تەرىساققاننىڭ ەسىلگە قۇيعان تۇسى. قۇيقالى تۇبەك. ءبىرى تۇستىكتەن, بەرى تەرىسكەيدەن كەلىپ قۇشاقتارىن ايقاستىرا قوسىلعان قوس وزەن ءار كوكتەم سايىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاسىپ, جاز بويى جىرعايتىن كوكورايلى, كوكمايسالى, ىرىس-بەرەكەلى جالپاق جون. وسىناۋ كولدەنەڭ ەسىلدىڭ كىشكەنە تۇبەككە ۇيىرىلگەن بەسوبا اتىرابىنداعى بۇرىن قىزىل تۋ, كەيىنىرەك باۋبەك باتىر اتالعان, قازىردەگى جۇرتى قالعان اۋىلدىڭ ىرگەسىندە وسىناۋ باتىر بابامىزدىڭ بيىك تە كورنەكتى كەسەنەسى سونادايدان كوز تارتادى. كەسەنەنىڭ ارت جاعىندا قارا تاستان سوعىلعان قۇجىرا تام قارايىپ كورىنەدى. كەسەنە ۇستىندە باتىردىڭ رۋحى قالىقتايدى, تام استىنداعى قابىردە شىناشاعى جەرلەنگەن.
بەكتاۋىل باۋبەك باتىر اق پاتشانىڭ وتارشىلدىعىنا قارسى جاننان كەشىپ كۇرەسكەن كەنەسارى – ناۋرىزباي باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە باستان اياق قاتىسقان تاريحي تۇلعا. ءوسپىرىم شاعىنداعى قولبالالىقتان قول باستاۋ دارەجەسىنە, جاس كەزىندەگى جالپاق ەلگە جايىلعان بالا باۋبەك اتىنان ودان دا زور باتىر اتاعىنا جەتكەن, اقىرىندا حان كەنەنىڭ قادىرلەيتىن ەڭ جاقىن ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. كەنەسارى حاننىڭ ءومىر-ءولىم تايتالاسقان جورىقتى جولدارىندا ارقاشان ارىنا كىرشىك شالدىرماي, ەرلىكتە ەسە جىبەرمەي, قارا كۇشتە دە قاپىسىز, ءادىس-تاسىلگە دە العىر, ابىرويى ارتىق بولىپ, سول كەزدەگى داڭقى شارىقتاعان شۇبىرتپالى اعىباي, قىپشاق يمان, جانايدار, تولەباي, باسىقارا سىندى باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, كەڭەسىنە قوسىلىپ, اتى قاتار اتالاتىن بولعان. ناۋرىزباي باۋىرىم دەپ قۇرمەتتەپ, جاقسى كورىپ جاقىن تارتقان. ونىڭ ءبىر سەبەبى, ەكەۋى دە كۇنىمجان بايبىشەنىڭ بالاسى ەسەپتى بولعاندىقتان, انالىق ورتاق تاربيەسىن العاندىقتان دا شىعار دەپ ويلايمىز.
ازاتتىق مۇراتىنا, حان يەسىنە اقىرىنا دەيىن ادالدىعىنىڭ ءبىر ايعاقتى بەلگىسى سول, كەنەسارىنىڭ باتاگويى, قىلدى قاراۋىل بوگەنباي بي حاننىڭ رۇقساتىمەن سوڭىنداعى ءبىر قاۋىم ەلدى ەرتىپ كوكشەتاۋعا بەت تۇزەگەندە باۋبەك باتىر رۋلاستارىنا ەرمەي, قانسوقتا مايدان تورىندە, ارپالىستىڭ اجالمەن بەتتەسكەن العى شەبىندە قالىپ قويدى. بۇل دا ونىڭ ەشبىر جاعدايدا سۇيەككە تاڭبا تۇسىرمەس, جۇرەگى تۇكتى مارتتىگىن, قايتپاس قايسارلىعىن تانىتقانداي. ءسويتىپ قىرعىز ەلىندەگى قايعىلى ۋاقيعالارعا دا ەتىگىمەن ساز كەشە, ومىرىنەن باز كەشە قاتىسىپ, كەنە حانمەن بىرگە قولعا تۇسەدى. بىراق تاعدىردىڭ جازۋى, قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالىپ, تۇتقىننان قاشىپ شىعۋى, ەلگە كەلىپ اعايىن-اۋماعىن جيناپ كولدەنەڭ ەسىلگە ورنىعىپ قونۋى, وندا وتارشىلاردىڭ سويىلىن سوققان پاتشا جاندايشاپتارى تاراپىنان قۋعىن-قۋدالاۋعا ۇشىراپ, اقىرى, كەيىنىرەك تۇمەن وبلىسىنا جەر اۋدارىلىپ تىنۋىنىڭ ءوزى ءبىر ەرلىك داستانى, شەرلى حيكايا ىسپەتتەس.
جاساۋىلدار ۇستاپ, ىردۋان ارباعا سالىپ يتجەككەنگە ايداپ الىپ كەتىپ بارا جاتقاندا: قاراۋىلشىدان سۇراپ العان قانجارمەن شىناشاق ساۋساعىن شورت كەسىپ, قوينىنداعى تاسپيعىمەن قوسا قاسىنان قالماي ەرىپ كەلە جاتقان ەكى جىگىتتىڭ بىرىنە بەرىپ: «ەندى ماعان تۋعان ەلىمنەن توپىراق بۇيىرمايتىن شىعار. مىنالاردى كىشكەنە تۇبەكتىڭ قىرىندا جەر قوينىنا تاپسىرىپ, باسىنا ماعان ءبىر بەلگى سالار بولسىن, بالالارىم!» دەپ ارتتاعى اۋىلعا قايتارعان ەكەن. كەيىنگى ۇرپاعى باتىردىڭ سول وسيەتىن قالتقىسىز ورىندايدى. ال س ۇلىكقارا تۇلپارىمەن دالانى دۇبىرلەتكەن, ءتىرى جاننان بەتى قايتپاعان ارىستان ەر قايرانسىزدىقتان قامىعىپ: «قوش بول, تۋعان ەل, وسكەن جۇرت, قوش بول, جاقسىلارىم مەن جايساڭدارىم قارا تۇنەكتەگى, قاراققۇرىم حالقىم!» دەپ اھ ۇرا, بەيمالىم جاققا ىرىقسىز, ەرىكسىز جونەلە بەرىپتى. 16 جىل ايداۋدا بولعان باۋبەك باتىر تۇمەن جەرىندە باقيلىق بولىپ دۇنيەدەن وزادى. اق جۋىلىپ, اقيرەتىمەن ادال تابىسقان زيراتى دا سوندا. باتىر بابانىڭ رۋحى بۇگىنگى ۇرپاعىمەن دە قاۋىشتى. ونىڭ جايىن الدا ايتامىز.
بەكتاۋىل بالا باۋبەك باتىر ەسىمى ەسىل بويىنداعى اقمولا-كوكشەتاۋدىڭ, جاقسى-قيمانىڭ, باتاگوي بوگەنباي ءبيدىڭ اتاجۇرتى, بەر جاقتاعى زەرەندى-ايىرتاۋ جاماعاتىنا ەجەلدەن جاقسى تانىس بولعان. ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ, ارقاشان قاريالار باتا-دۇعالارىنان تاستاماي قوسىپ وتىرعان. وسىعان بايلانىستى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى كوپ تىڭداعان داڭعىل كوكىرەك اعامىز, شەجىرەشى, اقىن ايدوس ءابۋتالىپوۆتىڭ: «قاراۋىلدىڭ بەكتاۋىل اتاسىنان كەنەسارى حاننىڭ قوسىنىنا 12 جاسىندا قوسىلىپ, ەر جەتىپ, جۇرەگىندە تۇگى بار باتىر اتانعان باۋبەك بايمىرزا ۇلى » دەپ كورسەتۋىنە دەن قويعان دۇرىس سياقتى. باتىردىڭ نەلىكتەن بالا باۋبەك اتانۋىنىڭ دا سىر-سەبەبى تاپ وسى ارادا انىقتالىپ اشىلىپ تۇرعان جوق پا.
اكەسى مىڭدى ايداعان باي بەكمىرزا, شەشەسىنىڭ اتى شۇعا ەكەن. كەنەسارى بالانىڭ كوزىندەگى وتىنا قىزىعىپ, وردامدا ءجۇرسىن دەپ بەكمىرزا بايدان قالاپ العان دەيدى. مارتتىگى ەمەس پە, بەكمىرزا دا بالاسىن ءبىر اۋىز سوزگە كەلمەستەن ات مىنگىزىپ اتتاندىرىپ سالىپتى. باۋبەك بالانىڭ بولاشاق ۇلى جورىقتارىنىڭ سىزاشىقتاي جىڭىشكە جولى وسىلاي باستالىپتى. اۋەلدە ورداداعى كۇنىمجان بايبىشەنىڭ بارىپكەل-شاۋىپكەل قولبالالىق قىزمەتىندە بولادى. ياعني وردانىڭ كۇندەلىكتى ءوز ادامى. كەنەسارى سۇلتان وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىندەي دەرلىك.
تورعايلىق قالامگەر احمەتحان بايجان ءوزىنىڭ ەل اڭگىمەلەرىن ىزەرلەپ زەرتتەۋ نەگىزىندە جازعان «كەنەسارى حان مەن بەكتاۋىل باۋبەك باتىر» اتتى دەرەكتى حيكاياتىندا ءورشىل جەتكىننىڭ قولبالالىقتان قول باستار ەرگە لايىقتى شارۋالارعا اۋىسقان تۇسىن سۋرەتتەيتىنى بار. بىردە باۋبەك بالا بوزقىراۋ كەزىندە ورداعا ءبىر قاپ تەزەك الىپ كىرسە, توردە كەنەكەڭە سىيلى قىلدى بوگەنباي بي وتىر ەكەن. ونىڭ بەكمىرزا بايدىڭ بالاسى ەكەنىن ەستىگەن بي:
– ياپىر-اي, حان يەم, مىنا بالانىڭ كوزى جاقسىلىق قىلساڭ دا, جاماندىق قىلساڭ دا ءجۇز ەسە قايتارامىن دەپ تۇر عوي, – دەيدى. بەكمىرزا ارقاعا اتاعى شىققان باي ەمەس پە, بالاسىن سىزگە اسىراي الماعان سوڭ بەرمەگەن شىعار. ءوزىڭىز دە ايتىپ وتىرعانداي, جۇرەگىندە تۇگى, كوزىندە شوعى بار مۇنداي ورەندى باس-اياعىن بۇتىندەپ, وزىنە لايىقتى ەر كاسىبىنە باۋلىعانىڭىز ءجون بولار.
باتاگويىنىڭ سوزىنە دەن قويعان ءارى ءوزى دە وسى جونىندە بۇرىننان ويلانىپ ءبىر شەشىمگە كەلىپ جۇرگەن اقىلمان كەنە سول ارادا دەرەۋ باۋبەكتى شاقىرتىپ, اياعىنا ەتىك, باسىنا بورىك كيگىزىپ:
– قاراعىم, ءۇي شارۋاسىنىڭ ءوز ادامدارى بار عوي. سەن بۇدان بىلاي قاۋعا تارت, جىلقىعا يە بول. ءوز بويىڭا, ەر جىگىتكە لايىقتى ىستەرمەن اينالىس! – دەپ پارمەن قىلعان ەكەن.
سول پارمەن باۋبەككە دارمەن بولادى. وسى كۇننەن باستاپ بالالىق ارتتا قالىپ باتىرلىقتىڭ جولىنا تۇسەدى. ۇلكەن جىگىتتەرگە, ىسىلعان ساربازدارعا ەرىپ جىلقى كۇزەتىنە, العىن-شولعىنعا شىعادى. ات ۇستىنەن شوقپار سىلتەپ ۇرىستاسۋدىڭ, نايزا تۇيرەپ, قىلىشتاسۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ەش قاھاردان قايمىقپايتىن دۇلەي وجەتتىگى جانە بار. ءسويتىپ, ون بەس, ون التى جاسىندا-اق جىلقىنى جاۋعا العىزبايتىن بالا باۋبەك اتانادى. ونىڭ جايى بىلاي. الما-كەزەك بارىمتالاسقان زاماندا قىرعىزدىڭ قىرىق جىگىتى سايلانىپ كەلىپ ەرەيمەنتاۋداعى ورىستەن كەنەسارى جىلقىسىنىڭ ءبىر بۇيىرىنەن ءتيىپ, شيرەك بولىگىن شيىرا ءبولىپ الىپ قيقۋلاپ ايداپ جونەلدى. جىلقىشىلار قايرانعا جاراماي قالىپ, ەس جيعاسىن بارىمتاشىلاردىڭ سوڭىنان ىلە-شالا جينالىپ شىققان قۋعىنشى جاساقتىڭ ىشىنە باۋبەك تە قوسىلىپ, ىلەسە كەتەدى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, وسى جولى سارى بەت, سالقام بالانىڭ قارا بۇركىت ارۋاعى كوتەرىپ, قىرعىزدىڭ بەتكە ۇستاپ كەلگەن تىلەنشى باتىرىن اتتان ءتۇسىرىپتى, دەيدى. باتىردىڭ ەمەس, بالانىڭ ارۋاعى اسىپ, ايدىنى تاسىپ اتتان تۇسىرگەنىنە قىرعىزدىڭ قارا بۋرالى قياپاتى قورلانسا دا, مارتتىگىن تانىتادى. جىگىتتەرىن توقتاتىپ, جەڭىلىستى مويىندايدى. جىلقى كەيىن قايتارىلادى.
بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايى انىقتالعاننان كەيىن باۋبەكتى ورداعا شاقىرادى. «سول جولى كەنەكەڭ التى جىلعى اسىل قوشقارىن سويىپ, باۋبەككە اسىقتى جىلىگىن ۇستاتىپ, ءوزىن وكىل بالا قىلىپ كۇنىمجان بايبىشەنىڭ كەۋدەسىنە قۇلاتقان ەدى. ءالى بالا دەپ جۇرگەن باۋبەككە «بالا باتىر باۋبەك» دەگەن اتاقتى دا وسى جولى ءوزى لايىقتاعان» دەپ ءبىر ءتۇيىپ قويادى اتالعان دەرەكتى حيكاياتىندا احمەتحان بايجان. ەل اۋزىنىڭ باسقا اڭگىمەلەرى دە وسىعان ۇيلەس. باۋبەكتىڭ ءوتىنىش-تىلەگىمەن بارىمتاشىلاردىڭ باسشىسى تىلەنشى باتىرعا كەشىرىم ەتىلىپ, ەلىنە جىبەرىلەدى. كەيىن حانمەن جانە باسقا جورتۋىلداس-جورىقتاس سەرىكتەرىمەن بىرگە قولعا تۇسكەندە باۋبەك باتىردىڭ قىرعىز تۇتقىنىنان, تۋرالاپ كەلگەن اجالدان قۇتىلىپ شىعۋىنا وسى تىلەنشى باتىر جاقسىلىقتى جاقسىلىقپەن وتەپ سەبەپشى بولسا كەرەك.
قولبالادان قاۋعاشىلىق, جىلقىشىلىق, ودان وكىل بالالىق, ودان بالا باتىرلىق, بالا باتىرلىقتان جاساقباسىلىق مارتەبەلەرگە ءبىرتىن-ءبىرتىن اۋىسقان باۋبەك جورتۋىل-جورىقتاردا ىسىلىپ شىڭدالا بەرەدى. باتىرلىقپەن عانا ەمەس, العىر اقىلىمەن, ەپتى مامىلەگەرلىگىمەن دە تانىلسا كەرەك. سونىسىمەن حان دارگەيىنە جاقىنداي تۇسەدى. كەنەسارى حاننىڭ اسكەري كەڭەسىنە كىرەدى. سونىمەن بىرگە, تاريحشى ەرمۇقان بەكماحانوۆ كەنەسارىنىڭ نەگىزگى كۇشتەرىمەن قاتار دۇشپان تىلىنا العىن-شولعىن جاسايتىن جانە كوتەرىلىسكە قاتىسۋدان باس تارتقان سۇلتاندار مەن ءىرى فەودالداردى بيلىگىنە باس ۇرعىزاتىن ەرەكشە قولدارى بولعانىن ايتادى. اسىرەسە, 1841 جىلى كەنەسارى ۇلىتاۋدا اق كيىزگە كوتەرىلىپ حان بولعاننان كەيىنگى جىلداردا ءارى ءوزى دە جاسى 20-دان اسىپ, قايرات-كۇشى, اقىل-ەسى تولىسىپ كەمەلىنە كەلگەن كەزدەردە بوپاي حانىم, ناۋرىزباي, جولامان تىلەنشيەۆ, ەرجان سارجانوۆ, جەكە باتىرلاردىڭ وكشەسىن باسا,سونداي توتەنشە جاساقتاردى بەكتاۋىل باۋبەك باتىر دا باسقارعانىن اڭدايمىز.
بۇعان دالەل رەتىندە 1844 جىلى كەنەسارى حاننىڭ ءوز قول استىنا بىرىكپەگەن ءبىر توپ سۇلتاندارعا جولداعان مىنا ءۇشبۋ حاتىن كەلتىرۋگە بولار ەدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «سىزگە – بايتورە بيگە, ءۋا باشەك بيگە, ءۋا سۇلەيمەن بيگە, ءۋا قاراكۇشىك بيگە, ءۋا جاميعي نازارىنىڭ كىسىلەرىنە, ءۋا مىرزالارعا ءسوز!
سول قۇدايىنىڭ داعدىرى بولىپ, ءبىزدىڭ ءبىراز مۇنشا كىسىمىزدىڭ قانى ءسىزدىڭ موينىڭىزدا بولىپ ەدى. ول قالعان ىسىڭىزگە ءتاۋبا قىلىپ: ءبىزدى حان ءبىلىپ, ءوزىڭىز قاراشا بولىپ, ءبىزنىڭ ءبىرلان ەرىسەر دەگەن نيەتىمىز بار ەدى. ءسىز قۇدايدان قورقىپ, ارۋاقتى سىيلامادىڭىز. ءسىزنىڭ قىلاپتاڭىز...تىلەۋدى ۇردى. ەگەر بۇرىنعى ىستەرىڭىزدەن ءتاۋبا قىلىپ قايتساڭىز, جاقسىلارىنىڭ ءبىزنىڭ الدىمىزعا كەلىڭىز. ءبىزدىڭ مەيىرباملىعىمىز سىزلەرگە كوپ ءدۇر. ەگەر كەلمەسەڭىز: ءبىز وتىز جاس كەلىپپىز, ءسىزنى قۇدايدان تىلەپ ەندى وتىز جىل جاۋلارمىن, ەنشاللا حاھ!
سىزدەرگە باۋبەك ق ۇلىمىزنى جىبەردىك. ءاربىر اۋىز تىلىنە باۋىر قىلىڭ».
وسى حاتتان كورىنىپ تۇرعانداي, باۋبەك باتىر كەنەسارى حاننىڭ سەنگەن ادامى, ءسوزىن ۇستاۋشى, پارمەنىن ورىنداۋشى وكىلى, ەرەكشە جاساعىنىڭ باسشىسى. حان ءوز حاتىندا ء«ار ءبىر اۋىز تىلىنە باۋىر قىلىڭ» دەۋ ارقىلى باۋبەككە ءبىراز قۇزىر دا بەرىپ وتىرعانى اڭعارىلادى. ول پاتۋاگەر, مامىلەگەر. بۇدان ونىڭ جالپى كوتەرىلىس بارىسىنداعى ورىنى مەن ءرولى ايقىندالا تۇسكەندەي.
ال ەندى باۋبەك باتىردىڭ كەنەسارى حاننىڭ اسكەري كەڭەسىنە مۇشە بولعاندىعىنا دالەلدى تاريحشى عالىم ە.بەكماحانوۆتىڭ «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40- جىلدارىندا» اتتى اتاقتى مونوگرافياسىنان تابامىز. ناقتى مالىمەتتەرگە سۇيەنگەن تاريحشى: «كەنەسارى شاقىرعان كەڭەسكە ءارتۇرلى رۋلاردىڭ وكىلدەرى: بەگىمبەت رۋىنان يمان باتىر, ارعىننىڭ تولەك رۋىنان تاۋكە باتىر, قاراۋىل رۋىنان باۋبەك, كەرەي رۋىنان قوشقارباي باتىر, تورتقارا رۋىنان بايگەلدى جانە ايگەر باتىرلار, بەردى رۋىنان سۇگىرباي باتىر كەلدى... كەڭەستە تورعاي مەن ىرعىز اۋدانىن تاستاپ كەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى» دەپ كورسەتەدى. ودان ءارى كەنەسارىنىڭ سارىارقادان كەتۋى كوتەرىلىسشىلەر ءۇشىن اۋىر سوققى بولعانىن ايتادى.
بۇل, ءسىرا, 1845 جىلدىڭ جاز-كۇز ايلارى بولسا كەرەك. جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين دە «قاھار» رومانىندا قاراۋىل رۋىنان حان كەڭەسىنە باۋبەك باتىر كىرگەنىن جازادى. دەمەك, وسى كەزدەردە ول ءوز رۋىنىڭ اتىنان سويلەيتىن دارەجەگە جەتكەندىگىن بايقايمىز. سونىڭ وزىندە ءالى جيىرما بەسكە كەلە قويماعان جاس ورەن. ءدۇيىم ەلگە دۇبىرلەتكەن باتىرلىعىمەن تانىلۋى بۇدان الدەقايدا ەرتەرەك. ال مۇنداي ابىرويعا باتىر بىلەك پەن اقىل-تىلەك, ارىستان جۇرەك تەڭ تۇسكەن جاعدايدا عانا جەتەر بولار. جالعىز بۇل عانا ەمەس, ءبىلال مالدىباي ۇلى «جاڭا ادەبيەت» جۋرنالىنىڭ 1928 جىلعى 9-شى نومىرىنە شىققان «كەنەسارى حان» دەگەن ماقالاسىندا دا: «قاراۋىل ىشىندەگى بەلگىلى باتىرلار بوگەنباي, امالدىق, كەنجەباي, ارلان جانە شاماي شاۋىپكەلۇلدارى, باۋبەك, ەلۋباي, كوبە باسشى بولىپ كەنەسارىعا ەرىپ كەتەدى» دەيدى. بۇل دەرەكتى ەرتەرەكتەگى ءبىر ماقالاسىندا جانى جانناتتا بولعىر پروفەسسور جانۇزاق قاسىمباەۆ اعامىز كەلتىرگەن ەكەن. ءسويتىپ, مۇندا دا ءبۇتىن ءبىر رۋعا باسشى ادامداردىڭ ىشىندە جاس باۋبەكتىڭ ءجۇرۋى كوپ جايدى اڭداتسا كەرەك.
1946 جىلى تاشكەنتتە «قازاقتاردىڭ كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن 1837-1847 جىلدارى بولعان كوتەرىلىسى» دەگەن تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن قورعاعان, وپپونەنتتى كوتەرىلىس تاريحىنىڭ بىلگىرى بەكماحانوۆ بولعان ديسسەرتاتسياسىندا تاريحشى ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ جوعارىداعى پىكىر-پايىمدى راستاپ بەكىتىپ, ءارى قاراي دامىتا تۇسەدى. وسى ايعاقتاماعا جۇگىنسەك: «كوكشەتاۋ اۋدانىندا حالقىنىڭ سانى بويىنشا ەڭ كوپ رۋ ارعىن تايپاسىنىڭ قاراۋىل رۋى بولدى. قاراۋىلدار رەسەيدىڭ بوداندىعىن قابىلداعىلارى كەلمەدى. ولار كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسىنە قوسىلىپ, كوتەرىلىسشىلەرمەن بىرگە كەڭ دالاعا تەرەڭدەي سۇعىنا, قوڭىرات بولىسىنا قارايتىن قاراتاۋ اۋدانىنا, ودان ءارى سارىسۋ باعىتىنا قاراي جۇرگەن. ولاردىڭ باسشىلارى اتاقتى باتىرلار بوگەنباي, امالدىق, كەنجەباي, ارلان جانە شاماي شاۋىپكەلوۆتار, بالا باۋبەك, ەلۋباي جانە كوبە باتىر, جاقسىلىق سەركەش بي جانە باسقالارى بولدى» دەپ تۇگەندەيدى. وسى ارادا باۋبەكتىڭ باسشىلار مەن اتاقتى باتىرلاردىڭ بەل ورتاسىندا وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن شاماسىندا كەنەسارى حان بەرگەن «بالا باۋبەك» اتىمەن اتالۋى دا قيسىندى. ون جىلعا سوزىلعان, ازاپ پەن عاجابى بىردەي كوتەرىلىستى ۇشقىنداي الاۋلاپ باستالعان ارمان-اڭسارعا تولى باسىنان كەنەسارىنىڭ شەرلى كۇڭىرەنىسىمەن بىتكەن زارلىق اياعىنا دەيىن سۇيەككە تاڭبا سالماي وتكەرىپ شىققان بەكتاۋىل باۋبەك باتىردىڭ وديسسەياسى مۇنىمەن اياقتالمايدى. ول وتارلىق ەزگىگە قارسى كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ رۋحىن سوناۋ تۇمەن جەرىندە 16 جىل ايداۋدا جۇرگەن ءورشىل ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تىك كوتەرىپ ءوتتى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قىرعىزدىڭ تىلەنشى باتىرى قىرعىز قاماعىنان, ايتىپ كەلگەن اجالىنان قۇتقارىپ جىبەرگەننەن كەيىن باۋبەك باتىر 20 جىل شاماسىندا ەسىل مەن تەرىساققاننىڭ توعىسىندا, قيما جەرىندە قونىس كوتەرىپ, ءۇيلى-باراندى بولىپ, اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قوسىپ, ۇرپاق وربىتەدى. بىراق اق پاتشا وتارشىلارىنا ىشىندە قاتقان مۇزى جىبىمەيدى, قىزمەت قىلۋدان باس تارتادى. ءبىر قاۋىم ەلىن قوندىرعان بەرەكەلى قونىستى كەلگىندى مۇجىقتارعا بوساتىپ بەرمەيدى. ءبىر جاعىنان, قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان جاندايشاپتار, بۇرىنعى دۇشپاندارى سۋقيتتاپ, «كوناكراد, بارىمتاشى» دەپ جالالاپ, ءارى كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ باس قاھارماندارىنىڭ ءبىرى بولعانىن ءالى كۇنگە دەيىن استە كەشىرمەگەن پاتشا ۇكىمەتى ۇكىم شىعارىپ, جەر اۋدارادى. ءوزى بولجاعانداي, توپىراق جەت جەردەن بۇيىرادى.
ەسىل ەردى ەلى ۇمىتپادى. كوزى تىرىسىندە سوڭىنان سوناۋ تۇمەن جەرىنە كوبەن دەگەن ءىنىسى مەن 19 جاستاعى ۇدەرباي دەگەن اتالاس اعايىننىڭ بالاسى ىزدەپ بارادى. كەيىن اۋىرىپ قايتىس بولعاندا قاسىندا, ول دا سوتتالعان, ترويتسكىلىك زەينوللا يشان بولعان ەكەن. قازاقتىڭ باياعى اتاقونىسى, سول اراداعى اتىعاي, قاراۋىلدار يە بولىپ,كادىمگى ءوزىنىڭ ەسىلىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى وزەن جاعاسىنداعى بيىك توبەگە جەرلەپتى. جاڭاعى زەينوللا يشان باۋبەك باتىردىڭ سوڭعى وسيەتىن ورىنداپ, ەلدەگى تۋعان-تۋىستارىنا كيىمىن, زاتتارىن اكەلىپ تاپسىرادى. بولىس بولعان, قاجىلىققا بارعان بالاسى ماعزۇم باياعى ءوزى تاۋىپ قالدىرعان اكە ساۋساعىن جەرلەپ, باسىنا تام سوعادى. باۋبەك باتىر بەيىتى دەگەن بەلگى سول. تاۋەلسىزدىكتىڭ اراي تاڭىنا ىلەسە 1993 جىلى باتىردىڭ ۇرپاقتارى مەن اعايىن-تۋىستارى جالپى كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن باۋبەك باتىردىڭ بيىكتىگى جەتى مەترلىك كەلىستى كەسەنەسىن كوتەردى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتى سول كەزدەگى تورعاي وبلىسى كولەمىندە ۇلكەن وقيعا بولعان-دى.
ەندى وسى ۇرپاقتار باتىر بابالارىنا توپىراق بۇيىرعان تۇمەن جاقتان سىر تارتۋعا سول جىلى ارنايى ساپارلاپ بارادى. باتىردىڭ شوبەرەسى, دارىگەر امانگەلدى ءجۇسىپوۆ, اتالاس تۋىس قادىر جاكەنوۆ پەن باتىردى حالىققا العاش تانىتۋشىلاردىڭ ءبىرى زەينەتكەر مىرزاعالي دۇيسەنباي ۇلى باۋبەك باباعا قاتىستى ءبىراز جايلارعا قانىعىپ, جاتقان جەرىن انىقتاپ, ءبىر ۋىس توپىراعىن اكەلەدى, تۇمەندەگى زيرات باسىندا ءوسىپ تۇرعان اعاشتان بالا قايىڭ, توبىلعى, شىرشا الا كەلىپ ەلدەگى كەسەنە جانىنا وتىرعىزدى.
باتىردىڭ سۇيەگى جاتقان جەر تۇمەن وبلىسى, ەشىم قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قىزىلتاۋ دەگەن توبە. «كراسنايا گوركا» دەيدى. كەيىن سونداعى اتىعاي-قاراۋىلدىڭ ۇلكەن قورىمىنا اينالعان. سول توڭىرەكتىڭ ورىس-قازاعى بۇل زيراتتى اۋليەلى جەر دەپ ەرتەدەن تاۋەپ ەتىپ قاستەرلەيدى ەكەن. قازاق بىلاي تۇرىپتى, ورىس اعايىنداردىڭ ءوزى «سۆياتايا موگيلا», «سۆياتايا گورا» دەپ اتاپ كەتىپتى. وسىندا 2015 جىلدىڭ جازىندا باۋبەك باتىردىڭ بالاسى ماعزۇمنان وربىگەن تىكەلەي ۇرپاعى جاناربەك عالىم ۇلى زيارات ەتۋگە كەلىپ, دۇيسەنبەك ءشارىپوۆ جانە قالي دەگەن جەرگىلىكتى اقساقالداردىڭ كورسەتۋىمەن بابا سۇيەگىنىڭ ناقتى قابىرىن انىقتاپ, كەۋدەسىنە نۇر تولىپ, ۇلكەن ولجاعا كەنەلىپ, ءسۇيىنىپ تە, مۇنداعى اعايىن-اۋماقتى ءسۇيىندىرىپ تە قايتىپ ەدى.
سودان كەلەسى, 2016 جىلدىڭ جازىندا وسى جاناربەك باستاپ, انۋاربەك جانە ادىلبەك دەگەن ىنىلەرىن ەرتىپ, بۇلارعا باياعى ايداۋداعى باۋبەك اعاسىن ىزدەپ تۇمەنگە بارىپ قايتقان ۇدەربايدىڭ ۇرپاقتارى – قابيبوللا مەن ءماجيت شاياحمەتوۆتەر قوسىلىپ, ون شاقتى كىسى ەكى ماشينەمەن رەسەيدىڭ ەشىمىندەگى بابا زيراتىنا قايتادان بارىپ, سول اراداعى قانشاما باۋىرلاردىڭ باسىن قوسىپ ارۋاققا اس بەردى. باتىر بابا قابىرىنىڭ باسىنا ارنايى جاساپ اپارعان قۇلپىتاس ورناتتى. وندا «كەنەسارى حاننىڭ كورنەكتى باتىرى باۋبەك بەكمىرزا ۇلى. رۋى قاراۋىل «1820-1884. بەلگى قويعان ۇرپاقتارى» دەپ جازىلعان.
رەسەيدىڭ Total.kz اقپارات اگەنتتىگى «تۇمەن وبلىسىندا قازاق باتىرىنىڭ قابىرى» تابىلدى دەگەن تاقىرىپپەن اقپارات جاريالادى. وندا كەنەسارى حاننىڭ جاقىن سەرىگى باۋبەك باتىردىڭ ماڭگىلىك جاي تاپقان جەرى ەشىم قالاسىنىڭ شەگىندەگى ەسكى قورىم ەكەندىگى, كەنەسارى كوتەرىلىسى باسىلعاننان كەيىن سىبىرگە جەر اۋدارعان اتاقتى باتىردىڭ سۇيەگى وسىندا جاتقاندىعىن جەرگىلىكتى اقساقالداردىڭ ەرتەدەن بىلگەندىگى, ەندى شوپشەكتەرى ىزدەپ كەلىپ قۇران وقىپ, اس بەرگەنى, باسىنا قۇلپىتاس ورناتقانى ايتىلعان.
ءيا, حان كەنەنىڭ بەكتاۋىل بالا باۋبەك باتىرى ءوزىن حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانپيدا ەتىپ ەدى, تۋعان ەلى ۇمىتپاس ءۇشىن ساۋساعىن شاۋىپ بەرىپ كەتىپ ەدى. قۇداي تىلەگىن قابىل قىلعان ەكەن. باتىر رۋحى ەلگە ورالدى... وسى ماقالانى جازۋعا مۇرىندىق بولعان قابيبوللا شاياحمەتوۆ باۋىرىمىز ايتقانداي, سۇيەگى جاي تاپقان تۇمەن جەرىندەگى قۇلپىتاسىنان دا, ساۋساعى جاتقان ەسىل-تەرىساققاننىڭ كىشكەنە تۇبەگىندەگى كەسەنەسىنەن دە باتىر بابا رۋحى تۋعان ەلى مەن جەرىن ارقانىڭ اق سامالىنداي ايالاي بەرمەك.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
