سىرلى الەمنىڭ سىرعالارى
تاڭ اتقاندا جۇلدىزدار دا بىرتىندەپ جاسىرىنادى ەمەس پە.
ولار كۇنگە سانالى تۇردە باعىنىپ, مويىنسۇناتىنعا ۇقسايدى. «جارىعى مەن جىلۋىن عالامعا مەيىرلەنە شاشقان كۇننىڭ قاسىندا ءبىز سياقتى بىردە جانىپ, بىردە سونەتىن جۇلدىزدارعا ورىن جوق» دەگەندەي كىشىپەيىلدىلىك تانىتاتىن كورىنەدى.
سودان جەر بەتىندەگى تىرشىلىك سايابىرسىپ, تىنىشتالعان ۋاقىتتا شىعا كەلىپ, اپپاق ايمەن ارمانسىز سىرلاسادى.
جەر قازىعىنا ارقاندالعانداي مۇڭلى, موماقان اي نە ايتادى ەكەن ولارعا؟ بالكىم, ادام تۋرالى ايتار. ادامنىڭ سوناۋ جاراتىلىسىنان باستاپ, جاساعان جاقسىلىعى مەن جاماندىعىن تىلگە تيەك ەتەر. ابىل مەن قابىلدىڭ قاقتىعىسىنان باستاپ سىر اقتارار...
جۇلدىزدار – ۇيالشاق.
جۇلدىزدار – كىشىپەيىل.
جۇلدىزدار – سىرلى الەمنىڭ قۇلاعىنا ىلىنگەن سىرعالارى ىسپەتتى…
دەگەنمەن, وسى اق پەيىل جۇلدىزدار جەردى ءدۇر سىلكىندىرىپ جاتقان ادامنىڭ زورلىق-زومبىلىعى مەن ز ۇلىمدىعىنا قاراماستان, ەشۋاقىتتا جارىق شاشپاي سونگەن ەمەس-اۋ. بىزگە ءاماندا اماندىق تىلەپ, ۇنەمى ۇمىتپەن قارايتىن سياقتى.
اتقا قونعان شاباندوزداي مىنا قارت جەرگە ءمىنىپ الىپ, قۇدىرەتتى كۇن نۇرىنا شومىلىپ جۇرگەنىن بىردە سەزىنىپ, بىردە سەزىنبەيتىن ادام بالاسى وسى قياناتىن قاشان قويار ەكەن؟ زۇلىمدىعىن قاشان دوعارار ەكەن؟
جۇلدىزدار دا بارىنە كۋا! جو-جوق, ولار ۇيىقتامايدى. ولار ءتۇنى بويى باسىن ساجدەدەن كوتەرمەي, بارشا ۇمبەتىنىڭ ەكى دۇنيەدەگى باقىتى ءۇشىن كوز جاسىن كولدەي عىپ توگىپ, ازاپتانا اماندىقتى تىلەگەن پايعامبار سەكىلدى جەر بەتىندەگى بەيبىت ومىرگە باق-بەرەكە تىلەيدى. قاس قارايعان ساتتە وزدەرىن تەبىرەنىسپەن تاماشالايتىن جەر بەتى تۇرعىندارىنا قاۋىشقانى ءۇشىن جالت-جۇلت ەتىپ قۋانىشقا كەنەلەدى.
بالانىڭ ويى
قىزىم اتاقتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقىپ جۇرگەندە كوك بازاردىڭ تۇسىندا تۇرعان ۇيىمىزگە 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعى ارقىلى ءوتىپ, كوشە بويىن جاعالاپ قايتاتىنبىز.
سارى جاپىراقتار ساۋدىراپ توگىلىپ جاتقان كەز. ساياباقتاعى شىركەۋدىڭ قاسىنان وتە بەرگەنىمىزدە ساباقتىڭ جايىن ايتىپ كەلە جاتقان قىزىم كەنەت:
– پاپا, نەگە مىنا شىركەۋ قالانىڭ ورتالىعىندا سالىنعان؟ قاراڭىزشى, ادەمى ساياباقتىڭ ىشىندە, ال ءبىزدىڭ مەشىتتەر قالانىڭ سىرتىندا… – دەپ سۇرادى.
مەن ونىڭ بۇرىن وسىلاي سالىنعانىن ايتىپ, تاريحتان ءبىراز سىر شەرتتىم. جاۋابىما ونشا قاناعاتتانباعان قىزىم:
– سوندا مۇسىلمان بولعانىمىز ۇيات پا؟ – دەپ ەندىگى سۇراقتى ءتىپتى توتەسىنەن قويدى.
– جوق. قايتا ءبىزدىڭ مۇسىلمان بولماعانىمىز ۇيات بولادى, – دەدىم.
ايتسە دە, ءالىپتى تاياق دەپ ۇيرەنىپ جۇرگەن بالانىڭ كىرشىكسىز تازا ويى مەنى تەرەڭ ويعا جەتەلەدى…
«ە, قۇداي-اي! بۇدان دا ءبىر قايىر بار شىعار!» دەپ جۇباتتىم ءوزىمدى-ءوزىم.
ءبىر قايىرى بار
باياعىدا افريكاداعى ۇشى-قيىرسىز ساحاراعا بيلىك جۇرگىزگەن بiر ءامiرشi الماس كەزدiكپەن الما ارشىپ جەيمiن دەپ, بiر ساۋساعىن بايقاماي كەسiپ الىپتى. ءسويتiپ ونىڭ قىزمەتشىلەرى بايەك بولىپ, قولىنا كيiز كۇيدiرiپ باسىپ, ابiگەرگە ءتۇسiپ جاتقاندا باس ءۋازiرi ءارى جاقىن دوسى: «قاپا بولماڭىز, پاتشام, بۇدان دا بiر قايىر بار شىعار», دەگەن ەكەن.
مۇنى ەستiگەن ءامiرشiنiڭ كوزi شاقشيىپ, الماس كەزدiككە بiر, جەردە جاتقان ساۋساققا بiر قاراپ, قىپ-قىزىل بوپ اشۋلانىپ كەتەدi دە: «وي, اقىماق, بۇدان نە قايىر بولۋشى ەدi?! سەن مەنi مازاق ەتەيiن دەگەن ەكەنسiڭ! ءاي, جەندەتتەر, اكەتiڭدەر مىنانى. زىندانعا اپارىپ تاستاڭدار!» – دەپ اشۋلانىپتى.
ءامiرشiنiڭ ايتقانىن جەندەتتەرى ەكى ەتپەي, ءاپ-ساتتە ورىندايدى. بiراق سالدەن سوڭ ساۋساعىنىڭ قانى تىيىلىپ, اشۋى باسىلعان ءامiرشi: ء«اي, الگi پاقىر زىندانعا ءتۇسiپ بارا جاتقاندا نە دەدi? ءتاۋباسىنا كەلiپ, كەشiرiم سۇرادى ما؟» – دەيدi. سوندا جەندەتتەر: «جوق, تاقسىر. بiز ونى زىندانعا الىپ بارعاندا: «بۇدان دا بiر قايىر بار شىعار» دەپ, بiر اۋىز ءسوز ايتتى دا, ءوز ەركiمەن ءتۇسiپ كەتە بەردi», دەپتi. ەندi ءامiرشi باسىن شايقاپ: ء«اي, ول راسىندا دا, اقىلىنان الجاسقان ەكەن. بالكiم, زىنداندا جاتىپ, ەسiن جيار. قايىر دەگەندى قايدان تاپقان ءوزى؟» – دەپ ويلايدى.
كۇندەردiڭ بiر كۇنiندە ول قاسىنا بiر توپ نوكەرلەرiن ەرتiپ, اڭ اۋلاۋعا شىعادى. قانجىعالارىن مايلاپ, قىزىق قۋىپ, سايران سالىپ جۇرگەندە, الگi قالىڭ ورماندى مەكەندەيتiن بiر ادام جەگىش جابايى تايپا تۇتقيىلدان باس سالىپ, اياق-قولدارىن بايلاپ, تۇتقىنعا الادى.
ءسويتiپ بiر-بiردەن سويىپ, ەتiن قازانعا سالىپ اسا باستايدى. كەزەك امiرشiگە جەتكەندە جابايى تايپانىڭ جەندەتتەرi ونىڭ بiر ساۋساعى جوق ەكەنiن كورەدi دە, باستارىن شايقاپ, «بۇل بولمايدى» دەگەندەي بەلگi جاسايدى. ءسiرا, بiر مۇشەسi كەم ادامدى ولار جەمەيتiن بولسا كەرەك. سودان سوڭ ءامiرشiنiڭ قول-اياعىن شەشەدi دە, تۇتقىننان بوساتىپ جiبەرەدى.
ارىپ-اشىپ ەلiنە كەلگەن ءامiرشi ەسiن جيىپ, ساۋساعىنا قاراپ ويلانىپ وتىرىپ: «الگi, دوسىمدى, باس ءۋازiردi الىپ كەلiڭدەر!» – دەپ بۇيىرادى. «قاپ, اتتەڭ! قاتەلىك مەنەن كەتكەن ەكەن», دەپ وكىنەدى. ول كەلگەن سوڭ باسىن يiپ, قۇرمەت كورسەتiپ, بولعان جايدى ءتۇپ-تۇگەل بايانداپ بەرەدi دە: «سەن ايتقانداي, بۇدان دا بiر قايىر بار ەكەن», دەپ كەسiلگەن ساۋساقتىڭ ورنىن كورسەتەدi.
سودان سوڭ امiرشiگە تاعى دا بiر وي ءتۇسiپ: «بiراق, سەن ءوزiڭدi زىندانعا سالعاندا دا وسى ءسوزدi قايتالاعان كورiنەسiڭ. ايتشى, ودان نە قايىر كوردiڭ؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا باس ءۋازiرi يiلiپ, تومەن قاراپ: «تاقسىر, سiز مەنi زىندانعا سالماعانىڭىزدا وزiڭiزبەن بiرگە اڭ اۋلاۋعا الىپ شىعاتىن ەدiڭiز. الگi پاقىرلارمەن بiرگە مەن دە سول جابايىلارعا جەم بولار ەدiم», دەگەن ەكەن.
ەلوردانىڭ شاپاعاتى
بۇرىنعى تاران اۋىلىندا جەل تۇرسا جارىق سونەدى. جارىق سونە قالسا, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ جارىقسىز تۇندەرى ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ, سول ءبىر قيىن كەزەڭدى باستان كەشىپ وتىرعانداي بولاسىڭ.
ەل-جۇرتتىڭ ەتى ۇيرەنگەن. بۇتاق باسىنداعى جاپىراقتىڭ سىبدىرى ەستىلسە دايىندىققا كىرىسەدى. «اتتەڭ, تۇرىك تەلەحيكاياسىنىڭ جالعاسىن كورە المايتىن بولدىق قوي!» – دەپ ساندارىن سوعادى.
استانا كۇنى مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا اۋىلعا بارىپ قايتايىق دەپ شەشتىك. بۇكىلحالىقتىق مەيرام ەمەس پە. جولدا كەتىپ بارامىز. الىستان اۋىلدىڭ قاراسى كورىندى. كۇنباتىس جاقتان جەل ۋىلدەي سوعا باستادى. دەمالىسىمىز دەمالىس بولمايتىن بولدى-اۋ, بۇگىن كەشكە تىم-تىرىس بوپ وتىراتىن شىعارمىز دەپ ويلادىق.
ابىروي بولعاندا, سول كۇنى جويقىن سوققان جەلگە قاراماي جارىق سونگەن جوق. استانا كۇنىنە ارنالعان شەتەلدىك انشىلەردىڭ كونتسەرتىن كورىپ تاماشالادىق. قىسقاسى, ادام سياقتى دەم الدىق.
ەلوردامىزدىڭ شاپاعاتى سوناۋ مىڭنان استام شاقىرىم جەرگە جەتكەنگە قۋاندىق…
ەكى ءتۇرلى ءيىلۋ
ءادىل اكىمنىڭ يىلگەنى – ەلگە باسىن يگەنى.
ءالسىز اكىمنىڭ يىلگەنى – ەلدەن يمەنگەنى.
بەۋ, قايىرلى دۇنيە!
اڭساتقان جۇماق
وزىممەن-ءوزىم وڭاشا قالعان ساتتەردە ىشكى دۇنيەمە, سان-الۋان ويلار ساپىرىلىسىپ, سىڭسىپ جاتقان ساناما ءۇڭىلىپ قاراعانداي بولامىن…
ءدۇن-دۇنيەنىڭ دوداعا ءتۇسىپ, ءتۇرلى مۇددەلەر قايشىلاسىپ جاتقان مىنا داۋىردە «جۇماعىن» جوعالتقان جۇمىرباستى پەندە سىقىلدىمىن.
ادامدىق قۇندىلىقتى ارقاۋ ەتكەن قوجا احمەت ياساۋي ىسپەتتى بابامىز, حاكىم اباي سىندى دانامىز جوق ارامىزدا.
«كەمەلدىلىك» قايدا-ا-ا؟!
بۇرىن «كەمەلدىلىك» دەگەن كۇردەلى ۇعىم ءتاڭىرتاۋدىڭ ۇشار باسىنداي كورىنەتىن. بۇل ۇعىمنىڭ قازىر ءمانى وزگەرگەن, قالىبى اۋىسقان سياقتى: اباي اتامىز ايتقان «تولىق ادامى» مەن كادۋىلگى «سەمىز ادامدى» اجىراتۋ وڭاي بولماي قالدى-اۋ, بۇ زاماندا...
رۋحاني وزەگىمنەن الىستاپ, قاسيەتتى ءجانناتتان قايتادان شىعارىلعانداي حال كەشەمىن. وزگەدەن بۇرىن ءوزىمدى الداپ, ءوز ەركىممەن ء«جانناتتان» ۇزاپ شىققانداي بولامىن. باسقا دۇنيەنى كورۋ ءۇشىن. الدانعان كۇيىمە قاراماي, ءوزىمدى الداپ جۇباتامىن.
قايدان كەلگەنىمدى, قايدا بارارىمدى سەزىپ-بىلسەم دە, بىلمەگەندەي سىڭاي تانىتاتىنىم تاعى بار. بەيۋاقتاعى ۇيقىدان ويانا الماي جاتقاندايمىن.
جانناتقا بەيىم جارالعان جان-جۇيەم قابىعى قالىڭ جاڭعاقتىڭ ىشىنە تىعىلىپ, كۇندەي جارىق اقيقاتتى كورە الماي, زۇلمات قاراڭعىلىقتىڭ تۇتقىنىنا اينالعان ءتارىزدى.
كىم بىلەدى, جۇماعىمدى ۇرلاتىپ, جۇماقتاعى سۇلۋلىقتان اجىراپ قالعان شىعارمىن.
ىنجىلدىك سارىنمەن جازعان دجون ميلتوننىڭ «جوعالعان جۇماعىن» ايتىپ وتىرعانىم جوق, البەتتە. بابالارىمىز بەن دانالارىمىزدىڭ جۇرەكتە ۇيالاتىپ, الميساقتان اڭساتقان ءجانناتتى, جۇماقتى اڭساتقان رۋحتى ايتامىن.
بار قايىردىڭ باسى وسى ەمەس پە؟
ەكى مەتر جەر
وزىنەن كەيىنگى ۇرپاق شەر-اعا دەپ قۇرمەتتەيتىن شەرحان مۇرتازا اتامىز: «جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, ء«بىز جيىلساق – كوپپىز, جايىلساق – جوقپىز», – دەپ جازادى. – قۇدايعا شۇكىر, تاعدىر ەلىمىزدى شاشىراتپاي, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەل بولىپ وتىرمىز».
بىراق از عانا قازاقتىڭ ءالى دە شالقار دالاعا سىيماي, ۇلتاراقتاي جەرگە جەتە الماي جۇرگەنى تاڭعالدىرادى. سول از قازاقتى جىلاتپاي, الاقانعا سالۋعا بولماس پا؟! ساي-سايدى ساعالاپ, جىرا-جىلعانى جاعالاپ قانشا قازاقتىڭ بالاسى باسپاناسىز ءجۇر.
جەرىمىز كەڭ دە, جىگەرىمىز كەم.
تەرەزەسى تەڭ قازاقتىڭ كەرەگەسى كەڭ ەدى عوي.
الدە ء«تۇبى ەكى مەتر جەر بۇيىرادى عوي» دەي مە ەكەن؟
قايىرسىز ساناعا قۇربان بولعان باسىمىز-اي!
قالىڭ كىتاپ
تۇرىكتىڭ بەلگىلى قالامگەرى حەكيموعلى ىسمايىل ءوزىنىڭ ويتولعاۋىندا:
«ۇيىمدە ۇلكەن كىتاپحانا بار. مىنەكي, وزىمە قاراما-قارسى قالىڭدىعى كەرەقارىس زاڭ سالاسىنا ارنالعان كىتاپ تۇر. بۇل كىتاپتا زاڭ دا بار, ەرەجە دە بار, ءتۇرلى تۇسىنىكتەمە دە, اقىل-كەڭەس تە بار...
نەگە بۇل كىتاپ سونشالىقتى قالىڭ؟ زاڭ سالاسىنا قالىڭدىعى كەرەقارىس كىتاپ كەرەك پە؟ ەلدەگى جاعداي بارىمىزگە بەلگىلى...
سويتسەم, ەلدىڭ رۋحانياتى نەعۇرلىم السىرەسە, كوركەم مىنەزىنەن اجىراپ مادەنيەتسىزدىككە بەت بۇرسا, سولعۇرلىم زاڭ كوبەيە بەرەدى ەكەن عوي», دەپ جازادى.
كىتاپتىڭ قالىڭدىعىنان قايىر ىزدەيتىن زامان-اي!
اق سالدە
ىستانبۇلداعى بايىرعى زاماننىڭ توپقاپى ساراي-مۇراجايىندا ءجۇسىپ ءنابيدىڭ اق سالدەسى كىرشىكسىز تازا كۇيىندە ساقتالعان.
مۇراجايعا بارعان سايىن, پايعامبار كيگەن سالدەنى كورگەن سايىن كەۋدەدە ۇيالاعان سەنىم قايتا جاندانادى, قايتا ويانادى...
اردى ارقاۋ ەتكەن پايعامبار اق سالدەسىنە ەش ۋاقىتتا كىر جۋىتپاعان: «ۋا راببىم! – دەدى ء(جۇسىپ), مىنا زىندان مەنى شاقىرعان ايەلدەردىڭ بۇل ىستەرىنەن الدەقايدا جاقسى».
نەلىكتەن؟
ويتكەنى ءوز ارىن ساقتاماعان, نامىسىن قورعاماعان ادام ەلدىڭ ار-ابىرويىن قالاي قورعايدى؟
اق سالدەگە قونعان قارا شىبىن ەرىكسىز كوزگە تۇسەدى. سالدە دەگەنىڭىز – عالىمنىڭ عازيزدىگى, ادالدىڭ ادامگەرشىلىگى, تاقۋانىڭ تازالىعى ەمەس پە؟
ءاسىلى, سالدەگە كىر جۇقتىراتىن باستىڭ ءوزى.
شىنتۋايتىندا, سالدەنىڭ اق ءتۇستى بولۋىندا دا ءبىر قايىر بار.
«سالقىن سامال»
الاتاۋ باۋرايىنداعى اسەم شاھارىمىزدىڭ «سامال» دەگەن «سالقىن» جەرى بار. «سامالدىڭ» قارا اعاشى دا سالقىن سەزىلەدى. ادامىنىڭ دا قارنى توق بولعانىمەن, قاباعىنىڭ جىلۋى جوق.
جالعاسقان ءۇنسىز ءومىر. «بالاسىز ءۇي – مازار» دەگەندەي, اۋلا تىپ-تىنىش. باياعىداي قاۋقىلداسىپ جاتقان قاريالار كورىنبەيدى. ءبىر-بىرىمەن شۇيىركەلەسىپ تۇرعان كورشىلەر كوزگە تۇسپەيدى.
كەنەتتەن كەزدەسىپ قالاتىن ءبىر-اق جەر بار – «ليفت» دەگەن. سالەم الىسىپ, حال-احۋال سۇراساتىن جەر عوي. ءاي قايدام, سالەم بەرگەن كورشىگە جالقاۋ ەرىن جىبىر ەتە قالادى دا, اشىلعان ەسىكتەن اسىعىس شىعا جونەلەدى.
دانيەل دەفونىڭ ەلسىز ارالدا ءومىر سۇرگەن روبينزون كرۋزوسى سەكىلدى ءوز تىلىندە سويلەپ تۇسىنىسە الاتىن جاندى تابۋ وڭاي ەمەس بۇل جەردە.
عالامنىڭ ەڭ «عاجاپ» جەرى وسى:
جەتى شەلپەك تاراتساڭ, جەكسۇرىنعا اينالاسىڭ.
جەتى كورشىگە سالەم بەرسەڭ, جەتىم قايىرشىداي كورىنەسىڭ.
جەتى قويان تاپساڭ دا, قۋانىشىڭا ورتاقتاسار جان تاپپايسىڭ.
الدە «قايراڭى جوق كولدەن بەز, قايىرى جوق ەلدەن بەز...» دەي مە ەكەن؟
داۋاسى جوق دەرت
يبن سينادان سۇراپتى:
– داۋاسىز دەرت بار ما بۇل دۇنيەدە؟
عۇلاما حيكمەت ءسوزىن جاسىرماي:
– جاقسىلىق جاماندىقتان قايىر تىلەسە داۋاسىز دەرتكە اينالادى, – دەپتى.
– سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءبىلىم مەن ونەردى قايىرشىعا اينالدىرماي, قامقورلىقپەن قاراۋ كەرەك. ويتكەنى قولداۋ تاپپاعان ەلدەن, دەمەۋ كورمەگەن جەردەن ءبىلىم دە, ونەر دە بەزىپ قاشادى.
ادەپسىزدىكپەن الىسامىز دەپ مادەنيەتسىزدىككە, ساۋاتسىزدىقپەن ج ۇلىسامىز دەپ ناداندىققا جول اشپاساق بولعانى.
ايتپەسە, رۋحانياتى جوق دۇنيەدەن نە قايىر؟
مالىك وتارباەۆ
