ۇمىتپاساق, 2002 جىلى ەۋروپا فۋتبول وداعى قاۋىمداستىعىنىڭ (ۋەفا) قۇرامىنا وتتىك. وسىعان قول جەتكىزگەن ادامداردىڭ تاباندىلىعىنا ءتانتىمىز. ايتپەسە باسقا سپورت تۇرلەرىنىڭ بارىندە ازياعا قارايمىز. جاڭا عاسىر باسىنداعى فۋتبول فۋنكتسيونەرلەرىنىڭ سول كەزدەگى نيەتتەرىنىڭ وڭ بولعانى, ياعني ەۋروپاعا وتسەك, دەڭگەيىمىز تەز وسەدى دەپ ويلاعاندارى انىق. الەمدە №1 سپورت سانالاتىن ويىندى جاقسى كورەتىن, ونىڭ ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن جۇرتشىلىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ دە ءدال وسىلاي وي توپشىلاعانى كۇمانسىز. وكىنىشكە قاراي, سول ۋاقىتتان بەرگى 15 جىل ىشىندە كەرى كەتپەسەك, ىلگەرىلەدىك دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ءتىپتى بۇگىندە ازيا فۋتبول قاۋىمداستىعى قۇرامىندا قالا بەرگەنىمىزدە الەم چەمپيوناتىنا جولداما الۋ مۇمكىندىگىمىز اناعۇرلىم ارتا تۇسەتىن ەدى دەپ پايىمدايتىندار قاتارى دا از ەمەس. بىراق بۇگىنگى دەڭگەيىمىزبەن بۇعان ازيانىڭ وزىنەن دە جۋىر ماڭدا قول جەتكىزە قويارىمىز ەكىتالاي بولار ەدى. مۇنى دا ىشتەي مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز.
كەزىندە دوپتى ەلىنە جانى اشيتىن, ءوزىم دەگەندە وزەگىن ج ۇلىپ بەرۋگە دايىن ناعىز پاتريوتتار, ياعني قازاقتار تەپسىن دەپ «نامىس» كومانداسىن قۇرعانىمىز, ونىڭ اياعى نەمەن تىنعانى بارشامىزعا بەلگىلى. بىزدىڭشە, ماسەلەگە ءدال بۇلاي بىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. دوپتى ۇلتىنا, ناسىلىنە قاراماي كىم شەبەر سول تەبۋى ءتيىس. بۇعان مىسالدى دا تىم الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, سوڭعى 20 جىل بەدەرىندە الەم ارەنالارىندا اتوي سالىپ جۇرگەن فرانتسيا قۇراماسىن الايىق. 1998 جىلى الەم, 2000 جىلى ەۋروپا چەمپيونى بولعان فرانتسيا ۇلتتىق قۇراماسى ساپىندا تازا فرانتسۋزداردىڭ ۇلەسى (قوسالقى قۇرامداعى ويىنشىلاردى قوسا العاندا) 40 پايىزدان اسقان جوق. سول كەزدە زينەددين زيدان مەن پاتريك ۆيەيرانىڭ, يۋري دجوركاەفف پەن تەري ءانريدىڭ, داۆيد ترەزەگە مەن الەن بوگوسياننىڭ جاسىل الاڭدا جاسىنداي جارقىلداعانىن فۋتبول سۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەدى. فرانتسيانىڭ ونىڭ الدىنداعى قۇرامالارىنىڭ ساپىندا دا وزگە ەتنوس وكىلدەرى جەتكىلىكتى بولسا, قازىرگى قۇراماسىنىڭ قاتارىندا دا «فرانتسۋز ەمەس» فرانتسۋزدار از ەمەس.
مۇنداي مىسالدى كولدەنەڭ تارتقاندا 1980-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جاسىل الاڭنىڭ «شاڭىن قاققان» گوللانديا قۇراماسىنىڭ ساپىنداعى «قارا مارجانداردى» (رۋد گۋلليت, فرانك رەيكارد, ت.ب.) قالاي ۇمىتارسىڭ. ال بەرتىندە كلەرانس زەيدورف, پاتريك كليۋيۆەرت, ەدگار داۆيدس سىندى قارا ءناسىلدى اياقدوپ شەبەرلەرى اتوي سالدى. جالپى, ەۋروپانىڭ اتاقتى دەگەن كەز كەلگەن قۇراماسىنان «قانى بولەكتەردى» قينالماي-اق تاۋىپ الۋعا بولادى.
قازىر قازاقستان قۇراماسىنىڭ ساپىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى باسىم. جانە بۇگىنگى تاڭدا قۇرامادا ويناۋعا ەڭ لايىقتىلار دا سولار ەكەنىنە ءشۇبا جوق. بىراق كوماندا ساپىنداعى قازاقتاردىڭ ويىنى قارىن اشتىراتىنىن اشىق ايتقان ءجون. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ نامىسىن قورعاپ جۇرگەندەرىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولعان ازات نۇرعاليەۆ, ماقسات بايجانوۆ سەكىلدى «اقساقالدارىمىزدى» الماستىراتىن ءجونى ءتۇزۋ رەزەرۆىمىزدىڭ جوقتىعى دا دابىل قاقتىرارلىقتاي-اق جاعداي. بۇگىنگى ماڭدايالدى, ىلديعا سالسا توسكە وزعان مىقتىلارىمىز وسىلار بولسا, جۋىر ماڭدا اياقدوپتان شاۋىپ بايگە المايتىنىمىز اتار تاڭداي اقيقات. دەمەك, بۇل جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتە الاتىن شەبەر ويىنشىلار دايىنداماي كوسەگەمىز كوگەرمەيدى, قانداي دا ءبىر كوڭىل كونشىتەرلىك جەتىستىكتەرگە جەتە المايمىز دەگەندى بىلدىرەدى. ونىڭ ۇستىنە, قۇراما ساپىندا ويىن تاعدىرىن شەشىپ كەتۋگە قاۋقارلى شابۋىلشىلار جوق جانە بولعان دا ەمەس. بۇل قازاقستان قۇراماسىنىڭ ءاۋ باستان شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان باس اۋرۋى ەكەنى تاعى تالاسسىز.
قازاقستاننىڭ پرەمەر-ليگاسىندا ونەر كورسەتەتىن فۋتبولشىلار جالاقىسىنىڭ اسا جوعارى ەكەندىگى تۋرالى دا ءجيى ايتىلادى. جالاقىلارى ويىندارىنا سايكەس بولۋى ءتيىس دەيدى. اقشانى كۇرەپ تاپقان سوڭ شەبەرلىك شىڭداۋ, ءوسۋ جاعىنا قاراي ۇمتىلمايدى دەيتىندەر دە جوق ەمەس. بۇل سوزدەردىڭ دە جانى بار. ويتكەنى الىس شەتەل تۇگىلى ىرگەمىزدە تۇرعان رەسەي چەمپيوناتىندا وينايتىن بىردە-ءبىر قازاقستاندىق جوق دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. الەمدىك رەيتينگتە ءالجۋازدار قاتارىنداعى رەسەيدە ويناۋعا جاراماعان فۋتبولشىنىڭ دەڭگەيى قانشالىقتى ەكەنىن وسىدان-اق باعامداي بەرىڭىز. ەسەسىنە قازاقستانعا كەلىپ دوپ تەۋىپ جۇرگەن ورتاڭقول شەتەلدىكتەر جەتىپ ارتىلادى. ويتكەنى قازاقستان چەمپيوناتىندا وينايتىندارعا فۋتبولى بىزبەن دەڭگەيلەس, ءتىپتى ءسال-ءپال جوعارى ەلدەر چەمپيوناتتارىنا قاراعاندا, جالاقى ايتارلىقتاي كوپ تولەنەدى.
جالپى, فۋتبول ەكونوميكاسى مىقتى ەلدەردە جاقسى دامىعان دەگەن تۇجىرىممەن دە كەلىسە بەرۋگە بولمايدى. وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنىڭ كەدەي, ەڭسەسىن ەندى عانا كوتەرە باستاعان ەلدەرىندە فۋتبول دەڭگەيى اسا جوعارى ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتا الماس. ءتىپتى قازاقستان افريكا فۋتبولىنا دا باسەكەلەس ەمەس. وڭتۇستىك امەريكانى ايتپاعاندا, افريكانىڭ كوپتەگەن وكىلى ەۋروپانىڭ «مەن» دەگەن اتاقتى كوماندالارىندا تاماشا ويناپ ءجۇر. ال قازاقستاندى دامۋ كورسەتكىشى جاعىنان اتالعان قۇرلىقتاعى كەز كەلگەن ەلدەن جوعارى قويساق جاراسار. بۇدان فۋتبولدىڭ دامۋى ەلدىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنە اسا تاۋەلدى ەمەس دەپ وي تۇيۋگە ابدەن بولاتىنداي.
سونداي-اق فۋتبول ونەرىنىڭ قانشالىقتى وركەن جايعانى مەملەكەتتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى مەن حالقىنىڭ سانىنا دا تىكەلەي بايلانىستى ەمەس دەر ەدىك. بۇعان دا كولدەنەڭ تارتار دالەل, دايەكتەرىمىز بارشىلىق. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا قازاقستان قۇراماسى حالقىنىڭ سانى بار-جوعى 300 مىڭنىڭ ار جاق-بەر جاعىنداعى شاعىن عانا يسلانديا قۇراماسىمەن تەكەتىرەسە المايتىنى حاق. حالقى 600 مىڭنىڭ توڭىرەگىندەگى چەرنوگوريادان الەم چەمپيوناتىنىڭ جاقىندا اياقتالعان ىرىكتەۋ تۋرنيرىندە ءوز الاڭىمىزدا دا, سىرت الاڭدا دا وڭباي ۇتىلدىق. سلوۆەنيا مەن البانيانىڭ, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا مەن كيپردىڭ دە ءبىزدى قارسىلاس دەپ تانىمايتىنىنا ءباس تىگە الامىز.
كەيبىرەۋلەر كوماندالىق ويىنداردا باپكەر باستى ءرول اتقارادى. قازاقستان قۇراماسىنا سىرتتان مىقتى مامان شاقىرۋ كەرەك دەپ جاتادى. ءجون-اق دەيىك. بىراق باپكەر سيقىر ەمەس قوي, دۇرىستاپ دوپ تەبە المايتىن ادامداردان شەبەرلەر جاساپ, كوماندانى مىقتى ەتىپ شىعاراتىن. دەمەك, باپكەرگە دەڭگەيى جوعارى كوماندادا عانا ءوزىن جاقسى جاعىنان كورسەتۋگە مۇمكىندىك بار دەگەن ءسوز. مىسالى, اتاقتى جاتتىقتىرۋشىلار الەكس فەرگيۋسسوندى نەمەسە جوزە موۋرينيۋنى قازاقستانعا شاقىرىپ اكەلىپ, بارىمىز وسى, وسى ويىنشىلاردان مىقتى قۇراما كوماندا جاساقتاڭىز دەسە قولدارىنان كەلەر مە ەدى؟ ارينە, جوق. البەتتە جاقسى مامان قۇراما دەڭگەيىن شامالى كوتەرەر. بىراق تۇپكىلىكتى جاقسارتا المايتىنى ايداي انىق.
قازاقستان بۇگىندە الەمدىك رەيتينگتە وزىنە لايىقتى ورنىن ەنشىلەپ وتىر. ۋەفا 2018 جىلعى الەم چەمپيوناتىنىڭ ىرىكتەۋ ءتۋرنيرىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ رەيتينگىن ءتۇزىپ, ولارعا 2020 جىلى بولاتىن ەۋروپا چەمپيوناتىنا قاتىسۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلت ليگاسى دەگەن تۇراقتى جاڭا ءبىر ءتۋرنيردىڭ تۇساۋىن كەستى. وندا ۇلتتىق قۇرامالار رەيتينگتەگى ورىندارىنا سايكەس ءتورت توپقا بولىنگەن. قازاقستانعا كۇتكەندەگىدەي فارەر ارالدارى, ليۋكسەمبۋرگ, مولدوۆا, ليحتەنشتەين, مالتا, اندوررا, سان-مارينو, گيبرالتار سياقتى ەلدەردىڭ قۇرامالارىمەن بىرگە سوڭعى توپتان ورىن تيگەن. ازىرشە ەلىمىز قۇراماسى ءۇشىن لايىقتى ورىن وسى. دۇرىستاپ دوپ تەۋىپ ۇيرەنگەنىمىزشە وسىلايشا كوشتىڭ سوڭىندا قالا بەرمەكپىز.
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
