ەڭ باستىسى, اتا-بابا اڭساعان ازاتتىقتىڭ ارايلى اق تاڭى – تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە سول حح عاسىردا قول جەتكىزدىك. اۋمالى-توكپەلى وسى عاسىرلار تولقىنىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ» كەلە جاتقان قازاقتىڭ تالايلى تاعدىرىنان ءجۇز جىلدىق شەجىرەسى بار ساناۋلى قازاق گازەتتەرى شەت قالعان جوق. سونىڭ ءبىرى – ارقانىڭ ءۇنى – اقمولا وبلىستىق «ارقا اجارى» گازەتى. ءبىز گازەت ۇجىمىن قۇتتىقتاي وتىرىپ, وسى ماقالانى ۇسىنامىز.
ەجەلگى اقمولا وبلىسى قازاق جۇرتىنىڭ قىزىعىنا ءسۇيسىنىپ, بارىنا بالاشا قۋانعان, جار سالا جازىپ, جالىقپاي جىرلاعان, كەمشىلىگىنە كۇيىنىپ, ۋايىم-قايعىسىن قابىرعاسى قاقىراي بولىسكەن, ەلىم دەپ تاڭ اتىرىپ, جەرىم دەپ كۇنىن باتىرعان, ءتىلىم دەپ كۇڭىرەنگەن, ءداستۇرىم دەپ تەبىرەنگەن, ەلدىگىمىزدىڭ ءدىلى, قازاقشىلىعىمىزدىڭ قارا دىڭگەگى ساكەن سەيفۋللين نەگىزىن قالاعان «تىرشىلىكتەن» باستاۋ الىپ, «ارقا اجارىنا» جالعاسقان وسى جالعىز باسىلىم بولاتىن.
بۇگىن, مىنە, عاسىرلار توعىسىندا اقمولا ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسىن سومداعان سول باسىلىمنىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى. ەگەر گازەت تاريحىنا تەرەڭىرەك دەن قوياتىن بولساق, «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ مەرەيتويى بيىل ەمەس, كەلەسى جىلى جانە عاسىرلىق ەمەس, توقسان جىلدىق مەرەكەسى تويلانۋعا ءتيىس ەدى. سەبەبى رەسمي تۇردە 1978 جىلى اقمولا (تسەلينوگراد) وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» («ارقا اجارى») گازەتىنىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ ءوتىلىپ, گازەت كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان بولاتىن. گازەتتىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا وسى وردەندى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى يساتاي ابدىكارىموۆتىڭ سول كەزدەگى گازەتتىڭ باس رەداكتورى امىرعالي نۇركىشەۆكە تاپسىرعانىنا كۋا بولعان ەدىك.
ەندەشە گازەت تاريحىنىڭ بىردەن 11 جىلعا ۇزارىپ, 1997 جىلى رەسمي تۇردە 80 جىلدىعىنىڭ اتالىپ ءوتىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟ «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ شەجىرەسىندەگى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن وسى ءبىر تاعدىرشەشتى وقيعانى باسىلىمنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اشىق جاريا ەتۋدى ءوزىمنىڭ ازاماتتىق پارىزىم دەپ ەسەپتەيمىن.
1997 جىلدىڭ باسىندا «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قابىرعالى قالامگەر جومارت ابدىحالىق مەنى (ول كەزدە وسى باسىلىمدا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاراتىن ەدىم) جانە گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, بىلىكتى جۋرناليست ءبادۋان يماشتى ءوزىنىڭ بولمەسىنە شاقىرىپ الىپ, توسىن ۇسىنىس ايتتى: «كەلەسى جىلى ءبىزدىڭ گازەتىمىزدىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى ەكەنىن بىلەسىزدەر. ەندى ءبىز بارلىق مۇمكىندىگىمىزدى جۇمىلدىرىپ, بيىلعى جىلى كۇزدە گازەتىمىزدىڭ 80 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سەبەبى ارقا وڭىرىندەگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ باستاۋى «جاڭا ارقا» گازەتى ەمەس, «تىرشىلىك» گازەتى. سوندىقتان ءبىز بۇگىنگى «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ شەجىرەسىن «تىرشىلىكتەن» باستاۋىمىز كەرەك», دەدى جوكەڭ ويلى كوكشىل كوزدەرىن الدىنداعى گازەتكە قاداپ, اققۇبا ءجۇزى ءسال كۇرەڭىتىپ. «قالاي دالەلدەيمىز؟», دەدىم مەن سالدەن كەيىن ۇنسىزدىكتى بۇزىپ, توسىن ۇسىنىستى توسىرقاي قابىلداعانداي.
وسى رەتتە ماسەلەنىڭ ءمانىن قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ وتسەك, ارتىق بولماس. سول ۋاقىتقا دەيىن رەسمي تۇردە «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ شەجىرەسى 1928 جىلى قۇرىلعان اقمولا وكرۋگىنىڭ ورگانى رەتىندە سول جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە شىعا باستاعان «جاڭا ارقا» گازەتىنەن باستاۋ الىپ كەلدى. 1978 جىلى گازەتتىڭ جارتى عاسىرلىق مەرەيتويىن اتاپ وتەر قارساڭىندا ءانۋار يپماعامبەتوۆ, امىرعالي نۇركىشوۆ, رامازان احمەتوۆ, وكتيابر الىبەكوۆ سياقتى اعالارىمىز گازەت شەجىرەسىن اقمولا قالاسىندا 1917 جىلى داۋىلپاز اقىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ باستاماشىلىعىمەن جارىق كورگەن «تىرشىلىك» گازەتىنەن باستاۋ ءۇشىن بارىن سالىپ باقتى. سول ءۇشىن ورىنبور, ومبى قالالارىنىڭ مۇراعاتتارىنا ارنايى ادام جىبەرىپ, «تىرشىلىك» گازەتىنىڭ ءبىر داناسىن تابۋعا تىرىستى. وكىنىشكە قاراي ساكەنىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەن جاندايشاپتار ەل ساناسىنان ەر ەسىمىن ماڭگى ءوشىرۋ ءۇشىن ساكەنگە قاتىستى قۇجاتتار مەن دەرەكتەردى تۇگەل ورتەپتى. سول سۇراپىل ءورتتىڭ ىشىندە «تىرشىلىك» گازەتىنىڭ تىگىندىلەرى دە تۇگەل جانىپ كەتكەن. 1978 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيۋروكراتتىق قاتاڭ ءتارتىبى ءبىر داناسى دا ساقتالماعان «تىرشىلىكتەن» وبلىستىق باسىلىم شەجىرەسىن باستاۋدان باس تارتتى...
ءسويتىپ 1997 جىلى جومارت ابدىحالىقتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ تاريحىن «تىرشىلىكتەن» تامىر تارتقىزۋدى كوزدەگەن ىزدەنىستى جۇمىس قايتادان باستاۋ الدى. ءبىز ارنايى ىسساپارمەن ماسكەۋ, الماتى, ورىنبور, ومبى قالالارىنىڭ مۇراعاتتارىنا ادامدار جىبەرىپ, «تىرشىلىك» گازەتىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر قۇجاتتار مەن دەرەكتەر جيناۋعا كىرىستىك. بۇل رەتتە ەلىمىزگە بەلگىلى ولكەتانۋشى, مارقۇم كلارا امىرقىزىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ پارىز. كلارا اپاي الماتى, ومبى جانە ورىنبور قالالارىندا اپتالاپ ءجۇرىپ, مۇراعاتتارداعى ۋاقىت سالماعىمەن سارعايعان قۇجاتتاردى زەرتتەپ, قاجەتتى دەرەكتەردى جيناستىردى. سونىمەن بىرگە تاريحي ادىلەتتىكتى قالپىنا كەلتىرىپ, ارقا وڭىرىندەگى قازاق باسىلىمدارىنىڭ «تىرشىلىكتەن» تامىر تارتاتىندىعىن دالەلدەۋگە بارىنشا ەڭبەك سىڭىرگەن قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنىڭ بىلگىر زەرتتەۋشىسى, گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مارقۇم ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا اپامىزدىڭ جانقيارلىق قىزمەتىنە زور ءىلتيپات بىلدىرەمىز.
تاريحي اقتاڭداقتى انىقتاۋعا ارنالعان جۇمىستاردىڭ اياقتالماۋىنا بايلانىستى ءبىز 1997 جىلى دا, 1998 جىلى دا گازەتىمىزدىڭ كەزەكتى مەرەيتويىن وتكىزە المادىق. تەك 1999 جىلدىڭ كوكتەمىندە كلارا امىرقىزى مەن ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا اپالارىمىزدىڭ جيناعان تاريحي قۇجاتتارى مەن دەرەكتەرىنىڭ حاتتاماسىن جانە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ باستاعان ءبىر توپ بەلگىلى عالىمداردىڭ ارنايى جازىلعان حاتىن الىپ, گازەتتىڭ باس رەداكتورى جومارت ابدىحالىق اقمولا وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى سەرگەي كۋلاگيننىڭ قابىلداۋىندا بولدى. كەيىننەن وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ وسى ماسەلەگە ارنالعان ارنايى سەسسياسى وتكىزىلدى. وندا «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى جومارت ابدىحالىق بايانداما جاساپ, اقمولا وبلىسىنداعى قازاق ءباسپاسوزى 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا اقمولادا جارىق كورە باستاعان «جاس قازاق» ۇيىمىنىڭ ءۇنى – «تىرشىلىك» گازەتىنەن باستاۋ الاتىنىن دالەلدەپ شىقتى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بو-
يىنشا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ارناۋلى قاۋلىسى قابىلدانىپ, 1999 جىلى 22 ساۋىردە, ەكى جىل كەشىگىپ, «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلدى. مىنە, ەندى وسى تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ لايىقتى جالعاسىن تاپقان ءۇردىس رەتىندە بيىل, ياعني 2017 جىلى اقمولا وبلىستىق «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتكەلى وتىر. وسى رەتتە تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىرۋ جولىنداعى يگى ءىستىڭ باستاماشىسى بولعان مارقۇم جومارت ابدىحالىقتىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن پاراساتتى بەينەسىن قۇرمەتپەن ەسكە الۋ پارىز.
ءيا, اقمولا اتىرابىنداعى قازاقتىڭ ءتول تىلىندەگى باسىلىم قاي كەزەڭدە دە جالعىز جارىمنان اسا العان جوق. بىراق قاي-قايسى بولسىن ءار كەزەڭنىڭ جارشىسى, حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنىڭ جوقتاۋشىسى, ۇلتتىق مۇددەسىنىڭ شىنايى جارشىسى بولعانى انىق. سوناۋ عاسىر باسىندا, ياعني 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا العاشقى سانى جارىق كورگەن «تىرشىلىك» گازەتى دە ازاتتىق اڭساعان ەل ارمانىن تۋ ەتتى. سازى مەن سىرى, ءسانى مەن سىمباتى سارىارقانىڭ سالتاناتى بولعان, ەلىم, جەرىم, ءتىلىم دەپ تەبىرەنگەن اقيىق اقىن ساكەن سەيفۋللين باستاۋىندا تۇرعان باسىلىمنىڭ باسقاشا سيپاتتا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. سوندىقتان دا قاسيەتتى حالقىنىڭ تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىن تۋ ەتكەن «تىرشىلىكتەن» باستاۋ العان قازاق باسىلىمدارى ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ايتار ءسوزىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرىپ, جارقىن ءومىر, ەركىن ەگەمەندىككە ۇمتىلعان سارىارقا دالاسىنىڭ دابىلشىسى بولدى.
اساۋداي تۋلاعان زامانا تولقىندارىندا ۋاقىت قۇدىرەتى, ساياسات سالقىنىمەن «تىرشىلىك», «جاڭا ارقا», «كولحوز ەكپىندىسى», «اقمولا ەكپىندىسى», «ستالين تۋى», «ەسىل پراۆداسى», «تىڭ ولكەسى», «كوممۋنيزم نۇرى», «ارقا اجارى» بولىپ اتاۋى وزگەرگەنىمەن, وبلىستىق باسىلىمنىڭ بۇل نەگىزگى التىن ارقاۋى وزگەرگەن جوق. وزگەرمەك تە ەمەس. بۇگىن ءبىز «ارقا اجارىنىڭ» وسى التىن ارقاۋىن لايىقتى جالعاستىرىپ وتىرعان كوكشەتاۋلىق ارىپتەستەرىمىزدى اقمولا وبلىسى ءتول باسىلىمىنىڭ عاسىرلىق تورقالى تويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, «تىرشىلىكتەن» تامىر تارتقان ءۇردىستىڭ باياندى بولۋىن تىلەيمىز.
