تابىسى شاش-ەتەكتەن
جالپى, ساراپشىلاردىڭ پايىم-پىكىرىنە سۇيەنسەك, مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ كۇنى باتتى دەۋگە ءالى ەرتەرەك. «قالاۋىن تاپسا...» اتالعان سەكتوردىڭ الەۋەتى ءالى دە بولسا جەتكىلىكتى. دەگەنمەن, ادام دەنساۋلىعىنا دا, قورشاعان ورتاعا دا زيان كەلتىرمەيتىن قۋات كوزدەرى تابىلىپ جاتقان تۇستا, مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتقان ءجون. بۇگىنگى تاڭدا مامانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرى وسى توڭىرەكتە توقايلاسادى.
– قازىرگى تاڭدا وتاندىق مۇناي-گاز وندىرىسىندە «Shell», «Chevron», «Agip» سىندى الەمگە ايگىلى كومپانيالار جۇمىس ىستەپ جاتقانى بەلگىلى. وسى كومپانيالاردىڭ شيكىزات كۇيىندە ءوندىرىپ, كەيىن شەتەلدەردە تەرەڭ وڭدەلىپ, ەلىمىزگە قايتا كەلگەن تاۋارلارىن قولدانبايتىن قازاق كەمدە-كەم. ءبارىمىز كولىگىمىزگە تەجەگىش مايى, موتور مايى سياقتى بىرنەشە ماشينا مايلارىن قۇيامىز. ونىڭ سىرتىندا ءدارى-دارمەك, ءتۇرلى تىڭايتقىش, كاۋچۋك, بوياۋ دەيسىز بە, ونداعان تاۋار ءتۇرىن دە شەتەلدەردەن الدىرامىز. شىنى كەرەك, ءبىز مۇنايدىڭ ەڭ سوڭعى قالدىعىنان جاسالاتىن قوقىس سالاتىن دوربا دا شىعارمايمىز. قىسقاسى, ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتتى قارا باقىرعا وتكىزىپ, الدەنەشە ەسە قىمباتقا قايتا ساتىپ الۋدى ادەتكە اينالدىردىق. ياعني, يمپورت ونىمدەرى ءۇشىن تولەنگەن قىرۋار قاراجات شەتەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمسالىپ جاتىر, – دەيدى وسى سالانىڭ مامانى, مۇناي-گاز كومپانيالارى وداعىنىڭ القا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ.
ەگەر مۇناي-حيميا سالاسىن جولعا قويا الساق, وسى قىرۋار تاۋاردىڭ ءبارىن وزىمىزدە وندىرەر ەدىك. شيكىزات وزىمىزدەن شىقسا, ونى ءوزىمىز تەرەڭدەتىپ وڭدەسەك, ءوزىمىز تۇتىنىپ قانا قويماي ەكسپورتتى جولعا قويساق, مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايتىنى تۇسىنىكتى. يمپورتتان ۇنەمدەلەتىن قارجى, ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىسىڭىز تاعى بار. جۇمىس ورىندارى كوبەيەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. وعان قوسا مۇناي-حيميا سالاسى عىلىم سالاسىمەن قاتار داميتىنىن دا ۇمىتپاعان ءجون.
بۇگىندە الەم جۇرتشىلىعى اعاش قولدانۋدان دا قالىپ بارادى, ونىڭ ورنىن ءتۇرلى پلاستيكتەر الماستىرا باستادى. مۇنايدىڭ قالدىعىنان جاسالاتىن باسقا قۇرىلىس ماتەريالدارى دا تولىپ جاتىر. پلاستيك قۇبىرلار, جىلۋ بەرگىش ماتەريالدار, ەسىك-تەرەزەنىڭ بولشەكتەرى دەيسىز بە, بارلىعىنا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن پايدالانۋعا بولادى. ياعني, مۇناي-حيميا كەشەنىن دامىتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ, قۇرىلىس جانە باسقا دا سالالارعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەگەن ءسوز.
ماسەلە مامانعا تىرەلەدى
جالپى, قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ەڭ دامىعان دەگەن ەكى باعىت – شيكىزات ءوندىرۋ جانە وسى سەكتورعا قىزمەت كورسەتۋ سالالارى. توقسانىنشى جىلدارى تۇرالاپ قالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانى اياعىنان نىق تۇرعىزىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋدە, اسىرەسە ءوندىرىستىڭ ۇلەسى ەرەكشە بولدى. اتالعان سالادان كۇتكەن ءۇمىتىمىز اقتالدى دەسەك اسىلىق ايتپايمىز. ەندى بۇگىنگى ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىراتىن اسقارالى مىندەت مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋ بولماق.
ماماننىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستاندا مۇناي-حيميا كەشەنىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ينۆەستورلار بار. وعان قوسا وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ دەڭگەيى دە سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما ءوسىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بوي تەڭەستىرۋگە جاقىنداپ قالدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى سالۋعا قاجەتتى قاراجات تا وزىمىزدەن تابىلادى. جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعاراتىن شاعىن كاسىپورىندار سالۋ ءۇشىن ەڭ ارزان جوبالار 15 ميلليون دوللاردان باستالسا, ەڭ قىمبات دەگەنى 700-800 ميلليون دوللارعا جەتەدى. مۇنداي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قازىر مۇمكىندىك بار.
دەمەك, شيكىزات بار, قاراجات بار. سوعان قاراماستان, مۇناي-حيميا كەشەنىنىڭ ماندىماي تۇرۋى قالاي؟ ونىڭ باستى سەبەبى بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى.
– كاسىپكەر قانشالىقتى تاجىريبەلى, ىسكەر بولعانىمەن, كەز كەلگەن كۇردەلى جوبانى ىسكە اسىراتىن – مامان. ال قازاقستاندا مىقتى حيميكتەر تاپشى. بىزدە جاسالعان ونىمدەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋى ءۇشىن ستاندارتتاۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋدى جەتىك مەڭگەرگەن ماماندار كەرەك, ولار دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جوقتىڭ قاسى. قازىر حيميا ونەركاسىبىندەگى ستاندارتتاۋ تۇگىلى, قاراپايىم قۇرىلىس سالاسىندا دا ەسكىرگەن ستاندارتتار پايدالانىلۋدا. تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىپ جاتقان ۋاقىتتا ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سەكسەنىنشى جىلدارداعى قۇرىلىس ماتەريالدارىن قولدانىپ جۇرگەنىمىز وتىرىك ەمەس. بۇعان دەيىن ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەر كوپتەپ دايىندالىپ, حيميك, مۇنايشى, تەحنيك ماماندار ازىرلەۋگە كەيىنگى جىلدارى عانا كوڭىل بولىنە باستادى. بۇل سالاداعى ءبىرىنشى پروبلەما – مامان تاپشىلىعى. تاياۋ بولاشاقتا مۇنداي بىلىكتى مامانداردىڭ اياق-قولى جەرگە تيمەيتىن بولادى, – دەيدى راشيد جاقسىلىقوۆ.
ەكىنشىدەن, شيكىزاتتىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن زەرتتەۋمەن, ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە باستاپقى باعاسىن تۇسىرۋمەن شۇعىلداناتىن زەرتحانالار دا ەلىمىزدە جەتكىلىكسىز.
ۇشىنشىدەن, سالىنعان زاۋىتتاردى ىسكە قوساتىن ينجەنەرلەر جوق. مۇناي-حيميا زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىن كوزىمەن كورىپ, ءوز قولىمەن جۇرگىزگەن ينجەنەرلەر وتە از. وتاندىق تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى ينجەنەرلەرىنىڭ دەڭگەيى دە شەتەلدىك ارىپتەستەرىنەن تومەن دەۋگە بولادى. جاسىراتىنى جوق, جاي عانا دانەكەرلەرلەۋشى مامانداردىڭ بىلىكتىلىك دارەجەسى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تالابىنا ساي كەلمەيتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. سول سەبەپتى زاۋىت سالۋ ءۇشىن شەت مەملەكەتتەردەن بىلىكتىلىگى جوعارى مامان اكەلۋگە ءماجبۇر بولامىز.
جالپى, مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋدا قولبايلاۋ بولاتىن نەگىزگى پروبلەمالار دەپ وسىنى ايتۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا تاپشى ماماندىق يەلەرىن ازىرلەۋگە مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتى, س.تورعايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى وقۋ ورىندارىندا وسى سالاعا قاجەتتى مامانداردى ازىرلەۋ جولعا قويىلعانى وعان دالەل. حيميا ونەركاسىبىنە بەت بۇرعان كاسىپورىندار مەملەكەت دايىنداپ بەرەتىن مامانداردى كۇتىپ قول قۋسىرىپ وتىرماي, ءتيىستى شاكىرتاقى تاعايىنداپ, وزدەرىنە قاجەتتى مامانداردى دايىنداۋعا, ولاردى شەتەلدىك كومپانيالاردا تاجىريبەدەن وتكىزۋگە اتسالىسۋى ءتيىس.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەندىگى تىرەگى
جالپى, مۇناي-گاز سەكتورىن ءارتاراپتاندىرۋدى تابىستى جۇرگىزىپ جاتقان ەلدەر تۋرالى ايتقاندا مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. كورشىلەس وزبەكستاندا وتكەن جىلى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى گاز-حيميا كەشەنى ىسكە قوسىلدى. يران سوڭعى 15 جىل ىشىندە مۇناي-حيميا ءوندىرىسىنىڭ قۋاتىن 8 ەسەگە دەيىن ارتتىرىپتى. شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن ازەربايجاننىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى «SOKAR»-دىڭ بىرقاتار ونىمدەرى تۇركياعا ەكسپورتالادى ەكەن. شيكىزاتقا مەلدەكتەگەن قاتار مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمىن شيرەك عاسىردا 5 ەسەگە دەيىن ۇلعايتقان. كومىرسۋتەگىن شەتەلدەن الاتىن ازيا-تىنىق مۇحيتى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزى وسى سالاداعى قۋاتىن 3 ەسەگە ارتتىرعان. قازاقستان بۇل سالادا ماقتانا الاتىن دەڭگەيدە ەمەس. قازبالاي بەرسەك, كەرىسىنشە مۇناي-حيميا ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى تومەندەپ بارا جاتقانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ەلباسىنىڭ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «مۇناي ءوندىرۋشى ەل بولعاندىقتان, ءبىز مۇناي ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرىن ءوزىمىز شىعارۋعا ءتيىسپىز», دەگەنى ەسىمىزدە. كۇنى كەشە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىن قابىلداعان ن.نازارباەۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىن كەزەكتى مارتە ايتتى. بۇگىنگى تاڭدا ۇكىمەت تاراپىنان مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋعا نازار اۋدارىلا باستادى. الداعى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەر دە ءداستۇرلى كاسىپ تۇرىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, وسى سالاعا مويىن بۇرسا قۇبا-قۇپ.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
