ماقالانىڭ نەگىزگى وزەگى – ۇلت ماسەلەسى. ماتەريالدىق قۇندىلىقتار ءبىرىنشى قاتارعا كوتەرىلگەن قوعامدا ەندى «ۇلتتىق قۇندىلىق» دەگەن تۇسىنىك وزەكتى دۇنيەگە اينالدى. بايقاساق, ماقالادا «ۇلت» ءسوزى كوپ قولدانىلعان. بۇرىن كوپ ايتىلا بەرمەيتىن «ۇلتتىق كود», «ۇلتتىق ءداستۇر», «ۇلتتىق-رۋحاني تامىر», «ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى», «ۇلتتىق پراگماتيزم», «ۇلتتىق بىرەگەيلىك», «ۇلتتىق جاڭعىرۋ», «ۇلتتىق سانا-سەزىم», «ۇلتتىق بولمىس», «ۇلتتىق رۋح», «ۇلت پەرزەنتى», «ۇلتتىق مادەنيەت», «ۇلتتىق قۇندىلىق», «ۇلتتىق بىرەگەيلىك», «ۇلت ماقتانىشى» دەگەن تۇسىنىكتەر الدىڭعى قاتارعا شىققان.
تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل بولسا دا ءالى بۇعاۋلىق بودانىنان شىعا الماي كەلە جاتقان حالقىمىز ءۇشىن ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋ – ماڭىزدى مىندەت. ۇلتتىق رۋح – ۇلتجاندىلىق, وتانشىلدىق, پاتريوتيزم, ول – مەملەكەتكە ادالدىق, ول – قابىلداعان زاڭدارعا باعىنۋ, باس يۋ.
ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەپ باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, زاڭى بەرىك, ءتارتىبى مىقتى ەل عانا العا وزادى.
ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز قۇقىعىن, بوستاندىقتارىن, مىندەتتەرىن ءبىلۋى ءتيىس, ءاربىر ازامات قۇقىق نورمالارىن, زاڭدىلىق تالاپتارىن بەرىك ۇستانۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بۇگىنگى قوعامدى ۇلتتىق بولمىسىمىزدان الىستاتپاي, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى, تاربيەنى, سانانى جەتىلدىرۋ. زاڭدىلىق پەن دەموكراتيانىڭ دامۋ نەگىزى بولعان قۇقىقتىق نورمالاردى بويعا ءسىڭىرۋ. جاستارىمىزدى كەشەگى تامىرىنان اجىراتپاي بۇگىنگى قوعامعا بەيىمدەي الۋ. ويتكەنى كەشەگىسىز بۇگىن جوق. ەلباسى ايتقانداي, تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماي, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرتا ءبىلۋىمىز قاجەت.
كەشەگى تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇپ اتاسى مايقى بيدەن باستاپ تاريحتا وتكەن وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى دالا ءدىلمارلارىنىڭ دانالىق سوزدەرى – ءبىزدىڭ ۇلتتىق-قۇقىقتىق سانامىزدىڭ وزەگى. قازاقتىڭ ءدəستۇرلى ەرەجەلەرى مەن قۇقىقتىق كۇشى بار əدەت-عۇرىپ زاڭدارى اراسىندا بەلگىلى ءبىر بەلگى بولعان جوق. قوعامنىڭ ساياسي ومىرىندە ەل بىرلىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا بيلەر سوتى جاريالىلىعىمەن, əدىلدىگى جəنە شەشەندىك دانىشپاندىقتارى ارقىلى ەكى جاقتى تاتۋلاستىرۋمەن بىتىمگەرشىلىككە كوپ مəن بەرىپ وتىردى. بابالارىمىزدىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگى مەن وتكىرلىگىن ءبىز بۇگىنگى قۇقىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بويىنا دارىتا ءبىلۋىمىز قاجەت.
قازاق بيلەرىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى مەن باسقا حالىقتاردا كەزدەسپەيتىن قاسيەتى – داۋ-جانجالداردى ماعىنالى, شەشەندىك سوزدەرمەن شەشۋى. مۇنى قازاق حالقىنا ءتان فەنومەن دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ءوز ورنىمەن قيسىندى ايتىلعان ءبىر سوزبەن داۋدى شەشكەن قازاق ۇلتى ءسوز ماعىناسىنا, ونىڭ شەكسىز مۇمكىندىگىنە ەرتەدەن-اق نازار اۋدارعان. بۇگىنگى ءتۇرلى زاڭدارىمىز بەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىمىزدە بەلگىلەنگەن مىندەتتەر مەن تالاپتار حالقىمىزدىڭ عاسىرلار سۇزگىسىنەن وتكەن ماقالدارىندا جينالعان. مىسالى, 674 باپتان تۇراتىن قىلمىستىق پروتسەستىك ءىس-جۇرگىزۋ كودەكسىن قازاق «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە سىيعىزعان.
ياعني قازاق دالاسىنداعى قۇقىقتىق ەرەجەلەردىڭ قولدانىلۋ تاريحى تەرەڭدە جاتىر جانە ونىڭ وزىندىك قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرى بار. وندا تۋىنداعان ادەت-عۇرىپ نورمالارى ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كورىنىسى ءارى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ىرگەتاسى. مىنە, وسى قۇندىلىقتاردى جاستاردىڭ بويىنا سىڭدىرە بىلسەك, وندا قۇقىقتىق مادەنيەتتى, ەلباسى ەرەكشە اتاپ وتكەن ۇلتتىق پراگماتيزمدى قالىپتاستىرا الدىق دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, əلەۋمەتتىك, مəدەنيەتتىك دامۋى جاقسى دەڭگەيدە بولسا, ادامداردىڭ سانا-سەزىمى دە سول دəرەجەدە بولادى. ولاي بولسا وزىق وتىزدىققا ەنۋگە ۇمتىلعان ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى دا الدىڭعى وتىزدىق ساپىندا بولارى انىق.
بەكايدار تويلىباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ءىىم ب.مومىش ۇلى اتىنداعى وقۋ ورتالىعىنىڭ باستىعى,
پوليتسيا پولكوۆنيگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
