«ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جەكە مەملەكەت رەتىندە داميتىنىنا سەنبەيتىندەردىڭ ءبىرى عوي. جازا بەرسىن. كوشكەن جۇرتتا, قيراندىنىڭ ۇستىندە قالعانداي توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىنان امان وتتىك. قيىندىق ارتتا قالدى. ون جىلدا ءبولىنىپ كەتكەن بۇرىنعى وداقتاس كوپ ەلدەن وزامىز ءالى» دەپ جۋرنالدى قولجازبالارىمنىڭ قورابىنا سالىپ قويعانمىن.
وسى ماقالا تاۋەلسىزدىكتىڭ ون جىلى ىشىندە جازعان ماقالالارىمنىڭ جيناعىن شىعارۋعا وي سالدى. 2001 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان «وتتاي ىستىق ون جىل» كىتابىم جارىق كوردى. بۇل مەنىڭ وتانىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون جىلدىعىنا ازاماتتىق تارتۋىم بولدى. سودان بەرى دە 16 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. جۋىردا ماسكەۋلىك جۋرناليست ا.مەليحوۆتىڭ ماقالاسىن قايتا وقىدىم. «اششى دا بولسا قازاق حالقىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ كەڭەستىك داۋىردە وگەيدەن دە كۇنى تومەن كۇي كەشكەنىن ەش بۇركەمەسىز جازعان ەكەن عوي» دەپ ءتۇيدىم.
بۇل جازباسىندا رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن تاۋەلسىزدىك العان كىشى وتانىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جازۋ ءۇشىن ىسساپارعا بەت العان ا. مەليحوۆ جاس شاعىندا قازاق جەرىندە كورگەندەرىن بۇكپەسىز باياندايدى. ءيا, كەڭەس زامانىندا ءتۇرلى قۋعىن-سۇرگىن كورىپ, ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان قازاقتى قالاي مازاق ەتسە دە «قوي» دەيتىن قوجا, ء«اي» دەيتىن اجە بولماعانى شىندىق.
1987 جىلى قاراشادا پەتروپاۆل قالاسىنا «قازاقستان مەكتەبى» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى رەتىندە ىسساپارمەن بارعانمىن. «وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ» تاقىرىبىنداعى كونفەرەنتسياعا اكادەميك يۋ.بابانسكي قاتىساتىن بولىپ, قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ باسشىلارى, عالىمدار, تانىمال ۇستازدار جينالدى. جۋرناليستەر دە كەلدىك.
ءبىز ءبىر كۇن ەرتە كەلگەنىمىزدى پايدالانىپ, قالانىڭ سىرتىندا وقشاۋ ورنالاسقان قازاق ءتىلدى جالعىز مەكتەپ-ينتەرناتتا بولىپ, اۆتوبۋسپەن قايتتىق. وتىرعىشتار ساناۋلى. تۇرەگەپ تۇردىق. ارتقى ەسىكتىڭ تۇسىندا ەكى قىز قازاقشا سىبىرلاسىپ سويلەسىپ تۇردى. كەنەت ءبىز جانىندا تۇرعان ورىنداعى ەتجەڭدى ورىس اجەي بۇكىل دەنەسىمەن بۇرىلىپ, قىزدارعا «چتو زا گىر-گىر, گوۆوريتە پو-چەلوۆەچەسكي» دەپ اقىردى. قىزدار جىم بولىپ, بىرىنە-ءبىرى تىعىلا ءتۇستى. مىنا دورەكىلىككە شىداماي, «اجەي (بابۋليا), قانداي ءتىل – ادام ءتىلى, ايتىڭىزشى» دەدىك. اجىرايىپ قاراعان اجەي جاقتىرماعان كەيىپپەن تەرىس بۇرىلدى.
كونفەرەنتسياعا وسكەمەن قالاسىنان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ رەسپۋبليكاعا ءماشھۇر مۇعالىمى قانيپا بىتىباەۆا دا قاتىسقان ەدى. ول كەيىن ءوزىنىڭ «ەگىز ءورىم» كىتابىندا بۇل تۋرالى بىلاي دەپ جازدى: «كونفەرەنتسيا ادەتتەگىدەي تازا ورىس تىلىندە ءوتىپ جاتتى. ءۇزىلىس كەزىندە ... مينيسترلىكتىڭ ەڭ بەلدى ورىندارىندا وتىرعان ەكى اعاتايىم كەلىپ «باياندامانى قاي تىلدە جاسايسىز؟» دەپ سۇرادى.
مەن قازاق تىلىندە جاسايتىنىمدى ايتىپ ەدىم, ءبىر وتىرىگى جوق, شوشىپ كەتتى. «قازاق تىلىندە جاسامايسىز, ۇيات بولادى» دەدى ەكەۋى بۇيرىقپەن. زالدا كەم دەگەندە 70 پايىز قازاقتار وتىرعانىنا پىسقىرىپ تا قاراعان جوق... ورىس تىلىندە سويلەسەڭىز عانا ءسوز بەرەمىز» دەپ شارت كەتتى كوكەلەرىم. «جارايدى» دەدىم وتىرىك كەلىسىپ.
مىنە, ءسوز كەزەگى دە كەلدى. ءوزىمدى ءوزىم قايراپ, كوزگە كەلگەن جاس پەن ءون بويىمدى بيلەپ كەتكەن نامىس وتىن بارىنشا تەجەپ, مىنبەگە كوتەرىلدىم. «كەشىرىڭىزدەر, مەن وسكەمەننەنمىن عوي, بىرەر اۋىز ورىسشامنىڭ بار ەكەنىن تۇسىنەرسىزدەر, بىراق مەن باياندامامدى ۇلى مۇحتاردىڭ ۇلى تىلىمەن جاسايمىن, سەبەبى ونى اۋدارۋعا شامام كەلمەيدى», دەپ سويلەي جونەلدىم... مىنبەنىڭ جانىندا, پرەزيديۋمدا وتىرعان اعايلارىمنىڭ «مىناۋ نە دەگەن ۇياتسىز ادام» دەگەن ءسوزىن ەستىپ قالدىم. باياندامامدى اياقتادىم, مىنبەدەن ءتۇسىپ, جينالىستان شىعىپ جۇرە بەردىم, كوزىمنەن جاس قۇيىلىپ كەتتى...». 1985 جىلى ءبىز وسىنداي ءبىر ىسساپارمەن وسكەمەن قالاسىندا بولعان ەدىك. اۆتوبۋس ايالداماسىندا تۇرعانمىن. ءبىر ورىس اجە ماعان بۇرىلىپ, شۇقشيىپ قاراي بەردى. «بىرەۋگە ۇقساتىپ تۇر ما ەكەن» دەپ ويلادىم. ءبىر ساتتە مەنىڭ جانىما كەلدى دە, قادالا قاراپ: «كازاشكا چتو لي؟» دەگەنى. مەن جايباراقات «دا, كازاشكا. نە مەدۆەد» دەدىم.
جۋرناليست ا. مەليحوۆ ۇلتىمىز كورگەن قورلىقتى بالا كۇنىنەن بايقاپ وسكەنىن وسى ءبىر وكتەم ماقالاسىنان كورەسىز. وسى جازباسىنىڭ وزىنەن-اق قازاقتىڭ قازاق بولۋدان قاشۋىنا كەڭەستىك وتارشىلدىق ساياساتتىڭ قازاق حالقىن, ءتىلىن, قازاق مەكتەبىن قورلاۋ ارقىلى جەتىپ-اق قالعانى ايقىن ايتىلىپتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى كەشىككەندە ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى قالاي بولىپ كەتەر ەدى؟!.
سوندىقتان قازاق ءتىلىن دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىنا الىپ شىعۋدىڭ ءبىر-اق جولى – لاتىن قارپىنە كوشۋ. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ بويىن تىكتەپ, جاڭا تۇرپاتتا جاڭعىرتۋدىڭ جولى. قازاقستاندىقتاردى ءدۇر سىلكىنتىپ, رۋحاني جاڭعىرۋعا باعىتتاپ, قازاق ءتىلىن ماڭگىلىك ساقتاۋدىڭ جولى. ەلباسى جارلىعىمەن قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدى باستاعان تاريحي ۇلى قادام جارقىن بولاشاقتىڭ التىن ارقاۋى بولسىن دەپ تىلەيمىز.
سايراش ابىشقىزى,
ءباسپاسوز ارداگەرى
