ال ءبىز سياقتى ءبىرلى-جارىم قىزىققانداردىڭ ءوزى-اق ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايىن تولتىرىپ جىبەرىپتى. «جولاي باس سۇعا سالىپ ەدىم», دەپ, قاسىمىزعا جايعاسقان ءبىر تۇرعىن (ۇناماسا شىعىپ كەتە سالادى) كەش سوڭىندا كوپشىلىكپەن بىرگە ورنىنان تۇرىپ, ۇزاق ۋاقىت شاپالاق ۇرىپ تۇرىپ الدى. ادەتتە «ەسەمىز ەستراداعا كەتىپ ءجۇر» دەپ شاعىنۋمەن جۇرەتىن حالىقتىق مۋزىكا وكىلدەرىنىڭ ءار كەشتەن كورگەن قوشەمەتى وسىنداي بولسا, شاعىنار ءجونىمىز جوق سياقتى...
بۇل «ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك سارىنى» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق فەستيۆالدىڭ جابىلار قارساڭى بولاتىن. قازاق, تۇرىك, قىرعىز, وزبەك, تاتار, تىۆا, ياكۋت حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان, ەكى كۇنگە سوزىلعان فەستيۆالدىڭ گالا-كونتسەرتىنە بارا قالساڭىز, كەش بىتەر-بىتكەنشە توقتاۋسىز قول سوعىپ, ريزاشىلىقپەن تاراپ بارا جاتقان كوپتى كورەر ەدىڭىز. ونسىز دا ۇرىلىپ جاتقان شاپالاقتى, كورسەتىلىپ جاتقان قوشەمەتتى كورمەگەندەي, كۇي مەن ءاننىڭ ورتاسىنا ساحنا سىرتىندا تۇرىپ كيلىگىپ, قايتا-قايتا «قوشەم-ە-ە-ەت» سۇراعان جۇرگىزۋشى قىزدىڭ جۇيكەگە تيگەنى دە ءاپ-ساتتە ۇمىت بولىپتى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تەك وسىنداي جوعارعى دەڭگەيدەگى كەشتەر وتسە, ءاربىر شاراعا ءدال وسىلاي رياسىز كوڭىلمەن ريزا بولىپ قايتساڭ... باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسى بولسا كەرەك.
فەستيۆالدىڭ العاشقى كۇنى – شەبەر-كلاسس ساباقتارىمەن ەستە قالدى. ستۋدەنتتەر مەن جاس ونەرپازدارعا ارنالعان ساباقتا ءار ۇلتتىڭ اتىنان اكەلىنگەن اسپاپتاردىڭ ەرەكشەلىگى مەن تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ, قالاي وينالاتىنى جايلى ازداعان قۇپيالارىن اشتى.
تەحنيكا تۇگىلى تەمىردىڭ ءوزىن يگەرمەگەن سوناۋ ءبىر ەسكى زامانداردان بەرى كەلە جاتقان حالىقتىق اسپاپتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قۇرىلىسى قاراپايىم كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, تىۆا حالقىنىڭ بوزانشى دەگەن اسپابى.
– بۇل جالپى تۇرىك حالقىنىڭ ەجەلگى, كونە سازدى اسپابى. بوزانشى كىشكەنتاي دومالاق باستى, مويىنى ۇزىنداۋ كەلەدى. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى پەرنەلەرى بولمايدى. تەك قانا ءتورت قىل ىشەكتى. جالپى ۇزىندىعى 1 مەتردەن استام. بوزانشىنى ىسقىمەن وينايدى.
داۋىسى بوتانىڭ بوزداۋىنا ۇقساس كەلەدى, – دەيدى تىۆالىق ونەرپاز يگور كوشكەنتاي. تىۆا ەلىنىڭ اتىنان كەلگەن بۇل وكىلدىڭ نەگىزگى ونەرى – كومەيمەن ءان ايتۋ. بوزانشىمەن قوسىلعاندا ءبىر ءوزى ءبىر وركەستردىڭ دىبىسىن بەرەتىن ءانشىنىڭ كومەيىنەن ەكى-ءۇش دىبىس قاتار شىعادى. اسپابى دا ءبىر ساتتە بىرنەشە دىبىس شىعارادى. بۇل ونەردى مەڭگەرۋ ءۇشىن بالا, ءتىپتى, ءسابي جاس-تان باستاپ دايىندالۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. بۇل مەكتەپتىڭ وزىندىك تالاپتارى جەتەرلىك. سونىڭ ءبارىن جەڭگەن, سونىڭ بارىنەن وتكەن جان عانا وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلە الادى. سوندىقتان دا بۇل ونەردى, اسپاپتى مەڭگەرگەندەر ساۋساقپەن سانارلىق قانا.
ساحا ەلىنەن كەلگەن حومۋسشى يۋليانا كريۆوشاپكينا:
– ياكۋت حالقى اسا قادىر تۇتىپ, قاستەرلەپ ۇستايتىن اسپاپتىڭ ءبىرى – حومۋس. بۇل اسپاپ نەگىزىنەن ءان مەن ءبيدى سۇيەمەلدەۋ ءۇشىن قولدانىلادى. حالىق اراسىندا ەكى تىلشەسى بار حومۋس تا كەزدەسەدى. ونىڭ داۋسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن شەبەرلەر تۇتىگىن قاڭىلتىردان جاساپ, وعان تۋربالاح حومۋس جانە تۇتىكتى حومۋس دەپ ات قويعان, – دەيدى ءوز اسپابى جايلى. كولەمى 10 سانتيمەتردەي عانا بولاتىن اسپاپتان شىققان ءۇن – كومەيدىڭ ءار بۇلكىلىنە, ەزۋدىڭ قوزعالىسىنا, ساۋساقتىڭ, قول قىرىنىڭ قيمىلىنا وراي قۇبىلىپ وتىرادى.
ءبىز باراباننىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ ونشا ءمان بەرمەيتىن وزبەكتىڭ دويراسىن مەڭگەرۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن سوندا بىلدىك. راۆشانجان يۋنۋسوۆتىڭ ءبىر ءوزى ءبىر تويدى بيمەن قامتاماسىز ەتەردەي ونەرى بار ەكەن.
شەبەرلىك ساباعىنىڭ نۇكتەسىن ايگىلى جىرشى الماس الماتوۆ پەن تۇركيالىق تەرمەشى يرفان گيۋردال قويدى. كۇللى تۇرىك جۇرتىنا ورتاق سانالاتىن «كورۇعلى» داستانىنان ءۇزىندى ايتتى. ارعى ءتۇبى اڭىزبەن استاساتىن تۋىندىنىڭ شىعۋ تاريحى, ءار ۇلتتىڭ ورىنداۋ, ايتۋ ەرەكشەلىكتەرى, ۆارياتسيالارى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعالدى.
ەكىنشى كۇن تالدىقورعانداعى ءتىل سارايىندا دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا وتكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسيامەن باستالدى. الماتى وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى اقان ءابدۋالى جۇرگىزگەن وتىرىستا تۇرىك جۇرتىنىڭ اعىستارى ورتاق ونەرىنىڭ ۇندەستىگى, ۇقساستىعى جايىندا كوپ ايتىلدى. ءبىر ەلدىڭ اسپابى مەن ءانىن, جىرى مەن تەرمەسىن ەكىنشى ەلدە دارىپتەلۋى قاي دەڭگەيدە, تۇركىلىك مادەنيەتتىڭ دامۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان شارۋالار توڭىرەگىندە, بىرىگۋ, جۇمىلۋ جايىندا ۇسىنىستار ايتىلدى. ماسەلەن, باۋىرلاس سانالاتىن ءار مەملەكەتتىڭ ونەر وردالارىندا جاڭا كافەدرالار اشۋ, تۋىستاس ەلدەردىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن تانۋ مەن تانىتۋدىڭ زاماناۋي قادامدارى جايىندا ايتىلعان ۇسىنىستار الداعى ۋاقىتتا كەلىسە وتىرىپ, قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە ەكەندىگى ءسوز بولدى. سونداي-اق, كوپ جاعدايدا كورەرمەنى ازداۋ, ناسيحاتى تومەندەۋ قالا بەرەتىن ۇلتتىق ونەردى دارىپتەمەي, حالىقتىق ونەر وكىلدەرىنىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ, مارتەبەسىن اسىرماي – ونەرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيگە جەتە المايتىنىن, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى وسى ماسەلەنى شەشۋگە بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن ايتتى.
ال گالا-كونتسەرتتىڭ شىمىلدىعى جامبىلدىڭ ايگىلى «اقىندارعا ارناۋىمەن» ءتۇرىلدى. «الاتاۋدان, ارقادان, اقىندارىم كەلىپسىڭ», دەپ باستالاتىن تولعاۋدىڭ وسى ءبىر باسقوسۋعا ءدال كەلە قالعانىن ايتىڭىز. بەيبىت مۇساەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى جامبىل جىرى بۇل كەشتىڭ سوناۋ ءبىر زاماندارمەن ۇندەستىكتى ساقتاي وتىرىپ ۇيىمداستىرىلعانىن كورسەتىپ بەرگەندەي. الماس الماتوۆ شىققاندا, قىسقا قايىرىپ ايتقان وسيەت جىردىڭ ازداۋ بولىپ قالعانىن ءار-ءار تۇستان «تاعى دا, تاعى دا» دەگەن داۋىس-تاردان بىلدىك.
كوپتىڭ ەرەكشە قيقۋى مەن قوشەمەتىنە يە بولعان كومەيمەن ايتىلعان ءان مەن حومۋسپەن تارتىلعان كۇي بولدى دەسەك قاتەلەسپەسىمىز انىق. ءتىپتى, تالاي جۇرت «مۇنداي دا ونەر بولادى ەكەن-اۋ», دەپ, تاڭدانىسىپ وتىردى. تۇرىكتىڭ بەلگىلى ونەرتانۋشىسى, تەرمەشى يرفان گيۋردال ءوز ەلىنىڭ انىنەن سوڭ, قازاقتىڭ «وي قاراعايىنا» سالعاندا, كۇندە ەستىپ-اق جۇرگەن ءوز انىمىزگە ءوزىمىز تاڭداندىق. جالپى, بۇل ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا قازاقتىڭ ون شاقتى ءانى بار ەكەن. «كىمنىڭ ارباسىنا وتىرساڭ, سونىڭ جىرىن جىرلايسىڭ» دەپ, اسىعىس دايىنداي سالماعانى بىلاي دا بايقالادى. ال, قىرعىزدىڭ كىل جاستاردان قۇرالعان «اكاك» قومۋزشىلار ءانسامبلى قىرعىز بەن قازاقتىڭ ونەرىنىڭ دە تۋىساتىنىن دالەلدەپ, ءبىزدىڭ «بالبىراۋىن», «اداي» سياقتى اساۋ كۇيلەر مەن وزدەرىنىڭ تابيعاتى وسىعان ۇقساس كەلەتىن شاشپا-توكپە كۇيلەرىن قاتار ورىندادى.
قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىندە اتى تانىمال جەكە ورىنداۋشىلار ساۋلە جانپەيىسوۆا, ەرلان رىسقالي, مۇحاممەدالى بەكپەيىسوۆ, ارداق يساتاەۆا, نۇرجان جانپەيىسوۆ, قازبەك ادىكەەۆ, ماقپال توقتاعانوۆا, بەيبىت مۇساەۆ, باقبەرگەن اسقاربەكوۆ, كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن جانە «سازگەن», «ادىرنا» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق وركەسترلەرى, «قوبىز سارىنى» ءانسامبلى, وزبەكستاننىڭ «ابوسس» ءانسامبلى, تاتارستاننان كەلگەن راسيم فاسۋحوۆتار سالعان ءان مەن تارتقان كۇي تالدىقورعاندى اۋەنمەن تەربەتىپ تۇردى. سوڭعى اككورد – كۇللى قاتىسۋشىلار ءوز اسپابىمەن ءۇن قوسقان نۇرعيسانىڭ «القيسساسى» بولدى.
الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان فەستيۆال ەندىگىدە جىل سا-يىن, ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى دەيدى ۇيىم-داستىرۋشىلار.
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
