ادەبيەت • 19 قازان, 2017

«توپجارعان» پوەماسىنىڭ لاتىنشا كوشىرمەسى

1822 رەت
كورسەتىلدى
3 مين
وقۋ ءۇشىن

مەڭدىعارا اۋدانىندا تۇراتىن ەڭبەك ارداگەرى ەسەت كوبەكوۆ سان­دى­عىندا كوپ جىل جاتقان جاد­ى­گەردى الىپ شىقتى. اقساقال وتكەن عاسىر باسىندا ترويتسك قالاسى­نان جا­رىق كورگەن «ايقاپ» جۋرنا­لى­نىڭ رەداكتورى, قازاقتىڭ تۇڭ­عىش ءجۋرناليسى, پۋبليتسيست, اقىن مۇحامەتجان سەراليننىڭ «توپ­­جارعان» پوەماسىنىڭ لاتىن قارپى­مەن جازىلعان كوشىرمەسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەل­گەن­. ونى ءبىر جاعىنان اعاسى قاپ­­پاس كوبەكوۆتىڭ كوزىندەي كورسە, ەكىن­­­شى جاعىنان لاتىن قارپى قازاق جاز­باسى­نىڭ تاريحى دەپ تە بىلگەن. 

«توپجارعان» پوەماسىنىڭ لاتىنشا كوشىرمەسى

– اعام قاپپاس وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن قايتىس بولدى. ول كەتكەندە ارتىندا قال­عان قاعاز­دارىن قاراپ وتىرىپ, اراسىنان لاتىن قارپىمەن جازىلعان ۇزاق ولەڭدى تاۋىپ الدىم. سوڭىنا «كونەتس. پيسال ني­كولاي 20.ءىV.49گ» دەپ جازىپتى. مەن لاتىن قارپىن اسا تەز وقي ال­ماي­تىن ەدىم. مۇنىڭ نە ەكەنىن بىل­مەي, اۋداندىق «مەڭدىعارا ءۇنى» گازە­تىنىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى, مار­قۇم مىرزالى وڭايباەۆقا اپارىپ كورسەتتىم. ول كىسى ءبىر تانىس اق­سا­­قالعا مەن اپارعان ولەڭدى لاتىنشا­دان كيريلليتساعا اۋدارتىپ الدى. سويتسەك, الگى ۇزاق ولەڭ مۇ­حا­مەتجان سەراليننىڭ «توپ­جارعان» پوەماسى بو­لىپ شىقتى, – دەيدى ەسەت اقساقال.

لاتىن الىپبيىمەن كوشىرىلگەن شىعارمانىڭ سوڭىنداعى نيكولاي ەسەتتىڭ اعاسى قاپپاس ەكەن. ويتكەنى ورىس تىلىندە سويلەپ, ورىس داستۇرىنە ەلىك­تەگەن سول كەزدە قازاقتىڭ جەر-سۋ اتاۋ­لارى دا, ادامداردىڭ ەسىمى دە بىرتىن­دەپ ورىسشالانىپ جۇرە بەر­گەن. قازاق جازۋى 40-جىلدارى كيريلليتساعا كوشكەنمەن, لاتىن قارپىمەن ساۋات اشقاندار كوپكە دە­يىن وسى ءالىپبيدى پايدالانعان. قاپ­پاس-نيكولاي دا «توپجارعاندى» كوشىر­گەندە لاتىن قارپىن قولايلاسا كەرەك. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى بالالار وقۋعا ىنتىزارلىقپەن قاراعان. كىتاپ قازىرگىدەي دۇكەندەردە تىرەلىپ تۇر­ماي­تىن, جوقشىلىق كەز. ۇناعان ولەڭ, اڭگىمە, داستانداردى ادامدار وسى­لاي كوشىرىپ الاتىن بولعان. 

– مەنىڭ اكەم رۇستەم ءسابيت مۇقانوۆپەن جاقسى ارالاسىپتى. 60-شى جىلداردىڭ ىشىندە الماتىدا وقىپ جۇرگەنىمدە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ۇيىنە بىرنەشە رەت بارعانىم دا بار. اكەمنىڭ جازۋشىمەن دوستىق قارىم-قاتىناسىنىڭ اسەرى دە بولسا كەرەك. قاپپاس اعام پوەمانى وسى ءسابيت مۇقانوۆتان جازىپ العان بولار دەپ تە ويلايمىن. اۋىل اقساقالدارىنان جازىپ الۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى بۇل حيكايانى اۋىلداعى ۇلكەن كىسىلەر دە سۋدىراتىپ جاتقا ايتاتىن, – دەيدى ەسەت اتاي. 

توركوز داپتەرگە لاتىن قارپىمەن جازىلعان 130 شۋماقتان تۇراتىن پوەمانى قاپپاس اعاسى مايشامنىڭ تۇبىندە وتىرىپ, اۋىلداستارىنا تالاي وقىپ بەرگەن شىعار-اۋ. سوعىستان كەيىنگى ۋاقىتتا, ءتىپتى 60-جىلداردىڭ ىشىندە قاي اۋىلدا دا جۇرت جينالىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن بالالارعا باتىرلار جىرىن, اقىنداردىڭ پوە­مالارىن وقىتىپ, تىڭدايتىن. قازىرگىدەي تەلەديدار, ينتەرنەت جوق كەزدە ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە ەرمەگى كىتاپ بولاتىن. كەنەسارى-ناۋرىزبايدىڭ وقيعاسى ايتىلاتىن «توپجارعان» پوەماسى دا اۋىلداس­تار جالىقپاي تىڭدايتىن جىردىڭ ءبىرى بولعان. 

ەسەت كوبەكوۆ اقساقالدىڭ ءوزى دە كىتاپقۇمار كىسىنىڭ ءبىرى. قارتايعان جاسىنا قاراماي ءالى كۇنگە دەيىن اۋدان­دىق كىتاپحانا ونىڭ ەڭ سۇيىك­تى ورنى ەكەن. لاتىن قارپىنىڭ قايتا ورال­عانىن قۇپتاعاننىڭ دا, قۋان­عان­نىڭ دا ءبىرى ءوزى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءۇش ءتىلدى مەڭگەرەتىن بالالار ءۇشىن كي­ريل­ليتسامەن جازىلعان مۇرا جوعال­مايدى, ال لاتىن قارپى دە قيىندىق تۋعىزبايتىنىنا سەنىمى زور. 

 

ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»

 قوستاناي وبلىسى, 
 مەڭدىعارا اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار