وعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ, قوستاناي جانە ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارىنىڭ تاريحشى, فيلولوگ عالىمدارى, ولكەتانۋشىلار, جۇرتشىلىق وكىلدەرى, ستۋدەنتتەر قاتىستى.
كونفەرەنتسيادا عالىمدار مەن ولكەتانۋشىلار ەلىمىزدەگى ونوماستيكانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىن, پروبلەمالارىن, ونىڭ ءتىل تازالىعىنا, ءتۋريزمدى دامىتۋعا اسەر-ىقپالىن اڭگىمەلەدى.
– جەر-سۋ اتاۋلارى قوعامدىق مادەني, تاريحي عانا ەمەس, جالپى رۋحاني مۇرا رەتىندە حالىقارالىق ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سوندىقتان تاريحىمىزعا قاتىستى جەر-سۋ اتتارىنىڭ ساقتالۋى مەن ونىڭ دۇرىس جازىلۋىنا, دۇرىس دىبىستالۋىنا ساق بولعانىمىز ءجون. مىسالى, قوستاناي قالاسىنىڭ جانىنداعى توبىل وزەنىنەن بولىنگەن شاعىن كول «ينسپەكتور كولى» دەپ اتالاتىن. ونى كەيىننەن ءبىر كاسىپكەر جەكەشەلەندىرىپ الىپ, «بەزىمياننوە» دەپ تىركەتىپ جىبەرگەن. ال جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونىڭ اۋەلگى اتىن كەمەڭگەر اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين ومىرىمەن بايلانىستى اتاۋ ەكەنىن جاقسى بىلەدى. تاريحىمىزعا قاتىستى اتاۋدىڭ كوز الدىمىزدا ءوشىپ جاتقانى وزەكتى ورتەيدى. ونى قۇجات جۇزىندە قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى كەزەك كۇتتىرمەسە كەرەك, – دەدى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, ولكەتانۋشى قالقامان جاقىپ.
راسىندا, «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەندەي, جەر-سۋ اتتارى تۇنعان تاريح. «ينسپەكتور كولى» اتاۋىنان ىبىراي التىنسارينگە قاتىستى قانشاما تاريحتىڭ شەتى شىعادى. كەمەڭگەر اعارتۋشى تورعايدان ورالعان سوڭ, توبىلدان بولىنگەن يىندەگى سۋدىڭ جاعاسىنا اعاشتان ءۇي سالادى. سول ۇيدە قايتىس بولعانى جونىندە دە اڭگىمەلەر ايتىلادى. بالعوجا بي اۋلەتىنىڭ بەيىتى بولعان سول ماڭداعى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كەسەنەسى بيىل قايتا جاڭعىرتىلىپ, مەموريالدىق كەشەنگە اينالدى. «بەزىمياننوە» بولىپ تىركەلىپ كەتكەن «ينسپەكتور كولى» دە وسى مەموريالدىق كەشەنگە نەگە كىرمەۋى كەرەك؟
كونفەرەنتسيادا جەر-سۋ اتتارىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ پروبلەمالارى جان-جاقتى ايتىلدى. ولاردىڭ ءمان-ماعىناسىن جاس ۇرپاققا ءتۇسىندىرۋ دە ماقساتتى جۇمىسقا اينالۋى ءتيىس ماسەلە ەكەنى كوتەرىلدى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدە, جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا تۋعان جەرگە, ەلگە دەگەن پەرزەنتتىك, پاتريوتتىق سەزىمدى تاربيەلەۋدە ونوماستيكانىڭ دا ورنى ەرەكشە. كەزىندە سولاقاي سايا-
سات ىقپالىمەن رەتسىز وزگەرتىلىپ, قازىر ۇمىتىلا باستاعان جەر-سۋ اتتارىن جاڭعىرتۋ ارقىلى تاريحي جادىمىزدى ساقتاپ, ۇلتتىق گەنەتيكالىق كودتارىمىزعا قايتا جان ءبىتىرۋ ماسەلەسى كونفەرەنتسيادا ورىندى قوزعالدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جەر-سۋ اتتارى قالپىنا كەلتىرىلە باستادى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز ەدى, كەيىنگى جىلدارى ۇدەرىس تىم باياۋلاپ كەتكەنى دە بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ونوماستيكانى رەتتەۋدى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىرعانداي.
– ەلىمىزدە جەر-سۋ اتتارىن وزگەرتۋدىڭ ۇلكەن جوسپارى جاسالدى, ول ءتىل تۋرالى زاڭنامالاردا دا قاراستىرىلدى. سونىڭ اياسىندا باعدارلامالار جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مىسالى, جەر-سۋ اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ سيپاتىن ايتساق, ول وڭتۇستىك وبلىستاردا تەز, سولتۇستىك وبلىستاردا باياۋ جۇزەگە استى. ونوماستيكالىق وزگەرىستەر وسى كەزگە دەيىن جۇرگىزىلىپ, جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. دەگەنمەن بۇگىنگى جاھاندانۋ ۋاقىتىنىڭ تالابىن دا ەسكەرىپ, جۇمىستى تەزدەتۋ كەرەك. تاۋەلسىز ەلدىڭ ونوماستيكاسى ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ باي ءبىر سالاسى دەۋىمىز ورىندى, – دەيدى ەۇۋ پروفەسسورى بەكجان ءابدۋالي.
كونفەرەنتسيادا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىمىز ونوماستيكا ماسەلەسىنە وڭ ىقپال ەتەتىنى دە ايتىلدى.
– بۇرىن ءبىر اتاۋدى ورىسشا, قازاقشا ەكى تىلدە جازاتىن ەدىك, ول ەكى ءتۇرلى دىبىستالاتىن. كيريلليتسامەن جازىلعان قازاق سوزدەرى ورىس ماقامىندا وقىلىپ, قازاقشا ءمانىن بۇرمالايتىن. ال لاتىن ارپىمەن جازۋدان ول بىرىزدىلىككە تۇسەدى. مۇنىڭ حالىقارالىق, ءتىپتى ءتۋريزمدى دامىتىپ جاتقان ەلىمىزدە ەكونوميكالىق تا ماڭىزى بار, – دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الماسبەك ابسادىق.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەكى سەكتسياعا ءبولىنىپ جۇمىس ىستەپ, ونوماستيكا پروبلەمالارىن تەرەڭدەتە تالقىلادى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
