دەمەك كونە داۋىرلەردەن باستاۋ الاتىن, ءوزىنىڭ تاريحي تاجىريبەسىنەن, يگى سالت, ىزگى داستۇرلەرىنەن مۇلدەم قول ۇزگەن قوعامدا جاڭعىرۋ نەمەسە جاڭارۋ مۇمكىن ەمەس. حالقىمىزدىڭ وسىنداي تامىرى تەرەڭ كەتكەن, تاريحىمەن بىرگە جالعاسىپ كەلە جاتقان رۋحاني بايلىقتارىنىڭ ءبىرى وتباسى قۇندىلىقتارى. ءتىپتى ءبىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ نەگىزى دە وسى وتباسىلىق داستۇرىمىزدە جاتىر دەسەك قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك.
حالقىمىزدا «وتان وتباسىنان باستالادى» دەگەن قاراپايىم قاعيدات قاي داۋىردە بولسىن وزگەرگەن ەمەس, وزگەرمەك تە ەمەس. ەلباسى «وتباسى – قازاقستان قوعامىنىڭ دىڭگەگى, ەكونوميكاداعى, مادەنيەتتەگى, الەۋمەتتىك ساياساتتاعى بارلىق جاڭا جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى» دەپ بۇل ماسەلەنىڭ ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزىن كورسەتىپ بەردى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ باعىتىندا قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت, باقىتتى وتباسى, سانالى دا ءبىلىمدى ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان سىندارلى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە انا مەن بالانى قولداۋ بويىنشا باعدارلامالىق قۇجاتتار, گەندەرلىك تەڭدىكتى ساقتاۋ ستراتەگياسى قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى وتباسىلىق ساياساتتا تۇتاستاي جۇيە قالىپتاستى. باسقاسىن ايتپاعاندا كوپ بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك جاردەماقى تۇرلەرىنىڭ ءار جىل سايىن ارتىپ, كوپتاراپتانىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بۇل ماقساتتارعا تەك 2017 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 149,7 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان جانە ول جىل سايىن كەمىندە 15%-عا ارتىپ كەلە جاتىر. ءار جىلى وتەتىن «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋىندا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلگىلى وتباسىلاردىڭ ءومىرى ناسيحاتتالىپ, ءتۇرلى ايتۋلى ماراپاتقا يە بولۋى دا ەلىمىزدە داستۇرگە اينالعان. ارينە وتباسىلىق ساياساتتان بولەك وتباسىلىق قۇندىلىقتار دەگەن بار. ول حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن بىرگە قايناپ, ءپىسىپ شىققان وتباسىلىق داستۇرلەر, وتباسى مادەنيەتى مەن ەتيكاسى. وتباسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, قوعامنىڭ قالىپتاسۋى تىكەلەي بايلانىستى. «اكە – اسقار تاۋ, انا – ءمولدىر بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق», دەگەن دانالىق ءسوز ۇلتتىق تاربيەنىڭ وتباسىلىق ومىردە اتقارار ءرولىن ايقىنداپ تۇرعانداي.
قازاقتىڭ تاريحىندا كيەلى وتباسىنىڭ قاسيەتتى ۇرپاقتارى تۋرالى, ولاردىڭ ەل ومىرىندەگى الاتىن ورنى, سىڭىرگەن ەڭبەگى, قالدىرعان رۋحاني بايلىعى, ۇلگى بولارلىق تىرلىكتەرى, ونەگەلى ومىرلەرى تۋرالى مىسالدار كوپ. ۋاقىتىندا بىزگە باي, فەودال رەتىندە وقىتىلعان قۇنانبايدىڭ ءوزى تەگىن ادام بولماعاندىعىن ەلىمىز ەگەمەندىككە جەتكەندە عانا بىلدىك. كىشكەنە ارتىق سويلەپ كەتىپ «مەن سىزدەن وزدىم اكە, مەنى بۇكىل قازاق تانيدى» دەگەن ابايعا, «ە, اباي, سەن مەنەن وزدىم دەۋىڭ ءۇشىن اۋەلى مەن قۇساپ ءوزىڭ سياقتى ۇل تۋدىرىپ ال» دەگەن ءسوزى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاساتىن ونەگەلى ءسوز ەمەس پە؟
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قازاق قوعامىندا وتباسى قۇندىلىقتارى قۇلدىراۋعا ۇشىراپ بارا جاتقانى اششى دا بولسا اقيقات. قازىرگى ۋاقىتتا ومىرگە كەلگەن ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ كىندىگىن كىم كەسپەي ءجۇر, بۇرىن جەرگە عانا كومىلەتىن سول كىندىك قايدا قالماي جاتىر؟ باسقاسىن ايتپاعاندا ۇلدارىمىزدىڭ سۇندەت تويىن, مۇسىلماندىققا قادام باسۋ ءساتىن قاي جەر بولسا, سول جەردە, اراق-شاراپ ارالاستىرىپ, ىسىراپشىلدىقپەن وتكىزۋىمىز قاي اتادان قالعان داستۇرىمىزدە بار ەدى؟ وكىنىشتىسى, توي وتكىزۋ باسەكەگە اينالىپ, قۇدالىق داڭعازالىققا ۇلاسىپ بارا جاتىر. سول قىرۋار شىعىننىڭ ۇيلەنگەن جاستاردىڭ باقىتىنا ەمەس, باقتالاستىعىنا اينالىپ, اقىرى جاقسىلىققا اپارماي جاتقاندىعىن دا كورىپ ءجۇرمىز. بۇعان دالەل رەتىندە نەكە قۇرعان جاس وتباسىلاردىڭ اراسىنداعى اجىراسۋدىڭ كەيىنگى جىلدارى اسا قاۋىپتى دەڭگەيگە جەتكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
ستاتيستيكالىق كورسەتكىش بويىنشا قازاقستاندا نەكە قۇرعان ءار ءۇش وتباسىنىڭ بىرەۋى اجىراسادى ەكەن. مىسالى, 2016 جىلعى رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قالالىق جەرلەردەگى اجىراسۋ دەڭگەيى 40 پايىز بولسا, اۋىلدىق جەرلەردەگى اجىراسۋ دەڭگەيى 27 پايىزعا جەتكەن. اجىراسۋلاردىڭ 40%-ى العاشقى بەس جىلدا ورىن الاتىندىعى دا ويلاندىرادى. سوڭعى بەس جىلدا ەلىمىزدەگى تىركەلگەن نەكەنىڭ سانى ازايىپ, اجىراسۋلاردىڭ سانى كوبەيگەن.
اجىراسۋلاردىڭ كەسىرىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا تولىق ەمەس وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار سانى جىلىنا 40 000-نان اسىپ وتىر. بۇل جاي عانا جالاڭ تسيفرلار ەمەس, قازىرگى قوعامدىق دەرتتىڭ كورسەتكىشى. ارىسىندە قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى بار. قانشاما جاس ءسابيدىڭ كوز جاسى, كوڭىل نالاسى بار. اكەسىز تاربيەلەنگەن ۇل مەن قىزدىڭ جارىمجان تاعدىرىنا جالپى قوعام بولىپ جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ۇمىتا باستاعان سىڭايلىمىز. باتىستىق وڭاشالاۋدىڭ اسەرىنەن بە, كەيىنگى كەزدە بىرەۋدىڭ وتباسىنداعى ماسەلەگە مۇلدەم بەيجايمىز. اركىمنىڭ جەكە باسىنىڭ شارۋاسى دەيتىندى شىعاردىق. اكە مەن شەشە تىم بالاجان بولىپ الدى. «ىشىمە سىيعان بالا سىرتىما دا سىيادى» دەگەن ءسوز بۇگىنگى اتا-انانىڭ باستى ۋاجىنە اينالعان. وسى ءبىر سۇرقيا ءسوزدىڭ قاي داۋىردەن جەتكەنىن كىم ءبىلسىن؟... استارىنان جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ سالقىنى سەزىلەدى. ەندەشە بۇگىنگىدەي بەيبىت زاماندا مۇنشالىقتى سالماعى اۋىر سوزگە ارقا سۇيەۋىمىز بەكەرشىلىك ەكەنىن بىلسەك.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, وتباسىلىق ءومىر سالتىنىڭ قۇلدىراپ, قۇنسىزدانۋى جالپى الەمدىك تەندەنتسيا. 2016 جىلعى اجىراسۋلاردىڭ دەڭگەيى بويىنشا العاشقى وندىققا ەنەتىن ەلدەردىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكاسى دامىعان ەۋروپا ەلدەرى ەكەن. زەرتتەۋشىلەر ءتىپتى ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىن مۇسىلمان ەلدەرىنە دە بۇل ىندەتتىڭ كەڭ تاراي باستاعانىن ايتادى. بىراق بۇل وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ورەسىن كورسەتپەيدى. دامىعان سايىن سول ەلدەرگە بار جاعىنان ۇقساس بولۋىمىز كەرەك دەگەن دە دۇرىس ەمەس. قايتا الەمدەگى ەڭ دامىعان سەگىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنە وتىرىپ ءوز سالتى مەن ءداستۇرىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن, وتباسىنداعى مادەنيەتىن ساقتاپ وتىرعان جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەرگە ەلىكتەگەنىمىز ءجون بولار. قانداي باي, قانشالىقتى بيىك دارەجەدە تۇرسا دا ءيىلىپ سالەم سالىپ تۇرعان, جىميىپ بايسالدىلىق تانىتقان جاپوندىق, نە كورەي ازاماتىن كورىپ تۇرىپ تاڭ قالاسىڭ. الىسقا ۇزاماي-اق ءوزىمىزدىڭ تامىرلاس تۋىسىمىز, كورشىلەس وزبەك حالقىنىڭ كىشىپەيىلدىلىگى مەن ەڭبەكقورلىعى, ۇنەمشىلدىگى, ۇلكەنگە قۇرمەتى بارشاعا ۇلگى بولاتىن اق نارسە. سول كورشىلەس جاتقان وزبەكستاندا نەكەنىڭ بۇزىلۋ دەڭگەيى 10%-دان اسپايدى ەكەن. بۇل ەلدە دە قيىنشىلىقتار باستان اسادى, تۇرمىسى تومەن وتباسىلار دا از ەمەس. بىراق تۇرمىس قيىنشىلىعىنان گورى وزبەك اعايىنداردا ار-ۇيات, نامىس, ۇرپاقتىڭ تاعدىرى بيىك تۇرادى. بۇل دا وتباسىنداعى تاربيەنىڭ ءبىزدىڭ قوعامىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدىلىعىن كورسەتسە كەرەك. تيىسىنشە ءار ەلدىڭ اتالمىش ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قوعامدىق دەڭگەيدە كوتەرگەن باستامالارى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارى بار. بۇل شارالاردىڭ باسىم بولىگى وتباسىلارعا كاسىبي دەڭگەيدە پسيحولوگيالىق كەڭەس بەرىپ, كومەك كورسەتە الاتىن ورتالىقتاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, ساپاسىن كوتەرۋگە باعىتتالادى ەكەن. ال ءبىزدىڭ ەلدە وسىنداي وتباسىلىق ورتالىقتار بار ما؟ بار بولسا ولاردىڭ سانى قانشا؟ سول وتباسىلىق كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارىنداعى مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيى, بىلىكتىلىك, قۇزىرەتتىلىك دارەجەسى قانداي؟ قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, اۋەلى وسى ماسەلەلەردىڭ اۋقىمدى ءاۋديتىن وتكىزىپ, قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الۋ كەرەكپىز. ادەتتە وتباسىلىق قايشىلىقتارعا ۇرىنعان جۇپتار پسيحولوگ مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنە بەرمەيدى. مۇنىڭ دا سەبەپ-سالدارىن انىقتاعان ابزال. وتباسىلىق پسيحولوگيالىق كەڭەس قىزمەتتەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, ابىرويىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى ۇگىت-ناسيحات ءىس شارالارى دا كەرەك-اق. ءتىپتى سول وتباسىلىق كەڭەس ورتالىقتارىن احاج بولىمدەرىنىڭ قاسىنان اشۋ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرۋعا بولادى.
بۇگىنگى قىز – ەرتەڭگى انا. بالانىڭ تاعدىرى اناعا تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى كەزدە جاڭا عانا تۋعان بالاسىن سابيلەر ءۇيىنىڭ الدىندا قالدىرىپتى, كۇل-قوقىستىڭ اراسىنا تاستاپ كەتىپتى دەگەن اقپاراتتاردى كوپ ەستيمىز. كوڭىلىمىز قۇلازيدى. ءوزى تۋعان ءسابيىن كەرەكسىز ءبىر زات سياقتى لاقتىرىپ كەتۋ ءۇشىن قانداي ادام بولۋ كەرەك؟ بالاسىن تاستاپ كەتكەن ايەلدى دە, سونداي جاعدايعا دۋشار ەتكەن ەركەكتى دە اقتاپ الۋ مۇمكىن ەمەس. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بۇگىندە بالالار ۇيىندەگى 7200-دەن استام سابيلەردىڭ 696-سىنىڭ اتا-انالارى قۇقىعىنان باس تارتقاندار, 436-سى تاستاندى بالالار ەكەن. ال 3400-ءىنىڭ اتا-انالارى قۇقىقتارىنان ايىرىلعاندار. ياعني بالالار ۇيىندەگى بار بالانىڭ 63%-نىڭ اكە-شەشەسى ءتىرى دەگەن ءسوز. بۇل ادام تاۋقىمەتى عانا ەمەس, ناعىز قوعام تاۋقىمەتى دەپ ايتۋعا بولادى.
وتباسىلىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا اتقارىلاتىن شارۋالار ءالى كوپ. وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ جانە كوپ بالالى وتباسىلاردى ىنتالاندىرۋ باعىتىنداعى جاردەماقى تۇرلەرىن ءار كەزەڭنىڭ تالابىنا ساي جەتىلدىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى ماسەلە. مىسالى, بەس بالا نەمەسە بەس بالادان كوپ بالانى دۇنيەگە اكەلگەن انالارعا ايلىق ەڭبەكاقى تاعايىنداۋ ارقىلى ولاردىڭ ەڭبەك ءوتىلىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى بولار ەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامدا كوپ بالالى وتباسى بولۋدىڭ بەدەلىن بەكەمدەپ, ابىرويىن ارتتىرارى حاق. اتالمىش جاردەماقى ءتۇرىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن دا ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. سەبەبى بالا تاربيەسىمەن اينالىسۋدان قيىن, ءارى ماڭىزدى, پايدالى ءارى قۇندى ەڭبەك بار ما؟
...ءبىر وتىرىستا توردە وتىرعان ابىز اقساقالدىڭ «دىنىمىزدەن ايىرىلىپ, ءتىلىمىزدى ۇمىتىپ, ۇلت رەتىندە جويىلىپ بارا جاتقاندا ءبىزدى امان الىپ قالعان قازاقى كەڭ پەيىلىمىز بەن اق داستارقانىمىز» دەگەن ۇلاعاتتى اڭگىمەسىن ەستىپ ەدىم. تۇسىنگەن ادامعا استارى تەرەڭ, مازمۇنى ءماندى ءسوز. راس, كەيىنگى ءبىر-ەكى عاسىردىڭ توڭىرەگىندە قازاق قوعامى جانتۇرشىگەرلىك زۇلماتتى زامانداردى باسىنان وتكەردى. مىڭ ولدىك, مىڭ تىرىلدىك... ەلىمىزدى الىپ بايتەرەككە تەڭەۋىمىز تەگىننەن-تەگىن ەمەس. زامانا داۋىلى سىن تەزىنە سالعاندا سول بايتەرەكتىڭ بەلى بۇگىلدى, بۇتاسى ۇگىلدى, جاپىراعى توگىلدى. بىراق دىڭگەگى قۇلاماي ءدىن امان قالدى. سەبەبى ونىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلاعان. تامىر دەگەنىڭىز – ول ءبىزدىڭ وتكەنىمىز, تاريح بويعى تاجىريبە قۇنارىن ۇلت بويىنا دارىتىپ, سول الىپ بايتەرەكتىڭ دىڭگەگىن نىقتاپ, بۇتاسىن كوگەرتىپ, جاپىراعىن جايقالتاتىن جالعىز كۇش.
بىردە, كوپ بالالى انالارمەن بولعان كەزدەسۋدە, جاسى 80-گە تاياعان, ءوزىن 12 پەرزەنتتىڭ اناسىمىن دەپ تانىستىرعان ءبىر اجە: «قاراقتارىم! تاۋەلسىزدىك بىزگە ءتاڭىردىڭ بەرگەن ۇلكەن باقىتى. ءبىز, شالىمىز ەكەۋمىز, وسى تاۋەلسىزدىككە قالاي ۇلەس قوسساق ەكەن دەپ كوپ ويلانامىز. ۇلكەن كاسىپكەر ەمەسپىز قارجىلاي قوسا سالاتىن, ۇلكەن قىزمەتكەر ەمەسپىز, جاي عانا زەينەتكەرمىز. بىراق تەرەڭىنەن ويلاساق ءبىزدىڭ ءالى دە قوساتىن ەڭبەگىمىز كوپ ەكەن. بىرىنشىدەن, ءبىز بالالارىمىزعا دۇرىس تاربيە بەرۋىمىز كەرەك ەكەن. ءار ءۇيدىڭ بالاسى تاربيەلى بولسا, قوعام تاربيەلى بولادى. ەكىنشىدەن, ءوز ءۇيىمىزدى تازا ۇستاۋىمىز كەرەك ەكەن. ءار ءۇيدىڭ ءىشى, ەسىگىنىڭ الدى تازا بولسا, اۋىلىمىز, ەلىمىز تازا بولادى. ۇشىنشىدەن, ءوز كورشىمىزبەن تاتۋ تۇرۋىمىز كەرەك ەكەن. ءار كورشى تاتۋ بولسا, ەلىمىز ىنتىماقتا بولادى. ءاربىر وتباسى وسى ءۇش قاعيدانى دۇرىس ۇستانسا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى, مەملەكەتىمىز مىقتى بولارى ءسوزسىز», دەگەنى ەسىمدە. بۇل قاراپايىم عانا, اۋىلداعى «باتىر انانىڭ» ءسوزى. ۇلى ءسوز. وسىدان ارتىق ايتۋ دا مۇمكىن ەمەس سياقتى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتتى. ۇرپاق تاربيەسى – ۇلت بولاشاعىنىڭ كەپىلى. ءار بالا اتانىڭ قانىمەن, انانىڭ سۇتىمەن كەلەتىن ءتۋابىتتى قاسيەتتەر سياقتى ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى دا ەڭ الدىمەن وتباسىندا اتا-انانىڭ تاربيەسىمەن بويىنا سىڭىرەتىنى انىق. ەندەشە ۇلتتىق تاربيە – ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ, ەل بولىپ ەرتەڭگە نىق قادام باسۋدىڭ نەگىزى بولماق.
ءالي بەكتاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
«اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى
