قازاقتىڭ تەكتى ۇلدارىنىڭ اراسىن جاقسىلىققا جالعاستىرعان دۋلات تورى اتانعان تۇلپار ات جايلى, سابدەن مەن اقساقالدىڭ قازاققا ءتان جومارتتىعىن, كىسىلىگىن ەلگە بايانداپ بەرۋ ماعان مىندەت بولدى دا تۇردى. ونى ماعان كاماردىن بەكتۇرسىن ۇلى ايتىپ بەرگەن ەدى.
ء«بورىجار» سوۆحوزىنىڭ جايىلىمدىق جەرىندە 1968 جىلى 1-2 مامىر كۇندەرى نايمان نامەتاي اكەسىنە اس بەردى. بايگەسى, كوكپارى بولدى. 1 مامىر كۇنى بايگەسى بولدى. شاۋىلدىردەن ءۇش ات قوسىلدى.
ءبىرىنشى ورىندا جاقسىلىقتىڭ كۇرەڭ اتى, شاباندوزى – ەسەنحان. ەكىنشى ورىندا جارىلقاپتىڭ سۇر اتى, شاباندوزى – كەرىمباي. ءۇشىنشى ورىندا ماقسۇتحاننىڭ بوز اتى كەلدى. اتتار كەلگەندە ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىن العان كۇرەڭ مەن سۇردىڭ باپكەرى جارىلقاپ قاريانىڭ سالدەسى موينىندا, ەكى كوزىنەن اق سۋ, ەكى ەزۋىنەن كوك سۋ (ناسىباي اتقان عوي) اعىپ تۇر. مىنە, ادام جانىن بيلەپ العان ات قۇدىرەتى.
بايگەدەن كەيىنگى سالىم كوكپاردا اقساقالدىڭ كوك اتى مەن بوگەندىك قويشىباي شاباندوز ءبىر سالدى. 2 مامىر كۇنگى كوكپاردا كوك اتپەن شاۋىلدىرلىك بەكەن شاباندوز ءبىر سالدى. 4 مامىر كۇنى قاراۋىلتوبە تۇبىندەگى كوكپاردا اقساقالدىڭ كوك اتى مەن بوگەندىك قويشىباي شاباندوز قاتارىنان ەكى رەت سالىپ, وكپەسى كۇيىپ, ات پىشاققا ءىلىندى. اياۋشىلىقپەن قاراعان كوپشىلىككە اقساقال: ء«بىر بيەنىڭ قىسىر قالعانى بولار, ادام امان بولسىن. وزدەرىڭىز كەلىسىپ, ءبولىپ الىڭىزدار, ادال باۋىزدالدى عوي» دەدى. وسىنى كورىپ, ەستىپ تۇرعان سابدەن كوكەم: «ەي, جارقىنىم, مەنىڭ ءۇيىم اناۋ «شۇباردا», قاسىڭداعى جولداستارىڭمەن بۇگىن قوناق بولىڭدار, كۇتەمىن», دەدى.
كەشكە اقساقال باستاعان شاۋىلدىرلىكتەر سابدەن كوكەمنىڭ ۇيىنە كەلدى. ولار: قادىر, جاقسىبەك, بايعوزى, سەيىلحان, اقساقالدىڭ ءوزى.
اقساقال «قازاقتى كورگىڭ كەلسە ءدال وسى دەپ, كورسەتسە دۇنيەگە ۇيالمايتىن» دەگەندەي تۇلعالى, سۇيەكتى جىگىت ەكەن. جاسى قىرىقتار جوباسىندا-اۋ شاماسى.
مال سويىلىپ, داستارقان ءمازىرى تۇگەل جاسالىپ, تاڭدى كورەر كوزبەن اتىرىپ, اۋىل-ايماقپەن تىك تۇرىپ كۇتتىك.
تۇندە داستارقان باسىنداعى اڭگىمەدە سابدەن كوكەم: «قاراعىم, سەنى ەلىڭە جاياۋ جىبەرە المايمىن» دەدى دە, ۇيىردەگى اتتى تاڭەرتەڭ ۇستاپ اكەلۋگە بالاسى قامبارعا تاپسىرما بەردى. سوعىستان جالعىز اياقپەن ورالعان سابدەن كوكەمنىڭ سوزىنە ەل توقتايدى. تارىققانعا, جابىققانعا جاردەم بەرەدى, ايتقان ءسوزى بۇزىلمايدى, ەلگە سىيلى, بەدەلدى كىسى ەدى.
تاڭعى اس-سۋ ءىشىلىپ, ۇلى ساسكە بولعان شاقتا, «ات كەلدى, ات كەلدى» دەگەنگە ۇدەرە سىرتقا شىقتىق. ۇزىندىعى ەسىك پەن توردەي, اسا بيىك شوقتىقتى, قۇلاعى تاس توبەسىندە, ساۋىردە ۇيىرگە جىبەرىلىپ, اي تولماي قايتا ۇستالعان تورى دونەننىڭ كوزى شاتىناپ تۇر ەكەن.
اتتى كورگەن كەزدە اقساقالدىڭ ءىشى جىلىپ سالا بەرگەنى رەڭىنەن بايقالدى. ەر سالىنىپ, قاۋمالاپ, اتتىڭ تىزگىنىنەن ۇستاپ, قولتىعىنان دەمەپ مىنگىزگەندە, «قابىرعالى, جوتالى» تورى دونەننىڭ ءۇستى اقساقالدىڭ تاقىمىن تولتىرا كەرىپ تۇردى.
«قۇتتى بولسىن!» ايتىستى جۇرت. سابدەن كوكەم ۇيىرگە تۇسكەن ايعىر ءۇيىرىن, تۋعان جەرىن, اسىرەسە, كوكتەمدە ۇمىتپايدى. بايلاۋدان بوساسا, قانداي جاعدايدا دا ۇيىرىنە جەتەدى. سوندىقتان اتتى جۇك ماشيناسىنا سالىپ, جولدى باعدارلاتپاي الىپ كەتۋدى ەسكەرتتى.
سولاي بولدى دا.
اقساقالدان ارنايى شاقىرتۋ كەلگەن سوڭ, شاۋىلدىرگە 1968 جىلعى ماۋسىمنىڭ باسىندا ون ادام بولىپ باردىق. بۇل قۇرامدا سابدەن كوكەم, كوكەمنىڭ ايەلدەرى تاجىكۇل, اقكۇمىس, مەن جانە انام قاتشا, تىلەۋبەك جيەن, نەمەرە ءىنىسى ىلەسبەك, ەسكەندىر قوجانىڭ اناسى, قامبار شوپىر بولىپ باردى. ءابجاپپار بالا قيعىلىقپەن ول دا قوسىلدى.
قامباردىڭ ءۇستى جابىق جۇك ماشيناسىن كىسى وتىرۋعا جابدىقتادىق. قالىڭداتا ءشوپ سالىپ, كيىز توسەپ, كورپەشەلەر سالدىق. كولىگىمىز جايلى بولدى. ءسويتىپ شاۋىلدىرگە, وتىرار اۋىلىنا جولعا شىقتىق.
اقساقال ءۇيىنىڭ الدىنا ۇلكەن كيىز ءۇي تىگىلگەن. اۋىل اعالارى, اعايىندارى, دوستارى, كۇتۋشى جىگىتتەر: اقساقال باستاپ بايعوزى, بەسكەمپىر, جاقسىبەك, كەنجەبەك, سەيداحان, قاسىمبەك, ءجۇسىپ, ءابدىراحىم, دۇيسەن, ءاشىرباي, پەرنەباي, الدابەرگەندەر ءبىزدى قارسى الدى.
ءبىزدىڭ كۇتىمىمىزدە ءمىن جوق. قاعازىمەن تۇرعان ۇستالماعان ىدىس-اياق, كورپەشە, جاستىق. استىڭ نە ءتۇرى. شاۋىلدىردەن باسقا ەلدەن مۇنداي كۇتىمدى كورگەن ەمەسپىن. ءان سالعان جىگىتتەر مەن ايەلدەر ء«شاۋىلدىر اۋدان, تەمىردى-اي, كوتەرشى قالقا كەۋىلدى-اي!» دەپ ءان سالادى. اقساقالدىڭ ايەلى ۇلبازار – كەرەمەت ءانشى. بيبىگۇل اندەرىن اينا-قاتەسىز ورىندايدى. تاڭ-تاماشا قالدىق. ايتىسكەر اقىن بەكارىس شويبەكوۆتىڭ اناسى. قايتار ساتتە بايعوزى كيىت قويىپ, ءمىنت اتادى. ءبىر تۇيە, ءۇش جىلقى, ءبىر سيىر, بەس وگىزشە, بارلىعى ون دەدى.
«اقساقالعا ات بەرىپ, قىز بەرگەن قۇداسىنداي قونا كۇتىلىپ, كيىت كيىپ, ءمىنت ءمىنىپ اعاسى بايعوزىنىڭ, ءىنىسى بەسكەمپىردىڭ ۇيىندە دە بولىپ, ەستەن كەتپەستەي ريزالىقپەن قايتتىق-اۋ شاۋىلدىردەن. ءشاۋىلدىر تىك تۇرىپ كۇتتى ءبىزدى. مۇنى قالاي ۇمىتارسىڭ؟!» دەدى كاماردىن.
شىمكەنتتە ءبىر كەزدەسكەندە, كاماردىنگە دۋلات تورىنى اقساقالدىڭ ابداقپەن قۇدا بولىپ, ۇلكەن ۇلى ۋايسكە قىزىن الىپ, ابەكەڭە مىنگىزگەنىن ايتتىم. «قازاقتىڭ وسىنشاما ۇلان-عايىر جەرگە يە بولۋىنا جانىن, قانىن قيعان – ات. قازاقتىڭ ءبىر-بىرىنە باۋىر بولۋىنا جۇمسالعان – ات. قازاقتىڭ كىسىلىگىنىڭ, ادامدىعىنىڭ كورسەتكىشى بولعان – ات. اينالايىن, اينالايىن» دەگەندە كاماردىننىڭ شاپەكى بويى بيىكتەپ, ىرىلەنىپ كەتكەندەي بولدى.
شاباندوز ايتۋاردىڭ اڭگىمەسى.
1970 جىلعى 1 مامىردا اققۇمدا اعايىندى كەڭەسحان, كەمەلحان ۇلدارىنا سۇندەت توي جاساپ, ۇلكەن كوكپار بەردى. وسى كوكپارعا اقساقالدان كەلگەن دۋلات تورىنى ابداق اعا الىپ كەلدى. كوردىك. تۇلعاسىندا ءمىن جوق جانۋاردىڭ. قالىڭعا ەركىن كىرىپ, توقتاۋسىز شىعادى. ميسىز قاشقىر ەكەن. وسىدان باستاپ دۋلات تورىنىڭ تۇراقتى شاباندوزى مەن بولدىم. ۇيىرگە دە جىبەرىلىپ, ابەكەڭنىڭ جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن جاڭارتتى. دۋلات تورىنىڭ ارقاسىندا قانداي جيىن-تويعا بارساق تا, توردەن ورىن الىپ جۇردىك.
قازىرگى كەزدە سابدەن دە, اقساقال دا جارىق دۇنيەدەن وزعان, الايدا ۇرپاقتارى ءبىر-بىرىمەن اعايىن-تۋىس بولىپ, پەندەگە ءتان جاقسىلىعىندا دا, جاماندىعىندا دا قاتىسىپ وتىر. ادامزاتتىڭ باقىتتى, باياندى ءومىرى وسى شىعار.
سابىر وسپانوۆ,
زەينەتكەر
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تۇركىستان قالاسى
