جيىننىڭ ماقساتى – قوعامداعى ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزىن تالقىلاپ, ماماندار مەن عالىمداردىڭ ساراپتاماسى نەگىزىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە الەۋمەتتىك باستاما كوتەرۋ.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان باۋىرجانداي باتىر بابامىزدىڭ ونەگەسىن ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ جۇرگەن زەينەپ احمەتوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەگەۋحان مۇحامەديقىزى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسما قالىبەكوۆا, «ۇلاعات» مادەنيەت جانە دامۋ قورىنىڭ باسشىسى قاماجان عابدراشقىزى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى بەيسەن قۇرانبەك سىندى بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى مەن الەۋمەتتانۋشى, پسيحولوگ عالىمدار, جۋرناليستەر وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ قوعام ومىرىندەگى ءرولى تۋرالى كەڭىنەن وي قورىتتى.
القالى جيىندى جۇرگىزگەن «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسىنىڭ توراعاسى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ جيىننىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدىڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىنىڭ فاكتورى رەتىندە اتاپ ءوتتى.
«وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ «اۋىل» حدپپ-مەن بىرگە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باستى نازارىندا ەكەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى اڭگىمە ەكى ۇجىمنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ەندەشە جاھاندانۋ داۋىرىندە ءار ۇلتتىڭ ءوز بەت-بەردەسىن ساقتاپ, قۇندىلىقتاردان قول ۇزبەۋدىڭ جولى قايسى؟! ەلباسى «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ, ۇلتتىق رۋحاني تامىرىنان ءنار الماسا, ول – اداسۋعا باستايدى», دەپ ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى العىشارتتارىن ايقىنداپ بەرىپ ەدى. كەز كەلگەن بالا ءسابي كەزىنەن مورالدىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇنارىن, ۇلتتىق رۋحتىڭ ۋىزىن وتباسىنان, اتا-انا, اعايىن-تۋىسىنان الاتىنى حاق. ياعني, وتباسى – عاسىرلار بويى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان, سالت-ءداستۇر, رۋحاني-مورالدىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قاينار كوزى. بۇگىنگىدەي باسقوسۋدا ورتاعا سالىنعان وي-يدەيالار بۇدان ءارى بيىك مىنبەرلەردەن دە تالقىلانىپ, جالپى قوعامدىق ماقساتتاعى كەشەندى شارالارعا ۇلاساتىنىنا كامىل سەنەمىز», دەگەن ول دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولىپ, اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان جالپىۇلتتىق رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى مەن باستاماعا قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ باسشىسى ءۇمىتحان داۋرەنبەكقىزىنا العىس ءبىلدىردى.
دارحان قۋاندىق ۇلى وتباسى قۇندىلىقتارى مەن قاتىناستارى قوعامدىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا الەۋمەتتىك ينستيتۋت تۇرعىسىنان ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«وتباسى قۇندىلىقتارى – ءبىزدىڭ ەلدىك قۇندىلىقتارىمىزدىڭ وزەگى. ەلباسىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» كىتابىنىڭ ءبىر تاراۋى وسى وتباسى قۇندىلىعىنا ارنالعان. 13 بولىمنەن تۇراتىن اسا قۇندى ەڭبەكتە اتا تاريحى, ەلدىك, قازاقى ادەپ, ءداستۇر, سالت, كەلەشەك تۋرالى ويلار ادەمى استاسىپ جاتىر. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا دا اينالىپ كەلىپ ۇلتتىق كود, سانانىڭ جاڭعىرۋى سياقتى ماسەلەلەردى كوتەرە وتىرىپ, قازاقتىڭ اسىل قاسيەتتەرى تۋرالى اشىق ايتقان بولاتىن. بۇل ابايدىڭ «بەس نارسەگە اسىق بول, بەس نارسەدەن قاشىق بول» دەگەن يدەياسىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. اسىعاتىن ءىسىمىز بولسا, ول – قازاقىلىق, قاشىق بولاتىن ىستەرىمىز بار, ول – قازاقبايشىلىق. وسى ەكەۋىنىڭ اراجىگىن ءبىلۋىمىز كەرەك», دەدى د.قىدىرالى.
سونداي-اق ول تاياۋدا جاپونياعا بارعان ساپارىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ السىرەۋ تەندەنتسياسىنىڭ بايقالۋى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
«جاپونياداعى ساپارىمىزدا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزەتى, قارىم-قاتىناسى ءتانتى ەتتى. دەي تۇرعانمەن, جاپونيانىڭ وزىندە الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ السىرەۋ تەندەنتسياسى بايقالۋدا. ادامدار الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ السىرەۋىن سەزىنىپ, قوعامداعى ءوز ورنىن تابۋعا ۇمتىلۋدا. سوندىقتان جاپونيادا قازىر «Ibasho» دەگەن تۇجىرىمداما وتە وزەكتى بولىپ تۇر. ماعىناسى – ادامنىڭ ءوزىن ءوز ۇيىندەگىدەي ەركىن سەزىنۋى, قوعامدىق ومىردە بەلسەندى بولۋ ارقىلى باسقا ادامدارعا ءوزىنىڭ پايدا تيگىزە الاتىندىعىنا كوز جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ. ول ءۇشىن جاپوندار ءتۇرلى قوعامدىق, قايىرىمدىلىق, الەۋمەتتىك ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, ۆولونتەرلىكپەن اينالىسۋدا, قوعامعا ءوز پايداسىن تيگىزۋگە تىرىسۋدا. سوڭعى جىلدارى كاپيتاليستىك اقش-تا, ەۋروپادا دا ادامدار رۋحاني جانە الەۋمەتتىك بايلانىستى ىزدەۋدە. وسى وتىرعاندا ءوز-وزىمىزدەن سۇراپ كورەيىكشى, جۋىق ارادا بالالارىمىزدى تىڭدادىق پا, اتا-انامىزدىڭ ءحالىن سۇرادىق پا؟ ءبارىمىز بىرگە جۇرگەن سياقتىمىز, بىراق ءبارىمىز جالعىزبىز. بۇلاردىڭ بارلىعى وتباسى قۇندىلىعىنا قايتا ءۇڭىلۋدى قاجەت ەتەدى», دەگەن ول نەكە جانە وتباسى جۇيەسىندەگى مىنەز-ق ۇلىق سيپاتىن دامىعان ەلدەردىڭ ۇردىستەرىمەن ساباقتاستىردى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار وتباسى ءرولىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك ينستيتۋت نەگىزى رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان وزدەرىن الاڭداتىپ جۇرگەن بىرقاتار ماسەلەنى ورتاعا سالدى. انا مەن بالانى قورعاۋ, سونىمەن قاتار نەكە جانە وتباسى سالاسىنداعى زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى. اتالعان دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەلەلى ۇسىنىستار دايىندالىپ, ۇكىمەت قاراۋىنا جولداناتىن بولادى.
جامبىل ارتىقباەۆ, ەتنوگراف−عالىم:
– وتباسى ماسەلەسى – قازاقتىڭ ەتنولوگيا عىلىمىندا اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى. زامانىندا ءبىزدىڭ ۇستازىمىز, مارقۇم حالەل ارعىنباەۆ قازاق وتباسى تاقىرىبىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ ەدى. ول ديسسەرتاتسيا قازاق تىلىندە جازىلدى جانە مونوگرافيا تۇرىندە جاريالاندى. كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپتى ودان ءارى يگەرۋدە ەتنولوگ عالىمدار سايابىرسىپ قالدى, دەگەنمەن ءالى دە وتباسىنداعى ەر ازاماتتىڭ ورنى, وتباسىلىق داستۇرلەر, بالا تاربيەسى ماسەلەلەرى ءبىزدىڭ نازارىمىزدا. قازاق وتباسى اقىلعا سالىپ, ەسەپتەن قۇرىلاتىن بولعاندىقتان قىز ايتتىرۋ, قۇدا ءتۇسۋ بارىسىندا الدىمەن قالىڭ مال مولشەرى مەن جاساۋ تالقىعا تۇسەدى. قالىڭ مالدىڭ ورتاشا كولەمى 47 باس جىلقى, ونىڭ ىشىندە ۇلكەنى دە جاسى دا بار, ال جاساۋ وسى مالدىڭ كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى. جاساۋعا قىزدىڭ كيىمىنەن باسقا, ءۇيدىڭ جابدىعى, شارۋاشىلىق قۇرالدارى, سونىمەن بىرگە وتاۋ ءۇي كىرەدى. سول سەبەپتى كەلىن تۇسكەندە قازاق «بالەنشەنىڭ وتاۋى كەلدى» دەيدى. قازىرگى تىلمەن ايتساق وتاۋ دەگەنىمىز ءبىر, نە ەكى بولمەلى پاتەر. ياعني ءار قازاق ەرتە زاماندا ۇل تۋسا قالىڭ مال جيناي باستايدى, قىز تۋسا جاساۋىن قۇرا باستايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاس وتباسىنىڭ جاعدايى قىز بەن جىگىت تۋعان كۇننەن باستاپ ويلاستىرىلادى.
ارينە, وتباسى قوعامدا ءومىر سۇرگەن سوڭ, وتباسىن قۇرۋشى ادام بولعان سوڭ ول قوعامنان بولەك بولا المايدى. ءداستۇرلى قازاق قوعامى ازاماتتىق قوعام مودەلىنە جاقىن ەدى, قازىرگى زامانعا قازاق قوعامى تالاي وزگەرىستەردەن ءوتىپ كەلدىك. ولاي بولسا ءداستۇردىڭ ىشىندە قابىلداۋعا بولاتىنى دا, قازىرگى قوعامعا كەلمەيتىنى دە بار. وسى جاعىنان ساق بولعانىمىز ابزال.
زەينەپ احمەتوۆا:
– اتانىڭ كەلىنى بولماعانىمدا, مەنى كىم بىلەر ەدى. مەنى حالىقتىڭ ءوزى تاربيەلەپ كەلە جاتىر. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنىن قانداي بيىكتە, قانداي ساپادا كورگىسى كەلەدى؟ مەن سولاي بولۋعا تىرىستىم. سودان كەيىن اتا ماعان سوعىس تۋرالى ايتقان ەمەس, ەسەسىنە ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۋرالى قۇلاعىما قۇيا بەردى. قولىمدى شالعىشقا سۇرتە سالىپ, ەستىگەنىمدى سول زاماتتا تارتپاداعى داپتەرگە قالدىرماي تۇسىرۋگە تىرىستىم.
«باسىندا بۇلاعى بار وزەن ۇزاق اعادى» دەيتىن اتا. كەزىندە قازاقستاندا مومىش ۇلى بولىپ جازىلعان جالعىز ادام سول كىسى بولعانىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. «بالام, مەن ساعان بابالاردىڭ اماناتىن ايتامىن. سەن بالاڭا ايتاسىڭ. ودان نەمەرەڭە ايتاسىڭ. ءسويتىپ تىم بولماسا ءبىر ۇيدە قازاقتىڭ ءيىسى ساقتالسىن», دەيتىن. اتا تاپسىرعان اماناتقا بەرىك بولدىم. «ىقتىرماڭ بولماسا جەلگە وكپەلەمە» دەگەن حالىق دانالىعى. جانۇشىرىپ كەلىپ جاتقان جاھاندانۋعا ءبىزدىڭ قويار ىقتىرمامىز تەك قانا ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىمىزدە. ودان باسقا نارسەمەن ءبىز توسقاۋىلداي المايمىز. اتتوبەلىندەي از عانا قازاقتى جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتۋدەن ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز عانا ساقتاپ قالا الادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن سانانى وزگەرتۋ كەرەك, سودان كەيىن نامىس بولۋ كەرەك. وسى تۇرعىدا حالىق پەداگوگيكاسى نەگىزىندە ادەپ ساباعى بالاباقشادان باستاپ مەكتەپتەردە ءوتۋى ءتيىس.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
