گەكتار اينالىمى ورتا ەسەپپەن 12,5 تسەنتنەردەن كەلدى. بىراق ماڭدايتەردىڭ قايتارىمى وسى عانا ما؟ ونىڭ باعاسى دۇرىس, ءوتىمى جاقسى بولماسا التىن ءدان ديقان الاقانىنان قۇمشا سۋسىپ كەتە بەرەدى. ويتكەنى ءداننىڭ قامبادا ساقتالۋىنىڭ ءار كۇنى وعان قارجىعا تۇسەدى, استىق جاتقان سايىن پايدا ەمەس, شىعىن اكەلەدى. ديقان كوڭىلى بۇگىن سودان دا كۇپتى.
ناۋىرزىم اۋدانىنداعى «شولاقساي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بيىل 17 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەككەن بولاتىن. ونىڭ 400 گەكتارى ارپا دا, قالعانى بيداي. بيىل گەكتارىنا 8 تسەنتنەردەن ءونىم جينالدى. بيدايدىڭ قامىرلىلىعى 30 پايىزدان اسىپ كەتتى. «شولاقساي» بيدايىنىڭ ارتىقشىلىعى دا وسى ساپاسىندا. ەندى سول ساپانىڭ تابىسى كوڭىل كونشىتپەيتىن ءتۇرى بار.
– استىققا لايىقتى باعاعا سۇرانىس بولماعاندىقتان بيىلعى تۇگىلى, بىلتىرعى استىعىمىز قامبادا جاتىر. قازىر ءبىزدىڭ قولداعى قامىرلىلىعى 30 پايىزدان اساتىن ساپالى 3-كلاستىق بيدايدىڭ ءبىر تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەدەن سۇرايدى, بۇل ەڭ قىمبات دەگەنى. ءتىپتى تونناسىن 35-36 مىڭ تەڭگەدەن سۇرايدى, بۇل ەڭبەگىڭنىڭ قايتارىمىن شىعارمايدى. ەڭ بولماسا قامىرلىلىعىنا سايكەس 60 مىڭ تەڭگەدەن سۇراسا عوي. سونىمەن بيدايدى باۋىرىمىزعا باسىپ وتىرمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى ءمادي يحتيلياپوۆ.
قازىر نەگىزىنەن 3-كلاستىق بيدايعا سۇرانىس جوق. ونىڭ ۇستىنە «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» اق 3-كلاستىق بيدايدىڭ قامىرلىلىعى 23 پايىز بولسا تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەدەن, ال 27 پايىز بولسا 48 مىڭنان 52 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بەكىتكەن. قامىرلىلىعى 30 پايىزدان اسىپ كەتەتىن بيدايدىڭ تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەگە بەرۋگە ديقاننىڭ قالاي ءىشى اشىماسىن؟ ال شارۋاشىلىقتار نەگىزىنەن ناق وسى 3-كلاستىق بيداي وندىرۋگە تىرىسادى, ويتكەنى قامىرلىلىعى جوعارى بيدايدىڭ نانى دا ساپالى بولادى.
تاعى ءبىر مىسال. مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «زاريا» شارۋاشىلىعى جىلدا 3 مىڭ گەكتارعا بيداي سەبەدى. شارۋاشىلىق وسى كۇزدىڭ كەۋسەنىنەن ءالى ءبىر ۋىس بيداي ساتقان جوق. شارۋانى جۇرگىزۋدە تاجىريبەسى مول الەكساندر كلينكو باعا تۇزەلمەسە, شارۋاشىلىقتىڭ ارباسى قيساياتىنىن ايتادى.
– مەنىڭ ەسىمە 1994-1998 جىلدار تۇسەدى. ول كەزدە ءبىر توننا كومىر الۋ ءۇشىن 3-4 توننا بيداي ساتقانبىز, ءبىر توننا جانار-جاعارمايدىڭ قۇنى 4,5 توننا استىق بولاتىن. باعا سايكەسسىزدىگىنەن شارۋاشىلىقتار ىدىراپ ءبىتتى. قازىر دە جىل سايىن كومىردىڭ دە, جانار-جاعارمايدىڭ دا باعاسى قىمباتتايدى, ال استىقتىڭ باعاسى تومەندەپ بارادى, نارىقتا باعا سايكەستىگى بولۋى كەرەك قوي. كومىر, بەنزين قالاي كەرەك بولسا, نان دا سولاي قاجەت ەمەس پە؟ – دەيدى ا.كلينكو.
جەردى باپتاپ وتىرعان كىممەن سويلەسسەڭ دە, ولار بۇل ماسەلەدە مەملەكەت كومەگىنە يەك ارتاتىنىن جاسىرمايدى. راس, مەملەكەتتىڭ ارقاسىندا ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى دا تەحنيكالارىن جاڭالاپ الدى, سۋبسيديا ديقاندارعا تىڭايتقىشتىڭ, حيميالىق وڭدەۋدىڭ سالماعىن سەزدىرە قويمادى. سونىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىقتار ەگىن القابىن كەڭەيتتى, استىقتى بۇرىنعىدان كوپ وندىرەتىن بولدى. بۇرناعى جىلدارى «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» مەملەكەتكە استىق ساتىپ الىپ, ديقان تىنىسىن تاعى ءبىر كەڭەيتەتىن. قازىر ول توقتاتىلدى دا, نارىق بۇيرىعىنا مويىنسۇنعان جاي بار.
– مەملەكەت استىقتى ساتۋدا شارۋاشىلىقتارعا كومەك قولىن سوزباسا, شىققان بيىگىمىزدەن كەيىن سىرعۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى نارىقتاعى باعا ءبىر-بىرىنە سايكەس ەمەس. وتكەن جىلى ديزەل وتىنىنىڭ ءبىر ءليترى 102 تەڭگە ەدى, ول بيىل ەركىن نارىقتا 158 تەڭگە بولدى. ال بيدايدىڭ ءبىر تونناسى وتكەن جىلى 60 مىڭ تەڭگە بولسا, بيىل 40 مىڭ تەڭگەدەن دە وتكىزە الماي وتىرمىز, – دەيدى ا.كلينكو.
استىق باعاسىنىڭ ءتۇسۋى كورشى رەسەيدە بيىل مول استىق وندىرىلۋىنە دە بايلانىستى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. بىلۋىمىزشە, كورشى ەل بيىل 130 ميلليون توننا بيداي وندىرگەن. ءبىزدىڭ نارىقتى قىسىپ جىبەرگەن دە سول كوپ بيدايدىڭ بۋى بولسا كەرەك.
– نارىق ەكەن دەپ, بار سالماقتى ديقاننىڭ يىعىنا ارتۋعا بولمايدى. استىقتى وتكىزۋگە ۇكىمەت, جەرگىلىكتى بيلىك كومەك قولىن سوزسا يگى. ۇن بۇرىن ەكسپورتقا جاقسى وتەتىن. قازىر وسى ماسەلەگە دە مەملەكەتتىك جاڭا كوزقاراس كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ ۇندى الاتىن وزبەكستان, ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرى, ءوزىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىستار وزدەرىندە قۋاتتى ديىرمەن قويىپ الدى. رەسەيدەگى استىق مولشىلىعى استىق نارىعىنداعى باسەكە تيىمدىلىگىن ءبىزدىڭ بۇرىنعى تۇتىنۋشىلارىمىزعا قاراي بۇرىپ وتىر, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ.
قازىر وبلىستا ەگىن القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار وسىعان بەتبۇرىس جاساي باستادى. زىعىر, كۇنباعىس, راپسقا نارىقتا سۇرانىس بار. كوكتەمدە 351 مىڭ گەكتارعا عانا وسى مايلى داقىلدار سەبىلدى. بۇل بارلىق ەگىس القابىنىڭ 7 پايىزى عانا. سوڭعى جىلدارى نارىق ديقاندارعا بۇرشاق تۇقىمداس داقىلدارمەن اينالىسۋدى مەڭزەي باستادى. قازىر بۇرشاق, جاسىمىق, قىشا سەكىلدى داقىلدار ەگۋدى باستاعاندار بار. ونىڭ كولەمى ازىرگە 65 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. بىراق ولاردىڭ دا ساتىلىمى بەلگىلى ىزگە قويىلعان جوق. وبلىستا, جالپى سولتۇستىك وڭىردە مايلى داقىلداردى قابىلدايتىن قۋاتتى ماي وڭدەۋ زاۋىتتارى جوقتىڭ قاسى.
ديقان ەڭبەگىنىڭ ەش بولماۋىن اۋىلداعىلار تىلەپ وتىر. ويتكەنى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ وتىمدىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن الاقانىنىڭ كۇسى ارىلمايتىن ەڭبەكشى جۇرت ءتۇسىنىپ قالعان.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى
