتى باسقاعا اۋىپ كەتەتىن بولدى-اۋ دەپ جانىم شىعىپ بارادى. قۇران اياقتالىپ, الگىلەر شىعىپ كەتتى.
– ءاي, بالا, نە ىستەدىڭ, – دەدىم. – قاسيەتتى اۋدارىپ وقىدىڭ با؟ – جوق, اپا, ول اۋدارىلا قوياتىن قاسيەت ەمەس. كەرەمەت ۇلكەن كيەلى شاپان ەكەن, الگى اۋرۋ بالاعا ءسال دە بولسا شاپاعاتى تيسە ەكەن دەگەن نيەتپەن وقىدىم, – دەدى. كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. سول قۇراننان كەيىن ءتۇس كورىپ, تۇسىمدە شاپاندى قالاي جاساۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن قۇندى جادىگەردى قالپىنا كەلتىرىپ, حالىققا تاپسىرۋ وڭاي بولعان جوق. ويۋ, ورنەگى, كەستەسى, تىگىلۋى, بارلىعىن تۇسىمدە ايتىپ بەردى. كەيدە قالاي تىگەتىنىمدى بىلمەي, ويلانىپ قالسام, ءىستى توقتاتىپ قويىپ, ءتۇسىمدى باقىلايتىنمىن. كۇتەتىنمىن.
شىنىندا دا, تۇسىمدە كورسەتىپ بەرەتىن. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنداعى ۇجىمعا قۇدايى شاي بەردىم. سودان كەيىن عانا قولىم ءجۇرىپ, شاپاننىڭ جۇمىسى جەڭىلدەدى. استارىنىڭ ماتاسى قازاقستاننان تابىلماي, قىزىمىز ەكەۋمىز وزبەكستاننىڭ بۇقاراسىنا ارنايى بارىپ, سول جاقتان الىپ كەلدىك. شاپاننىڭ سالماعى وتە اۋىر. ونى اسىپ قويۋعا بولمايدى. اشىق جەرگە كولبەي جاتقىزىپ قويۋ كەرەك دەپ ەسكەرتكەن ەدىم. ۋاقىت وتكەن سايىن, سالماق ەتەگىنە قاراي ءتۇسىپ, شاپان ب ۇلىنەدى. قازىر جادىگەر اينەكتىڭ ىشىندە اسۋلى تۇر. سونىڭ سالدارىنان شاپاننىڭ ەتەگى جاسىلدانا باستاعان. ءبيدىڭ شاپانىن ءالى تالاي ۇرپاق كورۋى كەرەك قوي. وعان قازىر كوڭىل ءبولىپ جاتقان ەشكىم جوق», دەپ رەنىشىن ءبىلدىردى.
...شاپاندى سۋرەتكە تۇسىرەر كەزدە قىزىق جاعداي بولدى. جادىگەردىڭ العاش قازىلىپ الىنعاننان كەيىنگى سۋرەتىن تۇرسىنكۇل اپا ۇلكەندەۋ ەتىپ شىعارتىپ, ساقتاپ قويىپتى. ەلەكتروندى نۇسقاسى جوق. بابامىز جامىلعان قاسيەتتى شاپاننىڭ سۋرەتىن سۋرەتكە تۇسىرۋگە تۋرا كەلدى. قولداعى بار ولجانى كوبەيتىپ الۋدى ماقسات ەتىپ, فوتوگراف اعايمەن تۇرسىنكۇل اپايدىڭ كابينەتىنە باردىم. ول كىسىنىڭ ءوزىن جۇمىس ۇستىندە ءبىر-ەكى رەت سۋرەتكە تارتىپ العان سوڭ, شاپاننىڭ سۋرەتىنە اۋىسقانبىز. ۇلكەن سۋرەتتەردى رەت-رەتىمەن قانات اعايعا ۇسىنا باستادىم. العاشقىسىن ءارى-بەرى قارادى دا, ۇستەل ۇستىنە ىڭعايلاپ قويدى. سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن فوتواپپاراتتى تومەن قاراتىپ, ءوزى ۇڭىلە بەرگەندە, كوزىلدىرىگىنىڭ شىنىسى جەرگە ءتۇسىپ كەتىپ, كۇل-پارشاسى شىقتى. تۇككە تۇسىنبەي قالدىق. بوساپ قالعان با ەدى؟ – دەدىم بىردەن باسقا ەشتەڭە ويلاعىم كەلمەي. – جوق, – دەپ كوزىلدىرىگىن الىپ, بۇراندالارىن تەكسەردى. – بارلىعى ورنىندا. جاڭا بولاتىن... ءوزى دە تاڭ-تاماشا. ىشىمنەن ء«بىسسىمىللا» دەدىم. ەشتەڭە تۇسىنبەي قالدىق. سوندا دا اسىل مۇرانى سۋرەتكە تۇسىردىك. ءدال وسى ساتتە كوزىلدىرىك شىنىسىنىڭ شاعىلىپ كەتۋى, شىنىندا دا, جاي عانا كەزدەيسوقتىق پا, الدە جاراتقاننىڭ قۇدىرەتى مە؟ تىلسىم. باسقا جاۋاپ جوق. دالادا – ءححى عاسىر...
ءلايلا نوعايبەكقىزى
استانا
