رەسەيدە استىق شىعىمى جوعارى بولعاندىقتان ءارى ەكونوميكالىق سانكتسيالار ارقىلى بۇعاۋلانىپ تاستالعاندىقتان ءبىزدىڭ ەلگە ۇسىنىس تومەندەپ كەتتى دەگەن ۇشقارى پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى. «ولاي بولسا, ەلەۆاتورلارداعى ۇزىن-سونار كەزەكتى, تەمىر جول بويىنداعى ۆاگونداردىڭ تاپشىلىعىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىك؟» دەگەن اگروقۇرىلىم جەتەكشىلەرىنىڭ ءۋاجى ويلانتپاي قويمايدى.
ەلىمىزدە جينالاتىن استىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن وسىرەتىن جەرگىلىكتى ديقانداردىڭ ماڭداي تەرىن تامشىلاتا باپتاعان ريزىعى وتان قامباسىنا ىرىس بولىپ قۇيىلدى. 5,6 ميلليون توننا التىن ءدان جينالىپ, گەكتار بەرەكەلىلىگى 18,2 تسەنتنەردەن اينالعان جاز بويعى تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ اقتالعانىن كورسەتسە كەرەك.
استىق قابىلدايتىن جانە ساقتايتىن ەلەۆاتورلار مەن قويمالاردىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 6,6 ميلليون توننانى قۇرايدى. 7,5 ميلليارد تەڭگەگە ءبىر مىڭداي جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىندى. اگروقۇرىلىمدارعا مەملەكەت تاراپىنان 44 ميلليارد تەڭگە دەمەۋقارجى بەرىلدى. ەگىنشىلىكتى ارتاراپتاندىرۋعا جەتە كوڭىل ءبولۋدىڭ ارقاسىندا مايلى داقىلدار القابى 715 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, كەلەسى جىلى 1 ميلليون گەكتارعا دەيىن ۇلعايادى.
الايدا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 1,5-2 ميلليون توننا ساپالى ءداندى داقىلداردى, 150-200 مىڭ توننا ۇن ءونىمىن الىس-جاقىن مەملەكەتتەرگە وتكىزىپ جۇرگەن ءوڭىر ءۇشىن جىلدا قايتالاناتىن كوڭىلسىز كورىنىستەر مەن قولبايلاۋلاردىڭ بيىل دا ورىن الۋى ديقاندار قاۋىمىنىڭ بويىنا سەنىمنەن گورى كۇدىكتى ۇلعايتقان سەكىلدى.
«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەمەكشى, جىلدا بىتپەيتىن «جىردىڭ» ءبىرى – تەمىر جول تاسىمالىندا قالىپتاسقان كەلەڭسىز احۋال, اتاپ ايتقاندا, جۇك ۆاگوندارىمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ىركىلىستەر. ماسەلەنىڭ ابدەن شيرىعىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە جەتكەنى سونشالىق, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-تىڭ باسشىلىعى قوستاناي, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اكىمدىكتەرىنىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن القالى جيىن وتكىزۋلەرىنە تۋرا كەلدى.
پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىر كۇندە عانا 178, بۋلاەۆتا 197, مامليۋتكادا 279 ۆاگون استىقتىڭ كەم تيەلگەنىن ەسكەرسەك, جاعداي دابىل قاعارلىق ەدى. باسقوسۋدا وبلىس باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆ, باسقا دا شەندىلەر استىق ەكسپورتىنا قاتىستى جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالىپ جاتقانىن, باستى پروبلەما رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولارعا تىرەلىپ تۇرعانىن اشىپ ايتتى. «جۇك تاسىمالدارى» اق-تىڭ جۇك جونىندەگى اتقارۋشى ديرەكتورى سارسەنبەك جاپاروۆ استىق تاسىمالداۋداعى كىدىرىستەردى مويىندادى. الايدا ونىڭ بىلتىرعا قاراعاندا ەكسپورت كولەمى 14 پايىزعا وسكەنىن, لوكوموتيۆتەر مەن ۆاگونداردىڭ باسىم بولىگى توزعانىن العا تارتۋى جيىنعا قاتىسۋشىلاردى قاناعاتتاندىرعان جوق. تەمىر جول پاركىنىڭ 57 پايىزى جەكەمەنشىككە تيەسىلى ەكەنىن, 7 مىڭنان استام ۆاگوننىڭ جەتىسپەيتىنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىزدى قۇرعاق تسيفرلار ەمەس, تەمىر جول قاتىناسىن ءتيىمدى پايدالانۋ, جاۋاپتى سالالاردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ باعىتىنداعى ناقتى قادامدار مەن جەدەل شەشىمدەر كوبىرەك تولعانتادى, دەستى ولار.
– ءبىزدىڭ نەگىزگى قىزمەتىمىز – جەرگىلىكتى اگروقۇرىلىمداردان جەتكىزىلەتىن بيداي مەن ارپانى قابىلداۋ, مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي كەپتىرىپ, تەمىر جول ارقىلى ىشكى نارىقپەن قاتار سىرتقا جونەلتۋ. الايدا جۇمىسىمىزدا تۇرالاپ قالاتىن جايتتار از ەمەس. كورشى رەسەيمەن بىرىڭعاي تەمىر جول كەڭىستىگىندە بولساق تا ەسە جىبەرىپ ءجۇرمىز. ۆاگونداردى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىمىز شابان ۇيرەكتى كوزگە ەلەستەتەدى, دەدى «ەسىل-گارانت» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى اقىلبەك بەكەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا ازىق-ت ۇلىك تاسىمالى ءۇشىن ءۇستى جابىق ۆاگوندار, مايلى داقىلدارعا ارنالعان تسيستەرنالار تاپشى.
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندا استىق تيەلگەن ۆاگونداردى كىدىرىسسىز جونەلتۋ ءبىر ماشاقات. وتكەن جىلى تاپسىرىس بەرگەن پلاتفورمالاردى 10-20 كۇن كۇتىپ قالعان فاكتىلەر بولعان. «يكەا-تاس گرۋپ»» جشس-نىڭ جەتەكشىسى باحتيار شايكەنوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, شەتەلدىكتەر ۆاگونداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا, جارامدىلىعىنا, تازالىعىنا دا كوپ كىنارات تاعاتىن كورىنەدى. ءتىپتى, تسەمەنت تيەلگەن ۆاگوندارعا قانت, ۇن تيەۋ سەكىلدى وعاش جايتتار كەزىككەن.
سويلەۋشىلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەكسپورتتىق ساۋدا-ساتتىق تەمىر جول كومپانياسىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەندىكتەرىن جاسىرمادى. شىنىندا دا جىل وتكەن سايىن وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وتكىزۋ, ساتۋ نارىعىنىڭ اياسى كەڭىپ كەلە جاتقانىن بىلە تۇرا استىق تاسىمالدايتىن جۇك جونەلتۋشىلەرمەن جاسالعان كەلىسىم - شارتتاردىڭ ورىندالماۋى, ءجيى بۇزىلۋى تۇسىنىكسىز. استىقتى ولكە سانالاتىن قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ەكسپورتتىق بايلانىسى وسىلاي كەدەرگىگە ۇشىراپ, جاعداي تۇزەلمەيتىن بولسا, ءوزارا سەنىمگە سىزات ءتۇسىپ, تۇراقتى بايلانىستان ايرىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.
ديقانداردىڭ ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنا دەگەن سەنىمى دە ازايىپ بارا جاتقان ءتارىزدى. بۇگىنگە دەيىن جەرگىلىكتى وكىلدىكپەن بىردە-ءبىر شارتتىڭ جاسالماۋى وسىنداي ويلارعا ەرىكسىز جەتەلەيدى. قامباسى استىققا تولى ەگىنشىلەردىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ وتىرعار جايتتىڭ ءبىرى – باسقا جىلدارعا قاراعاندا قامىرلىلىعى جوعارى, ساپاسى جاقسى بيداي ونىمىنە لايىقتى باعا قويىلماۋىندا جاتسا كەرەك. وكىلدىك ديرەكتورى رامازان ءاسىپ 3- كلاستى بيدايدىڭ ءار تونناسى 48-52 مىڭ تەڭگەگە باعالاناتىنىن ايتىپ قالدى. تۇبىرلەي سۇراعانىمىزدا «52 مىڭ» مەجەنى باعىندىرۋ ءۇشىن قامىرلىلىق 30-دان كەم بولماۋى جانە ءونىم حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن ارنايى قاپشىقتارعا سالىنۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. باعا قانشا قىزىقتىرسا دا, بۇل تالاپتى ورىنداۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قارجىلىق شاماسى كەلە بەرمەدى. وسىلايشا, نە شەتەلگە, نە مەملەكەتكە وتكىزە الماعان سوڭ دەلدالدارعا ساۋدالاۋعا, ال تۇسكەن ازىن-اۋلاق تابىستى العان نەسيەنى جابۋعا , بيۋدجەت سالىعىن تولەۋگە ءماجبۇر بولادى.
حوش, سونىمەن كاسىپكەرلەر پالاتاسى, تاعى باسقا مۇددەلى ۇيىمداردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرى توپتاستىرىلىپ, وبلىستىق اكىمدىك اتىنان ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە حات جولدانعانىن ەستىپ, ونىڭ قورىتىندىسىن ءبىلۋ ءۇشىن ات باسىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنا بۇردىق. ويتكەنى ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن جيىندا استىق تاسۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋدە قاعازباستىلىقتىڭ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ ءجيى ورىن الاتىنى, الىس اۋدانداعىلاردىڭ فيتوسانيتارلىق رۇقسات الۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا سابىلاتىنى, رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ بىردەن-ءبىر بولىمشەسى پەتروپاۆل قالاسىندا عانا ورنالاسقانى, ونىڭ مەرزىمى ەكى اپتاعا دەيىن سوزىلىپ كەتەتىنى, دەمالىس كۇندەرى ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ەسىگىندە قارا ق ۇلىپ تۇراتىنى ايتىلعان بولاتىن. الايدا بىزگە بەرىلگەن جازباشا جاۋاپ اۋانىنان اڭعارعانىمىزداي ماسەلە سيىرقۇيىمشاقتانىپ, تاعى دا تۇيىققا تىرەلگەندەي. سەبەبى, قولدانىستاعى ستاندارتتار مەن رەگلامەنتتەرگە سايكەس دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ قاراستىرىلماعان. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بىرقاتار بۇيرىقتارى مەن ەرەجەلەرىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت.
وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەنىڭ شەشىم تابۋى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن سىڭايلى. جاز ايىندا جۇمىس توبىنىڭ ءبىر وتىرىسى وتكەنىمەن, ورتاق قورىتىندىعا كەلە الماعانعا ۇقسايدى. ءونىم ساپاسىن ايعاقتايتىن قۇجات «قازاگروەكس» اق-تىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسىنەن الىنادى. سالىق ورگاندارىنا بىرقاتار قۇجاتتار تاپسىرىلادى. قۇجاتتىق راسىمدەۋ تىزبەگى وسىلايشا جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
تەمىر جول بويىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە اپتالاپ كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن شامادان تىس قاعازباستىلىقتىلىقتى قوسساق, شارۋا ادامىنىڭ جۇيكەسى تەمىر ەمەستىگىن, ونىڭ سوڭى نارىق تا قارىق قىلمايدى ەكەن دەگەن تۇڭىلۋشىلىك پەن سارىۋايىمعا سوقتىراتىنىن امالسىز ۇققانداي بولاسىڭ.
– ءبىزدىڭ نەگىزگى قىزمەتىمىز – جەرگىلىكتى اگروقۇرىلىمداردان جەتكىزىلەتىن بيداي مەن ارپانى قابىلداۋ, مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي كەپتىرىپ, تەمىر جول ارقىلى ىشكى نارىقپەن قاتار سىرتقا جونەلتۋ. الايدا جۇمىسىمىزدا تۇرالاپ قالاتىن جايتتار از ەمەس. كورشى رەسەيمەن بىرىڭعاي تەمىر جول كەڭىستىگىندە بولساق تا ەسە جىبەرىپ ءجۇرمىز. ۆاگونداردى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىمىز شابان ۇيرەكتى كوزگە ەلەستەتەدى, – دەدى «ەسىل-گارانت» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى اقىلبەك بەكەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا ازىق-ت ۇلىك تاسىمالى ءۇشىن ءۇستى جابىق ۆاگوندار, مايلى داقىلدارعا ارنالعان تسيستەرنالار تاپشى.
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندا استىق تيەلگەن ۆاگونداردى كىدىرىسسىز جونەلتۋ ءبىر ماشاقات. وتكەن جىلى تاپسىرىس بەرگەن پلاتفورمالاردى 10-20 كۇن كۇتىپ قالعان فاكتىلەر بولعان. «يكەا-تاس گرۋپ»» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى باحتيار شايكەنوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, شەتەلدىكتەر ۆاگونداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا, جارامدىلىعىنا, تازالىعىنا دا كوپ كىنارات تاعاتىن كورىنەدى. ءتىپتى, تسەمەنت تيەلگەن ۆاگوندارعا قانت, ۇن تيەۋ سەكىلدى وعاش جايتتار كەزىككەن.
سويلەۋشىلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەكسپورتتىق ساۋدا-ساتتىق تەمىر جول كومپانياسىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەندىكتەرىن جاسىرمادى. شىنىندا دا جىل وتكەن سايىن وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وتكىزۋ, ساتۋ نارىعىنىڭ اياسى كەڭىپ كەلە جاتقانىن بىلە تۇرا استىق تاسىمالدايتىن جۇك جونەلتۋشىلەرمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالماۋى, ءجيى بۇزىلۋى تۇسىنىكسىز. استىقتى ولكە سانالاتىن قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ەكسپورتتىق بايلانىسى وسىلاي كەدەرگىگە ۇشىراپ, جاعداي تۇزەلمەيتىن بولسا, ءوزارا سەنىمگە سىزات ءتۇسىپ, تۇراقتى بايلانىستان ايىرىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.
ديقانداردىڭ ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنا دەگەن سەنىمى دە ازايىپ بارا جاتقان ءتارىزدى. بۇگىنگە دەيىن جەرگىلىكتى وكىلدىكپەن بىردە-ءبىر شارتتىڭ جاسالماۋى وسىنداي ويلارعا ەرىكسىز جەتەلەيدى. قامباسى استىققا تولى ەگىنشىلەردىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ وتىرعان جايتتىڭ ءبىرى – باسقا جىلدارعا قاراعاندا قامىرلىلىعى جوعارى, ساپاسى جاقسى بيداي ونىمىنە لايىقتى باعا قويىلماۋىندا جاتسا كەرەك. وكىلدىك ديرەكتورى رامازان ءاسىپ 3-كلاستى بيدايدىڭ ءار تونناسى 48-52 مىڭ تەڭگەگە باعالاناتىنىن ايتىپ قالدى. تۇبىرلەي سۇراعانىمىزدا «52 مىڭ» مەجەنى باعىندىرۋ ءۇشىن قامىرلىلىق 30-دان كەم بولماۋى جانە ءونىم حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن ارنايى قاپشىقتارعا سالىنۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. باعا قانشا قىزىقتىرسا دا, بۇل تالاپتى ورىنداۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قارجىلىق شاماسى كەلە بەرمەدى. وسىلايشا, نە شەتەلگە, نە مەملەكەتكە وتكىزە الماعان سوڭ دەلدالدارعا ساۋدالاۋعا, ال تۇسكەن ازىن-اۋلاق تابىستى العان نەسيەنى جابۋعا , بيۋدجەت سالىعىن تولەۋگە ءماجبۇر بولادى.
حوش, سونىمەن كاسىپكەرلەر پالاتاسى, تاعى باسقا مۇددەلى ۇيىمداردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرى توپتاستىرىلىپ, وبلىستىق اكىمدىك اتىنان ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە حات جولدانعانىن ەستىپ, ونىڭ قورىتىندىسىن ءبىلۋ ءۇشىن ات باسىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنا بۇردىق. ويتكەنى ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن جيىندا استىق تاسۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋدە قاعازباستىلىقتىڭ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ ءجيى ورىن الاتىنى, الىس اۋدانداعىلاردىڭ فيتوسانيتارلىق رۇقسات الۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا سابىلاتىنى, رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ بىردەن-ءبىر بولىمشەسى پەتروپاۆل قالاسىندا عانا ورنالاسقانى, ونىڭ مەرزىمى ەكى اپتاعا دەيىن سوزىلىپ كەتەتىنى, دەمالىس كۇندەرى ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ەسىگىندە قارا ق ۇلىپ تۇراتىنى ايتىلعان بولاتىن. الايدا بىزگە بەرىلگەن جازباشا جاۋاپ اۋانىنان اڭعارعانىمىزداي ماسەلە سيىرقۇيىمشاقتانىپ, تاعى دا تۇيىققا تىرەلگەندەي. سەبەبى, قولدانىستاعى ستاندارتتار مەن رەگلامەنتتەرگە سايكەس دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ قاراستىرىلماعان. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بىرقاتار بۇيرىقتارى مەن ەرەجەلەرىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت.
وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەنىڭ شەشىم تابۋى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن سىڭايلى. جاز ايىندا جۇمىس توبىنىڭ ءبىر وتىرىسى وتكەنىمەن, ورتاق قورىتىندىعا كەلە الماعانعا ۇقسايدى. ءونىم ساپاسىن ايعاقتايتىن قۇجات «قازاگروەكس» اق-تىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسىنەن الىنادى. سالىق ورگاندارىنا بىرقاتار قۇجاتتار تاپسىرىلادى. قۇجاتتىق رەسىمدەۋ تىزبەگى وسىلايشا جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
تەمىر جول بويىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە اپتالاپ كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن شامادان تىس قاعازباستىلىقتى قوسساق, شارۋا ادامىنىڭ جۇيكەسى تەمىر ەمەستىگىن, ونىڭ سوڭى نارىق تا قارىق قىلمايدى ەكەن دەگەن تۇڭىلۋشىلىك پەن سارىۋايىمعا سوقتىراتىنىن امالسىز ۇققانداي بولاسىڭ.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
