بۇل, نەگىزىندە, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, لاتىن الىپبيىنە قايتا ورالۋ دەگەن ءسوز. ولاردىڭ قاتارىندا شىرىن رىسپەكقىزى, مەيرامگۇل جانىسوۆا, ەرنۇر ءۋالي, دينارا بەكبوسىنوۆا, اسەت پەن ديانا تۇرسىنعاليەۆتەر سياقتى جاستار بار.
1928-1940 جىلدارى قازاقتىڭ اتاقتى اعارتۋشىسى, قايراتكەرى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ كيريلليتساعا نەگىزدەلگەن لاتىن ءالىپبيى بولدى. بىراق جاھاندانۋ زامانىندا, قازاقتىڭ ءسوز ونەرى, ءتىل بايلىعى وسكەن كەزدە قازاق ەلى كيريلليتسامەن الەمدىك وركەنيەت جولىنا شىعا المايتىنى انىق بولىپ وتىر. وسىنى ەسكەرگەن پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ زاماناۋي تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن وركەنيەت زامانىنا لايىق, ينتەرنەت جۇيەسىنە ساي كەلەتىن جاڭا لاتىن ءالىپبيىن جاساۋ جونىندە ساياسي شەشىم قابىلدادى. ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى, 300-دەن استام جوبا قارالدى. ءسويتىپ وسى ءىس-شارانىڭ بارلىعى مەملەكەتىمىزدە ۇشتىلدىلىكتى دامىتۋعا نەگىزدەلىپ وتىرعانى, ارينە, ەلباسىمىزدىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتە ءتۇستى. ويتكەنى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى بۇل «نازارباەۆ فەنومەنى» دەپ باعالاپ, وزدەرىنىڭ وڭ پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىن ەلباسىمىزدىڭ دۇرىس ساياساتى رەتىندە تانيتىندارىن ايتىپ, قىزىعۋشىلىقتارىن جەتكىزدى. راسىندا, ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ سارابدال ساياساتكەر ەكەنىن كورسەتتى. پرەزيدەنت قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن 2025 جىلعا دەيىن وتكىزۋ مىندەتىن قويدى. ۇنەمى ەۆوليۋتسيالىق جولدى تاڭدايتىن ەلباسى ساياساتىنا ماسكەۋلىك ستۋدەنتتەر قاتارىنان ءۇن قوساتىنىمدى بىلدىرەمىن.
بايان ولجاباەۆا,
م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ ماگيسترانتى, «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى
قابىلداۋعا قيىندىق كەلتىرمەيدى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن لاتىن ءالىپبيىنىڭ قۇرامىندا 32 ءارىپ بار. بۇل الىپبيدە ا.بايتۇرسىن ۇلى انىقتاپ, جۇيەگە ءتۇسىرىپ بەرگەن قازاق ءتىلىنىڭ 28 دىبىسى تولىق قامتىلعان. كىرمە دىبىستارعا دا تاڭبا بەرىلگەن: [ف] – f; [ح], [h] – h – ەكى دىبىسقا ءبىر تاڭبا, [ۆ] - v, [چ] – سʼ. بۇل تاڭبالاردىڭ كىرمە دىبىستارعا ارنايى بەرىلۋى قازىرگى قازاق تىلىندە وسى دىبىستارمەن كەلەتىن سوزدەردىڭ ورنىققانىنا بايلانىستى دەپ ويلايمىن. 9 ءارىپ دايەكشەمەن جازىلادى: ء[ا] – اʼ, ء[و] – وʼ, [ع] – g, [ي], [ي] – ءى ʼ, [ڭ], [نگ] – nʼ, [ش] – sʼ, [چ] – cʼ, ء[ۇ] – uʼ, [ۋ] – ۋʼ. دايەكشەمەن بەرۋ قوس ارىپپەن تاڭبالاۋعا قاراعاندا جاقسى, دەگەنمەن, وسى ارىپتەر قايتالاناتىن سوزدەردە ءسوز جىگىنىڭ ءبىرتۇتاس قابىلدانۋ بەينەسىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. دەگەنمەن, كوز ۇيرەنىپ, قول جاتتىعىپ, سانادا قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا الىپبيمەن اسسوتسياتسيالانىپ بەكىتىلۋىنە ۋاقىت قاجەت.
ءبىر اڭعارعانىمىز – جاستاردىڭ بۇل ءالىپبيدى بىردەن قابىلداپ, جۇردەك جازىپ كەتە الاتىندىعى. تۇسكە دەيىن ستۋدەنتتىك توپتارعا ءماتىن تاراتىپ جازدىرعاندا, ولاردىڭ كوبى قيىندىقسىز جازىپ شىقتى. ەندى قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا الىپبيىنە سايكەس تۇزىلەتىن ەملە ەرەجەلەرىنىڭ دايىندالىپ قابىلدانۋى دا ۇلكەن ءىس.
جاڭا ءالىپبيدىڭ قابىلدانۋى, بەكىتىلۋى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتە تۇسەتىن, الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە ەركىن ەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, جاڭا زامان جاستارىنىڭ قازاقى قالپىن ايشىقتاي تۇسەتىن, ءتۇپ تامىرىمەن ساباقتاستىعىن ارتتىراتىن قادام دەپ بىلەمىن.
كۇلزات ساديروۆا,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
اقتوبە
