ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس» دەپ ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتتارىن تۋعان جەردى قاستەرلەۋگە, وتاندى سۇيۋگە, تامىرلى تاريحىمىزدى, تاعىلىمدى داستۇرلەرىمىزدى دارىپتەۋگە شاقىرعان ەدى. وسى رەتتە وڭىرىمىزدەگى جەر-سۋ, ەلدىمەكەن اتاۋلارىنىڭ تاريحىمەن قاتار وبلىستىڭ ونوماستيكا سالاسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى دە جەتىك بىلەتىن ءتىلشى-عالىم, وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى بەردىبەك بياروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
گلۋبوكوەنى اقتاس, زىرياندى التاي دەپ اتاۋعا بولادى
– ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاق – جوق ىزدەگەن حالىق» دەگەن ءسوزى بار. الاش ارداقتىسىنىڭ بۇل ءسوزى ەلىمىزدىڭ ونوماستيكا سالاسىنا دا قاراتا ايتىلعانداي. پرەزيدەنتتىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى قۇرمەتتەۋگە شاقىرعان باعدارلامالىق ماقالاسى وسى سالاداعى «جوعىمىزدى» تۇگەندەۋگە, بارىمىزدى تۇلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سەكىلدى.
– ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا ء«اربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار» دەپ بەكەرگە ايتقان جوق. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ونوماستيكا سالاسىنا تىكەلەي قاتىستى ءارى وسى سالاداعى كوپ ۋاقىتتان بەرى شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەردىڭ تارقاۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. قازىر ۇلتتىق توپوجۇيەمىزدە تىڭنان توپونيم جاساۋعا دەگەن زارۋلىك بار جانە بولا بەرەدى دە. ونى عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ, ءبىر جولعا قويۋ قاجەتتىلىگى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. اسىرەسە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپقان جوق. نەگىزگى سەبەپتەر مىنالار: بىرىنشىدەن, كىرمە اتاۋلاردىڭ ورنىن باساتىن تاريحي توپونيمدەردىڭ تابىلماۋى. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا رەسمي تىركەلگەن 20 000 اتاۋدىڭ 3000-ى سلاۆيان تىلدەرىنەن ەنگەنى انىقتالىپ وتىر. ول 3000 اتاۋدىڭ بۇرىنعى تۇركىلىك نەمەسە موڭعولدىق تۇپنۇسقالارى ەشقايدا ساقتالماعان. ويتكەنى سلاۆيان ءتىلدى اتاۋلاردىڭ ولاردى ىعىستىرىپ شىعارعانىنا 300 جىلداي ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن. بۇل مەزگىلدە گەوگرافيالىق نىساننىڭ تاريحي اتى ەل جادىنان شىعىپ كەتۋى – زاڭدى قۇبىلىس. ەندى ولاردى قالايشا جاڭعىرتۋ كەرەك؟ تەك جاڭا اتاۋلار جاساۋ ارقىلى عانا. تىڭ اتاۋلار جاساۋدىڭ جولىن بىلمەگەندىكتەن, اتاۋسىز قالعان نىسانالارعا اقمارال, بەرەكە, بەيبىتشىلىك, ماحاببات تاۋى, وركەنيەت, ىنتالى, باقىت, شاتتىق ءتارىزدى جەر بەدەرىنە قاتىسى جوق اتاۋلار بەرىلە باستادى. بەيىلسىز بايلار مەن بەلگىسىز باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىنەن جاسالعان انتروتوپونيمدەر قاپتاپ كەتتى. بۇنى جاقسى ءۇردىس دەپ اتاۋ قيىن. جەر مەن سۋ – اتىمەن, زاتىمەن قوسا – سول جەردى مەكەندەگەن حالىقتىڭ بايلىعى ەكەنىن ەسكەرسەك, ونداي بەي-بەرەكەتتىككە جول بەرۋگە بولمايدى.
گەوساياسي ورنىمىزعا, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانىنىڭ باسىمدىعىنا بايلانىستى شىعىس قازاقستاندا جەر-سۋ اتاۋلارىن اۋىستىرۋ, قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسى «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالىپ, تەجەلىپ كەلگەنى بەلگىلى. بۇل ماسەلەگە باتىل تۇردە كىرىسەتىن مەزەت جەتكەن سەكىلدى. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ سولتۇستىك اۋداندارىندا ونوماستيكا ماسەلەسى كىرەۋكە مۇزداي سىرەسىپ شەشىمىن تاپپاي تۇر.
– گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ اقتاس, زىرياننىڭ كوكتاس دەگەن تاريحي اتاۋلارى بار دەگەن قانشالىقتى شىندىققا سايادى؟
– زىريانعا ءوز باسىم التاي دەگەن اتاۋدى ۇسىنار ەدىم. ويتكەنى ورىس التايىندا گورنو-التايسك, موڭعوليادا ءبىر التاي, قىتايدا ءبىر التاي اتتى قالالار بار. ال قازاق التايىندا ونداي ءىرى ويكونيم جوق. التايدىڭ قازاقستانعا تيەسىلى بولىگىندە ءبىر التاي دەگەن ماكروتوپونيم تۇرعانى ءجون. كوكتاس اتاۋى وسى اۋدان اۋماعىنداعى تسەمەنت وندىرەتىن وكتيابرسك كەنتىنە كەلەتىن سەكىلدى. تسەمەنتتىڭ ءوزى كوك تاستان وندىرىلەدى ەمەس پە؟ ال ەندى گلۋبوكوەنىڭ بۇرىنعى اتاۋى اقتاس ەكەنىن بىلتىر عانا دۇنيەدەن وتكەن بەلگىلى جازۋشى, اۋدارماشى, جۋرناليست كەڭەس يۋسۋپوۆ اعامىز جازعان بولاتىن. قالامگەر بالا كەزىندە اكەسىمەن بىرگە وسى ماڭدى ارالاعاندا «بۇرىن بۇل جەردى قازاقتار اقتاس دەپ اتاعان» دەپ ايتقان ەكەن. بۇل – تاريحي اتاۋ. داۋ-دامايسىز-اق اۋىستىرۋعا بولادى. شەمونايحاعا جاڭا اتاۋ تابۋ كەرەك سەكىلدى. ول شەماناەۆ دەگەن فاميليادان شىققان اتاۋ. ءبىر توپ ءتىلشى عالىمدار گلۋبوكوە, شەمونايحا, زىريان اۋداندارىنىڭ اكىمدىكتەرىنە: «جاز مەزگىلىندە سىزدەر جاققا ارنايى بارايىق, جەر-سۋ اتاۋلارىن انىقتاپ, بەلگىلەيىك, تەك كولىك تاۋىپ بەرۋگە كومەكتەسسەڭىزدەر بولدى» دەپ ۇسىنىس ايتقانبىز.
سول اۋدانداردىڭ بىردە-ءبىرى كولىك تاۋىپ بەرە المادى. قۇلىقسىزدىق تانىتتى. ءبىز عالىمدار اتالعان اۋداندار اۋماعىنداعى تاۋلاردى, توبەلەردى, وزەندەردى, بۇلاقتاردى كورىپ, بارىنە جاڭادان قازاقى ات قويىپ بەرۋگە دايىنبىز. ارنايى كولىك بولىنسە, ءبىر ايدا ءبىر اۋداندى ارالاپ شىعۋعا بولادى عوي. قولىمىزدا ءتيىستى كىتاپتار بار, اتاۋلاردىڭ سوزدىگى بار. قارايمىز دا ايتىپ بەرەمىز. ولار جەر-سۋ اتاۋلارىن تىزىمدەپ, جازىپ السا بولعانى. قازىر بولماي جاتسا, كەيىنگى ۇرپاققا دايىن تۇرادى. وسىنداي جوسپارىمىز بار. بىراق ونىڭ قاشان ورىندالارىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ءبىزدىڭ تىلەگىمىز – ونوماستيكا ماسەلەسىنە, جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتۋگە قالا, اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى دە مۇددەلىلىك تانىتسا دەيمىز. ولار بۇل ىستە باتىلدىق تانىتىپ, ءتىلشى عالىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسە قۇبا-قۇپ. مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟ ءار ۇلتتىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى دا مەملەكەتتىك رامىزدەر سياقتى. ۇلتتىڭ بەينەسىن, بولمىس-ءبىتىمىن ايقىنداپ تۇرۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل ءىستى كەيىنگە قالدىرماي, ورىسشا اتاۋلاردىڭ بارلىعىن بىرتىندەپ اۋىستىرۋ قاجەت. وبلىسىمىزدىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا جەر-سۋ اتاۋلارى ءبىرشاما جۇيەگە كەلدى دەۋگە بولادى. كاتونقاراعايدا بىرەن-ساران ورىسشا اتاۋلار بار. وعان بالاما تاۋىپ تا قويعانبىز. كەزىندە كەرجاقتار تۇرعان تاۋداعى كوروبيحا اۋىلىن تۇيىق دەپ اتاۋعا بولادى. ار جاعىندا جول جوق, تۇيىققا تىرەلەدى. سولداتوۆا دەگەن اۋىلدى كۇنگەي دەۋگە بولادى. تاۋدىڭ كۇنگەيىندە تۇر.
ورالحان بوكەي كوشەسىندە بار-جوعى 4 ءۇي بار
– بىلۋىمىزشە, ءسىز جەر-سۋ اتاۋلارىنا كىسى ەسىمدەرىن بەرۋگە قارسىسىز. نەگە؟
– جەر-سۋعا كىسى اتىن بەرۋگە بولمايدى, ويتكەنى ول كەيىن كارتاعا تۇسەدى. جازىلۋى دا قيىن. اتاقتى ادامدار دۇنيەگە كەلە بەرەدى, بىراق جەر ەندى وسپەيدى عوي. جەر بىرەۋ-اق. كۇندەردىڭ كۇنىندە, قانشاما ۋاقىتتان كەيىن ءبارى ادام اتىنا اينالىپ كەتەدى. سوسىن «ماراتتان شىعىپ, قايراتقا كەلدىك, قايراتتان شىعىپ, تالعاتقا كەلدىك» دەپ وتىراتىن بولامىز. سايىپ كەلگەندە, قانداي اتاقتى ادام بولسا دا جەردەن ارتىق ەمەس. قوعامعا, ەلگە ەڭبەگi مەن ەرلiگi سiڭگەن ادامداردىڭ ەسiمiن تاربيەلiك ماقساتتا ماڭگiلەۋ كەرەك بولسا, اۋىل, قالا كوشەلەرi, مەكتەپتەر مەن الاڭدارعا بەرۋگە بولادى.
– كوشەلەر دەمەكشى, وسكەمەننىڭ شەتىندەگى احمەر اۋىلىندا كۇلاش بايسەيىتوۆا, ءىلياس وماروۆ اتىنداعى كوشەلەردىڭ بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق ۇزىندىعى بار جوعى – 200-300 مەتر عانا. سول جاقتىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءوزى مۇنداي كوشەلەردىڭ بار ەكەنىن دۇرىس بىلمەيتىن سياقتى.
– قازىرگى ۋاقىتتا وسكەمەندە كوشەلەرگە قازاقشا اتاۋلار بەرۋ ماسەلەسى توقتاپ تۇر. ءسىز ايتىپ وتىرعان قالانىڭ شەت جاعىنداعى كوشەلەرگە تۇلعالاردىڭ ەسىمى 2000 جىلدارى بەرىلگەن. وسكەمەن قالالىق ءماسليحاتى ۇلكەن كوشەلەرگە قازاقى اتاۋلاردى بەرگىزبەس ءۇشىن, شەتكى كوشەلەرگە اياماي قويا بەرگەن عوي. قۋلىقتى كورمەيسىزدەر مە؟ ماسەلەن, شاھاردىڭ شەت جاعىنداعى كۇلەنوۆ شاعىن اۋدانىندا ورالحان بوكەي اتىنداعى كوشە بار. بار-جوعى 4-اق ءۇي. ەشكىم بىلمەيدى. وكىنىشكە قاراي, ەسىمى ەلگە بەلگىلى تۇلعالارىمىزعا بۇيىرعانى وسىنداي شولاق كوشەلەر بولىپ تۇر. وسكەمەندە پاروۆوزنايا, رابوچايا دەگەن سەكىلدى ۋاقىتى وتكەن كوشە اتاۋلارى از ەمەس. كەيبىرىن ايتۋعا ءتىلىڭ دە كەلمەيدى. قالاداعى وسىنداي ءمانسىز-ماعىناسىز كوشەلەرگە كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك, قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ نەمەسە كەزىندە ءبىزدىڭ وڭىردە قىزمەت اتقارعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلسە عيبراتتى ءىس بولار ەدى.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا رەسپۋبليكالىق توپوگرافيالىق كارتالاردا ورەسكەل قاتەلىكتەر جىبەرىلگەنىن ايتىپسىز.
– قازاقستان كارتاسىن قازاقشا سويلەتەمiز دەپ جۇرگەن ازاماتتار تiلدi جەتiك بiلمەگەندiكتەن جانە تiلشi-ماماندارمەن اقىلداسپاعاندىقتان, كوپتەگەن ورەسكەل قاتەلiكتەر جiبەرگەن. ماسەلەن, بiر عانا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ توپوكارتاسىندا ءۇرجار – ۇرىجار, ورەل – ورگiەل, بەرەل – بەرگiەل, شاناعاتى – شاناقاتتى بولىپ زاڭسىز وزگەرiسكە ۇشىراعان. ال ليستۆياگا تاۋ جوتاسىن قورجىنتاۋ, تارباعاتاي سiلەمiن تاۋتەكەلi دەپ وزگەرتۋ – ايماقتى جاقسى بiلمەۋدەن تۋعان قاتەلiكتەر. ورىس ساياحاتشىلارى ليستۆياگا تۇرiندە كارتاعا تۇسiرمەس بۇرىن جانە قازiر دە ول تاۋ جوتاسى قوڭىرجون دەپ اتالادى. تاۋتەكەلi بولسا, تارباعاتاي تاۋ سiلەمiنiڭ بiر عانا سالاسى ەكەنi جەرگiلiكتi تۇرعىنداردىڭ بارiنە ايان. توپونيميكا بiرنەشە عىلىم سالاسىمەن توعىساتىندىقتان, گەوگرافتارعا دا ماماندىقتىڭ تالابىنا بايلانىستى توپونيمدەرمەن اينالىسۋعا تۋرا كەلەدi.
الايدا اتاۋلار اراسىندا بەلگiلi بiر ديالەكتiدەن, كونە, كiرمە تiلدەردەن جاسالعاندارى كەزدەسiپ قالسا, ونى دۇرىس ترانسكريپتسيالاۋ, ماعىناسىن ءتۇسiنۋ گەوگراف-مامانداردىڭ قولىنان كەلە قويماۋى مۇمكiن. قازاقستان كارتالارىندا قاپتاپ جۇرگەن قاتەلiكتەر ءدال وسىدان, ياعني تiلشiلەرمەن, تاريحشىلارمەن بiرلەسiپ جۇمىس iستەمەۋدەن تۋىنداپ وتىر. رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى توپونيمدەر بiرشاما تولىق زەرتتەلiپ, قانشاما عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ جاتسا دا, كارتوگراف-ماماندار كوز قىرىن دا سالمايتىنى بەلگiلi بولدى. مەملەكەتتiك كارتا – الەمگە ۇسىناتىن ۇلتتىق ماڭىزى بار قۇجات. ونى جاساۋدى بiرەر عانا ادامعا سەنiپ تاپسىرۋعا بولمايدى. ونوماستيكالىق جۇمىستاردى ۇيلەستiرۋ, ونى ۇنەمi قاداعالاپ وتىرۋ قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەرگە عانا ەمەس, الەمدەگi وركەنيەتتi ەلدەردiڭ بارلىعىنا ءتان بولىپ كەلدi. ماسەلەن, اقش-تا گەوگرافيالىق اتاۋلار بيۋروسى, كانادادا گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ تۇراقتى كوميتەتi, گەرمانيادا گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ۇلتتىق كوميتەتi, انگليادا بريياتانيا گەوگرافيا قوعامىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ تۇراقتى كوميسسياسى, رەسەيدە گەودەزيا, اەروفوتوتۇسiرۋ, كارتوگرافيا باس باسقارمالارى جۇمىس iستەيدi.
ولاردىڭ بارلىعىنا دا گەوگرافيالىق اتاۋلاردى دۇرىس پايدالانۋدى باقىلاپ, تۇزەتiپ, جۇيەلەپ وتىرۋعا باعىتتالعان ءتۇرلi قۇقىقتار بەرiلگەن. سونىمەن قاتار ءار مەملەكەتتiڭ كارتوگرافيالىق جۇيەسiن بۇۇ, بۇكiلالەمدiك پوشتا وداعى, حالقىارالىق گيدروگرافيالىق بيۋرو, حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمى, حالىقارالىق كارتوگرافيالىق بiرلەستiك, حالىقارالىق ستاندارتتاۋ ۇيىمى ت.ب. iرi قاۋىمداستىقتار باقىلاپ وتىرادى. سوندىقتان رەسپۋبليكامىزدىڭ توپوكەڭiستiگiن تارتiپكە كەلتiرۋ مەملەكەتشiلiك قانا ەمەس, حالىقارالىق ماڭىزى بار iس بولىپ تابىلادى.
زايسان كولىنىڭ تاريحي اتاۋى – بەينەتەڭىز
– ورەل, بەرەل دەپ قالدىڭىز, وسى اتاۋلار قايدان شىققان؟
– ورەل دەگەن موڭعولدىڭ ءۇرىل دەگەن سوزىنەن شىققان. ەشكىم ونى ورەل دەپ ايتپايدى. بالا كەزدەن ءۇرىل دەپ ايتىپ وستىك. ءۇرىل دەگەن موڭعولشا «ەكى ەرىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازاقشا ۇرلەۋ دەگەن سوزبەن توركىندەس. بايقاساڭىز, كاتونقاراعايداعى بۇل اۋىل شاتقالدا, ياعني جىرىقتا جاتىر. بۇرىن قازاقتار جىرىق دەپ اتاعان. مۇزتاۋدان باستالاتىن بەرەل دەگەن وزەن بار. قازاقتار اقبۇلقاق دەيدى. ايران سەكىلدى اپپاق بولىپ اعادى. اعىپ كەلەدى دە بۇقتىرماعا قۇيادى, ياعني بۇلعايدى. سودان اقبۇلعاق/اقبۇلقاق اتالعان. سونى ورىستار كارتاعا بەلايا بەرەل دەپ تۇسىرگەن. بەرەل دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى بورەل دەگەن كونە تۇركى سوزىنەن شىعادى. بور/بوز دەگەنىڭىز اق, ەل/ىل سۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني اقسۋ.
وزەننىڭ تۇسىنە بايلانىستى ايتىلعان. كەيىنگى ىقپالمەن جىڭىشكەرىپ بورەل/بەرەل بوپ كەتكەن. قازاقتار جەر-سۋ اتاۋلارىن تەككە قويماعان. ءبىر ەرەكشەلىگىنە قاراي قويعان. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى ۇمىتىلىپ, قالتالى ازاماتتار اكەسىنىڭ نەمەسە اتاسىنىڭ اتىن قويىپ جاتقان جاعدايلار كوبەيىپ بارادى. تالايىمەن كۇرەستىك تە. ماسەلەن, اياگوز اۋدانىنداعى تاڭسىق دەگەن اۋىلدى بىرەۋلەر اتاسىنىڭ اتىنا وزگەرتەمىز دەپ ءبىز قارسى شىعىپ, ازەر دەگەندە قالدىرعانبىز. ال بەينەتەڭىزىڭىز – زايسان كولى. زايسان دەگەن جوڭعار اتاۋى, بۇل ءسوز قولدانىسىمىزعا كەيىننەن ەنگەن. ورىستار كارتاعا ءتۇسىرىپ جىبەرگەن. قازاقتار بەينەتەڭىز دەگەن. ياعني تەڭىز سياقتى, تەڭىزگە ۇقسايدى دەگەن ماعىنادا.
– وسكەمەننىڭ كەڭگىر تۇرا دەگەن تاريحي اتاۋى بولعان دەيدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– ونى ەستىمەدىم. تاريحشى قۇربانعالي حاليد «تاۋاريح حامسا» اتتى ەڭبەگىندە وسكەمەننىڭ اتاۋى دوم دەپ جازادى. دوم ورىستاردىڭ ء«ۇي» دەگەن ءسوزى عوي. بىراق بۇل ءسوز ورىستىكى بولماۋى دا مۇمكىن. پارسىنىڭ دا دوم/دام دەگەن ءسوزى بار. تۇزاق دەگەن ماعىنا بەرەدى. ەرتىس پەن ءۇلبى قوسىلاتىن جەر تابيعي تۇزاق بولعان. اڭدى قۋىپ اكەلىپ وسى جەردە ۇستاعان. ەكى جاعى وزەن. اڭ قايدا بارادى؟ قۇربانعالي حاليد سونى مەڭزەپ وتىر ما دەپ ويلايمىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشى, جازۋشى كەڭەس يۋسۋپوۆتى اكەسى اربامەن ارالاتقاندا «بۇل جەر تاسقۇيعان» دەپ ايتقان ەكەن. قۇيعان دەگەن ەكى وزەننىڭ قيىلىسى. وسىنىڭ ءبارىن ويلانا كەلە مەن تاسقورعان دەگەن نۇسقا ۇسىنعام. تاس دەگەنىڭىز تاس, قورعان دەگەنىڭىز قالا دەگەن ماعىنادا. تالدىقورعان دەگەن سەكىلدى. وسى نۇسقانى ۇسىنعانمىن, بىراق وسكەمەن اتاۋىنا قۇلاق ۇيرەنىپ كەتتى عوي. ءتۇبى وسى اتاۋ قالاتىن شىعار.
– ءسىزدىڭ ارىپتەسىڭىز ايگۇل ءالىمحان حالقىمىزدىڭ كاسىبى مەن شارۋاشىلىعىن بەينەلەيتىن ارعىماق, تايسويعان, ق ۇلىنكەتكەن, ساندىقتاس, كەرەگەتاس, ايرانبۇلاق, مايكومگەن, قايماقشاتى سەكىلدى اتاۋلاردىڭ بۇگىندە مۇلدە قويىلماي, بارىنىڭ ءوزى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىن جازادى.
– كاتونقاراعايلىق مامىرحان سەرىكباي دەگەن اقىن كەزىندە «حالىق جاۋى» اتانىپ, كولىماعا ايدالعان. سول كىسىنىڭ 24 اۋىز ولەڭى بار. ول جىرلاردا بالاپانساز, بالاپانشىلىك, ويشىلىك, تاسۇيەز, قايىڭدىۇيەز, سامالجوتا, ساياتال سياقتى توپونيمدەر مولداپ كەزدەسەدى. بيەسىيماس دەگەن جايلاۋ بار ەكەن. جىلقى كوبەيگەندە سىيماي كەتەدى ەكەن. ق ۇلىنەمبەس دەگەن جەر بولىپتى. جايلاۋلاردىڭ بىرىندە. ءشوبى سونداي شۇيگىن بولعاندىقتان, تويعان ق ۇلىن ەنەسىن ەمبەي قويادى ەكەن. بۇگىندە وسىنىڭ ءبارى ۇمىتىلىپ بارادى. قازىرگى ۇرپاق اسا قۇندى ارحيتوپونيمدەردى كەز كەلگەن باسقا اتاۋمەن ءجونسىز اۋىستىرۋعا كىرىستى. ماسەلەن, كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى پارك ويكونيمى ۇرا دەگەن تاريحي اتاۋى بولا تۇرا اقمارال دەپ اتالا باستادى. بەرەزوۆكا ويكونيمىن وشاعاندى دەگەن تاريحي اتاۋىن ەسكەرمەي, قايىڭدى دەپ اتادى. ال ۇرا, وشاعاندى اتاۋلارى سول جەردىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن ايقىنداپ بەرەتىن ەدى. ۇرا – تاۋ اراسىنداعى شۇڭقىر جەرگە بەرىلگەن توپونيم بولسا, وشاعاندى – «مالعا جايسىز, وشاعانى كوپ» دەگەن ەسكەرتۋ بەرىپ تۇراتىن اتاۋ.
بىلايشا قاراعاندا, قايىڭ مەن وشاعاننىڭ ءتۇبى ءبىر فيتونيم عوي, ايىرماشىلىعى شامالى دەۋگە بولادى. الايدا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان قازاق ول جەر ءۇشىن ماڭىزدى بەلگى وشاعان دەپ تاپقان. ەكى اتاۋ دا ونوماستيكالىق كونتسەپتىلەرگە باي. وسى باعىتتا كەتە بەرەتىن بولساق, جەر بەدەرىن بىلدىرۋگە قابىلەتسىز مىڭداعان اتاۋلار قولدانىسقا ەنىپ كەتۋى مۇمكىن.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە العىس بىلدىرەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
